STAD EN DIVERSITEIT
2026
Doelstellingen / praktisch / beoordeling / opdracht
- Examen: toepassingsvragen, inzicht, 300-tal woorden per vraag, geen droge theorie maar
wel inzicht tonen in de thematiek. Geen feitelijke vragen, enkel toepassingsvragen.
(Computerexamen)
- Bij elke les hoort een deel lectuur, deze lectuur is ook examenstof. Lees de lectuur en
begrijp het. (Niet vanbuiten, wel verwerken)
- Individuele opdracht (10%): foto-opdracht. Maak twee beelden (in de stad) die een
concept uit de les illustreren. Deze concepten worden behandeld in de les.
- Laatste les over inburgering: voor dit college moeten we een kritische vraag stellen aan
iemand die rond inburgeringsproblematieken bezig is. Deze moet voor de laatste les
doorgestuurd worden (later meer uitleg hierover)
- Vragen zoals ‘welke politieke visie’ ‘welk sociologisch denken zit hierachter’
Lessen
- Colleges door verschillende docenten
- Gastcolleges die vanuit hun specifieke discipline nieuwe inzichten komen bieden
-Discriminatie op werk, taal, inburgeringsbeleid, …
Les 1 Verband tussen stedelijke diversiteit en migratie
Migratie als oorzaak van verstedelijking en stedelijke diversiteit
1. Migratie, verstedelijking en diversiteit hangen samen
Diversiteit in steden is geen nieuw fenomeen. Doorheen de geschiedenis zijn steden gegroeid
dankzij migratie. Daardoor waren steden altijd plaatsen waar mensen met verschillende
achtergronden samenleefden.
Migratie wordt verklaard door:
- Pushfactoren = redenen om een plaats te verlaten (armoede, oorlog, werkloosheid,
discriminatie, gebrek aan toekomstperspectief).
- Pullfactoren = redenen om naar een plaats te trekken (werk, onderwijs, veiligheid,
vrijheid, betere levensomstandigheden).
2. Premoderne steden (tot ±1800)
Kenmerken
- Vanaf ongeveer het jaar 1000 groeit het aantal steden in Europa (en ook in België)
- Hoewel slechts een klein deel van de bevolking in steden woonde, waren steden al zeer
divers.
- Vaak was 1/3 tot 1/2 van de stadsbevolking elders geboren.
, - België: In 2007 zouden we de kaap van 50 procent hebben overschreden. Vanaf dan leeft
meer dan 50 procent in steden
- De 19e eeuw vormde een belangrijk kantelpunt in Europa: door de industrialisering
verhuisden grote aantallen mensen van het platteland naar de stad. Vandaag zien we
een gelijkaardige verstedelijkingsgolf in landen van het mondiale zuiden, zoals China en
India.
- Steden groeien vaak alleen dankzij migratie. In premoderne steden was er sprake van
het urban graveyard effect: er stierven meer mensen dan er geboren werden. Zonder de
voortdurende instroom van migranten zouden steden dus krimpen. Ook vandaag speelt
migratie een belangrijke rol in bevolkingsgroei. In Vlaanderen ligt het gemiddelde aantal
kinderen per vrouw (ongeveer 1,6) onder het niveau dat nodig is om de bevolking stabiel
te houden, waardoor migratie bevolkingsafname compenseert.
- Nettomigratie (het verschil tussen immigratie en emigratie) toont slechts een klein deel
van alle verhuisbewegingen, omdat er voortdurend mensen komen én vertrekken.
- Omdat steden al eeuwenlang migranten aantrekken, zijn ze van nature diverse plaatsen.
Migratie en stedelijke diversiteit zijn daarom geen nieuwe fenomenen, maar een
structureel onderdeel van stedelijke ontwikkeling.
Grafiek (ter illustratie):
-Stedelijke promotie: in elke
categorie zijn plaatsen die eerst
geen stad waren, maar
doorheen de geschieden wel
steden worden.
-Netto geboortetekort: aantal
mensen dat meer sterft dan
geboren wordt.
-Grafiek zegt: zonder migratie
krimpen steden, door migratie
blijven ze groeien.
