Samenvatting Notariaat | Inrichting & Boekhoudrecht | VUB | 2025/26

Inrichting tot het notariaat
Prof C. Castelein

Deel 1: het notarisambt



1. Omschrijving notarisambt

1.1 De taak van de notaris

A. Een magistraat van willige rechtsmacht
- Notaris is een magistraat van willige rechtsmacht:
o Rechtsonderhorigen kunnen op hem beroep doen om een authentiek
geschrift te bekomen (artikel 8.1 BW)
 Geschriften afgeleverd door notaris in uitoefening van zijn ambt
hebben authentieke bewijswaarde en uitvoerbare kracht
o Notaris is drager van een deel van het overheidsgezag (artikel 1 OWN)
 EHRM 2011: notaris is een openbaar ambtenaar die zelf geen
openbaar gezag uitoefent, maar eraan participeert op verzoek van
partijen
o Notaris bewaart ook de authentieke geschriften: deze zijn openbaar bezit
(publiek patrimonium – gaan na aantal jaren naar het rijksarchief)
 Notaris is minuuthouder, niet eigenaar
 Zeker niet meegeven met cliënten!
- MAAR… overstijgt ook deze willige rechtsmacht:
o Verlenen authenticiteit op verzoek van partijen, los van gerechtelijke
organisatie
o Preventieve justitie: het voorkomen van conflicten met maatschappelijke
dimensie
 Vereist proactieve betrokkenheid notaris bv. infoplichten
  Vonnis rechter komt pas na een geschil
o Notaris heeft ook taak bij conflictsituaties: verzoenende rol bij actuele
conflicten!
 Conflictbemiddeling
- Artikel 1 van de notariswet dateert van 1803 (ratio: groot staatsbestel en
ambtenaren werden betaald door schatkist, notaris moet zichzelf betalen!)
o Vandaar dubbel statuut: naast openbaar ambtenaar is notaris ook een
zelfstandige
 bv. zelf pensioen voorzien, niet via overheid

B. Raadsman van de partijen
- Proactieve rol notaris tegenover de reactieve rol van de rechter
o Rol van notaris als individueel raadsman wordt meer en meer boven de rol
van authentificator geplaatst
 Notaris houdt zich dus ook bezig met het inhoudelijk opstellen en
begeleiden van overeenkomsten

,   Notary public uit Angelsaksische recht: taak beperkt tot
waarmerken van handtekeningen zonder zich met inhoud in te laten
- Dubbele functie is historisch gegroeid: van louter akteren naar
verantwoordelijkheid voor inhoud van de akte
o In 1803 al een klein beetje: raadgevingsverplichting (Réal)
o 1999: in artikel 9 OWN opgenomen: inlichten + onafhankelijke
adviesverplichting notaris
o 2019 en 2022: overgeheveld naar artikel 1 OWN  ambtelijk aspect
evenwaardig aan raadgevend aspect
 Deontologisch strenger, onafhankelijk en onpartijdig
 Wel nog wijzen op tegenstrijdige/ onevenwichtige belangen
(art. 9 OWN)
 = adviesfunctie notaris  bijvragen stellen (bv. testament laten
vervallen bij FS?)
 Combinatie van twee functies is het wezen van het notariaat
als instelling

1.2 Notaris is een openbaar ambtenaar

A. Een persoonlijk en onoverdraagbaar ambt
- Notaris is een openbaar ambtenaar: heeft een deel van het imperium van
overheidsgezag  authenticiteit die hij verleent aan akten
o Openbaar ambtenaar die niet aan direct gezag van andere hogere
openbare ambtenaren onderworpen is ( ministeriële ambtenaren)
o Geen rechtstreekse deelname aan overheidsgezag (EHRM 2011)
- Dit imperium is strikt aan de persoon gehecht
o Niet voor overdracht of delegatie vatbaar!
o Notariaat is dus buiten de handel (ambt)
 Bv. overdracht notariaat is overdracht infrastructuur, niet het ambt
(art. 54 OWN)
o Overheid bepaalt wie ambt voortzet na ontslag of overlijden van notaris
 Traditie waarbij ontslagnemend notaris recht had een opvolger voor
te dragen aan Koning (geen plicht om hierop in te gaan, maar wel
vaak gevolg aan gegeven)
 Sinds 2000: politieke benoemingen volledig verlaten  benoeming
gebaseerd op professionele geschiktheid van een kandidaat door
bennoemingscommissie
o Ambt kan sinds 2000 wel gedeeld worden: associatie
 Zuiver persoonlijk karakter van het ambt deels verlaten
 Ook mogelijkheid toegevoegd notaris
 Kandidaat notaris: benoeming in openbaar ambt met alle gevolgen
vandien
o Uitoefening van het ambt binnen een vennootschap?
 Sinds 2000 orgaantheorie en geen probleem meer
 Vanaf meerdere notarissen dan verplicht in vennootschap!
 Impact op belastingen en aansprakelijkheid
  Frankrijk: vennootschap is daar titularis ambt
 In België blijft persoonlijk karakter behouden