3. Oorzaken van migratie naar de premoderne stad
Migratie naar steden werd veroorzaakt door push- en pullfactoren.
Pushfactoren (weg van het platteland):
- Oorlogen, armoede en gebrek aan grond of kansen.
- Proletarisering: mensen verloren hun eigen productiemiddelen (grond, boerderij,
werktuigen) en moesten loonarbeid zoeken, vaak in de stad.
Pullfactoren (aantrekking van de stad):
- Grote vraag naar arbeidskrachten, zowel ongeschoolde arbeiders als geschoolde
vakmensen en handelaars.
- Werk in stedelijke instellingen zoals administraties, universiteiten en zorgvoorzieningen.
,Levenscyclusmigratie:
Veel jongeren, vooral vrouwen, verhuisden tijdelijk naar de stad om te werken en te sparen, vaak
tot hun huwelijk. Een hedendaags voorbeeld is een Erasmusverblijf.
➔ Mensen werden van het platteland weggeduwd door armoede en gebrek aan kansen,
terwijl steden hen aantrokken met werk, onderwijs en voorzieningen.
4. Kenmerken van migratie in de pre-industriële periode
De meeste migranten kwamen uit de regio rond de stad (het lokale demografische bassin).
Netwerken en beschikbare informatie speelden hierbij een belangrijke rol.
Er bestond een omgekeerd verband tussen afstand en sociale status:
- Arme, laaggeschoolde mensen verhuisden meestal naar de dichtstbijzijnde stad
(verticale migratie).
- Rijke handelaars, vaklui en hooggeschoolden migreerden vaker over langere afstanden
tussen steden (horizontale migratie).
Veel migratie was tijdelijk:
- seizoens- en circulaire migratie;
- levenscyclusmigratie (tijdelijk werken in de stad);
- oorlogsmigratie (terugkeer na de oorlog).
Grenzen speelden toen een beperkte rol voor migratie; stedelijke grenzen waren vaak
belangrijker dan landsgrenzen.
➔ Pre-industriële migratie was meestal lokaal en tijdelijk. Arme migranten trokken naar
nabijgelegen steden voor werk, terwijl rijkere en hooggeschoolde groepen vaker over
grotere afstanden tussen steden verhuisden.
5. Industrialisering en urbanisering in de 19e eeuw
In de 19e eeuw zorgde de Industriële Revolutie voor een sterke groei van steden. Veel mensen
verhuisden van het platteland naar fabrieken in steden en industriegebieden, waardoor nieuwe
industriesteden ontstonden (bv. Genk, Charleroi, Verviers = Migrantensteden). Het aandeel
stedelijke bevolking steeg sterk: van ongeveer 12% naar 40,8% in 1910.
Door de technologische revolutie (zoals stoomtreinen en boten) werd transport sneller en
goedkoper. Daardoor konden ook armere groepen over grotere afstanden migreren, wat leidde
tot een bredere en “gedemocratiseerde” migratie.
6. Oorzaken van de 19e-eeuwse versnelling in urbanisering
De sterke groei van steden in de 19e eeuw kwam door een combinatie van factoren:
- Demografische groei en hogere landbouwproductiviteit, waardoor meer mensen
beschikbaar waren om te migreren.
- Verarming en economische problemen op het platteland, wat migratie aanwakkerde.
- Grote vraag naar (vaak ongeschoolde) arbeidskrachten in de stad.
, - Technologische vooruitgang in industrie en transport maakte werken en verplaatsen
eenvoudiger.
- Sterke match tussen push- en pullfactoren zorgde voor een constante migratiestroom
naar steden.
- Het urban graveyard effect verdween: door betere gezondheid en
levensomstandigheden stierven minder mensen in de stad, waardoor natuurlijke
bevolkingsgroei mogelijk werd en migratie niet langer de enige groeifactor was.
7. Migratie in Europa in de 20e eeuw
Vanaf het midden van de 19e eeuw fungeerde de “Nieuwe Wereld” (Amerika) als uitlaatklep
voor Europese emigratie, vooral voor verarmde boeren, Joden en andere groepen. Europa werd
zo een echt emigratiecontinent (bv. via de Red Star Line van Antwerpen naar New York).