B. Beschermd en gesanctioneerd als openbaar ambt

, - Als openbaar ambtenaar geniet de notaris speciale bescherming:
o Strafwetboek: inmenging (art. 227), weerspannigheid (art. 279 en 271),
smaad (art. 276) en slagen aan een openbaar ambtenaar (art. 280 en 281)
 strafverzwaring
- Ook als notaris dader is van een misdrijf specifieke bepalingen in het
Strafwetboek:
o Strafverzwaring bij: valsheid in geschrifte, verduistering, ongeoorloofde
ambtsuitoefening
- Specifieke verplichting openbaar ambtenaar om aangifte te doen van misdrijf
waarvan kennis (art. 29 Sv.)  Beroepsgeheim

C. Onverenigbaarheid met sommige andere ambten
- Zoals voor elk openbaar ambt: ook voor de notarissen onverenigbaarheden met
andere ambten
o Bv. kan geen rechter (art. 293 Ger W, tenzij plaatsvervangend), advocaat
(art. 437 Ger W) of gerechtsdeurwaarder zijn (art. 521 Ger W)
o Bv. bepaalde politieke of administratieve ambten zoals politiecommissaris
of belastingsontvanger (artikel 7 OWN)
o Notaris kan wel verkozen worden bv. burgemeester, schepen,
parlementslid, …
 Evt. wel deontologische vragen
- Sanctie: benoeming in ene ambt heeft het verlies van de andere ambt tot gevolg
= ontslag
o En evt. strafbaar wegens ongeoorloofd uitoefenen ambt + tuchtstraffen
- Onverenigbaarheden zijn ingegeven door kiesheid of scheiding der machten
- Naast onverenigbaarheden zijn er ook verbodsbepalingen:
o Verbieden notaris rechtstreeks of onrechtstreeks bepaalde handelingen te
stellen of op bepaalde wijze op te treden (onpartijdigheid waarborgen)
 Artikel 6 OWN: bv. verbod op handeldrijven (ruim geïnterpreteerd)
 Bv. niet in onderneming optreden voor commerciële winsten
 Schending  strafrechtelijke vervolging OF tuchtrecht

1.3 Een vrij gekozen ambtenaar

A. De vrije notariskeuze
- Voor meeste openbare ambtenaren: rechtsgebied waarin zij exclusief optreden en
rechtsonderhorige heeft geen keuze, verplicht vertrouwen
- Notariaat: VRIJE KEUZE voor cliënt (artikel 9 OWN)
o Principe is van openbare orde  kan je niet inperken tenzij wettelijk
 Bv. ratione loci of personae
o Gaat wel nog samen met de onpartijdigheid ( verwarrende tekst artikel
9 OWN)

B. Is de vrije keuze absoluut?
- Vrije keuze is van openbare orde  voor elke akte heeft elke partij de vrije keuze
o Provinciale en nationale reglementen (PROVARK en ARK) binden de cliënt
niet
 Verlenen notarissen rechten onderling bv. verdeling ereloon, 8
dagen termijn

, o Keuze kan ook niet worden gemaakt door een tussenpersoon bv. makelaar/
bank
 Notaris die hieraan meewerkt: deontologische fout onwaardig
gedrag

C. De vrije notariskeuze en de rechter
- Wat als notaris wordt aangesteld door de rechter?
o In principe nog steeds vrije keuze van partijen
o Slechts wanneer partijen niet overeenkomen over welke notaris dan kan
rechter er een aanstellen bv. boedelbeschrijving, V&V, …
o Soms ook vrije keuze terzijde geschoven bv. verkoop na faillissement,
uitvoerend beslag op een ORG, rangregeling, …  geen willekeur, meestal
voorstel partijen

D. De testamentaire keuze
- Keuze van een rechtsvoorganger bindt de rechtsopvolger niet bv. testamentaire
aanduiding als vereffenaar
o Wat als notaris als testament uitvoerder wordt aangeduid? Kan geldig
worden opgenomen in principe, maar best vermijden als notaris (in dubio,
abstine)


2. De kenmerken van het notarisambt als openbaar ambt

2.1 Benoeming voor het leven

A. Verantwoording
- Vroeger artikel 2 OWN: notarissen benoemd voor het leven
o Nu: aangesteld tot leeftijd van 70 jaar  is geen tijdelijke benoeming
 Bescherming van het ambt en waarborg voor notarissen
 1 jaar voor bereiken van deze leeftijd wordt notaris-titularis geacht
ontslagnemend te zijn
o Gaat over de onafhankelijkheid van de ambtenaar
- Met de leeftijdsgrens is er nog steeds onafzetbaarheid van de notaris
o Tenzij evt. schorsing of afzetting door rechterlijke macht
o Onafzetbaarheid is ook ingebed in verplichting om kantoor te houden in
aangewezen standplaats (continuïteit en aanwezigheid)
 Anders zou men notaris kunnen afzetten door te dwingen te
veranderen van standplaats
 Enigszins gerelativeerd door artikel 52 OWN:
meerstandplaatsenkantoor bij associaties erkend door de Minister
van Justitie
- Wie valt er onder begrip ‘notaris’?
o Notaris-titularis: wordt benoemd op een standplaats
o Geassocieerd notaris
o Toegevoegd notaris: geen vrije beroeper, statuut van werknemer
o  Kandidaat notaris: niet gekoppeld aan standplaats en hebben recht op
benoeming
 Hebben geen leeftijdsgrens, zijn ook voor leven benoemd