Tijdens het interbellum verminderde de migratie: de bevolkingsdruk op het platteland daalde
door lagere geboortecijfers, betere werkzekerheid en het verdwijnen van sterke pushfactoren.
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond een nieuwe fase van urbanisering met vooral interne
migratie en de komst van gastarbeiders (o.a. uit Turkije, Italië en Spanje). Zij werden
aangetrokken door de grote vraag naar arbeid in West-Europa (mijnen en industrie), vaak via
officiële afspraken tussen landen en met ondersteuning van de overheid.
8. Nood aan gastarbeiders (na WOII)
- In West-Europa was er een grote vraag naar ongeschoolde arbeid (bv. mijnen in Limburg,
metaalindustrie in Wallonië), terwijl het aantal beschikbare arbeiders laag was door
oorlogsslachtoffers en kortere arbeidstijden door sociale wetgeving.
- Daarom werden vooral jonge mannen uit het buitenland aangetrokken, meestal uit
armere regio’s zoals Italië, Turkije, Griekenland, Polen en de Balkan. Ze kwamen vaak
alleen, met de bedoeling tijdelijk te werken en later terug te keren, maar velen bleven en
lieten hun gezin overkomen.
- Overheden sloten bilaterale akkoorden om deze arbeidsmigratie te organiseren en te
stimuleren.
- In de jaren 1970 kwam er een migratiestop, maar met belangrijke uitzonderingen zoals
gezinshereniging en asiel, waardoor migratie toch bleef doorgaan.
9. Desurbanisering vanaf de jaren 1970
Vanaf de jaren 1970 kregen veel steden te maken met desurbanisering door het wegvallen van
industrie (bv. Detroit), waardoor werkloosheid en leegstand toenamen.
- Door het verdwijnen van industrie verloren veel steden jobs, vooral voor
laaggeschoolden, wat ook de middenklasse verzwakte.
- Dit leidde tot stadsvlucht: mensen verhuisden naar de rand of het platteland (urban
sprawl), waardoor steden zich verspreidden en minder geconcentreerd werden.
- Vooral mensen die het zich konden veroorloven verlieten de stad, waardoor
achterblijvende wijken verarmden en de stad een negatief imago kreeg.
- Dit werd deels versterkt door beleid zoals de Wet De Taeye, die eigendomsverwerving
stimuleerde en zo suburbanisatie aanmoedigde.
2026
Doelstellingen / praktisch / beoordeling / opdracht
- Examen: toepassingsvragen, inzicht, 300-tal woorden per vraag, geen droge theorie maar
wel inzicht tonen in de thematiek. Geen feitelijke vragen, enkel toepassingsvragen.
(Computerexamen)
- Bij elke les hoort een deel lectuur, deze lectuur is ook examenstof. Lees de lectuur en
begrijp het. (Niet vanbuiten, wel verwerken)
- Individuele opdracht (10%): foto-opdracht. Maak twee beelden (in de stad) die een
concept uit de les illustreren. Deze concepten worden behandeld in de les.
- Laatste les over inburgering: voor dit college moeten we een kritische vraag stellen aan
iemand die rond inburgeringsproblematieken bezig is. Deze moet voor de laatste les
doorgestuurd worden (later meer uitleg hierover)
- Vragen zoals ‘welke politieke visie’ ‘welk sociologisch denken zit hierachter’
Lessen
- Colleges door verschillende docenten
- Gastcolleges die vanuit hun specifieke discipline nieuwe inzichten komen bieden
-Discriminatie op werk, taal, inburgeringsbeleid, …
Les 1 Verband tussen stedelijke diversiteit en migratie
Migratie als oorzaak van verstedelijking en stedelijke diversiteit
1. Migratie, verstedelijking en diversiteit hangen samen
Diversiteit in steden is geen nieuw fenomeen. Doorheen de geschiedenis zijn steden gegroeid
dankzij migratie. Daardoor waren steden altijd plaatsen waar mensen met verschillende
achtergronden samenleefden.
Migratie wordt verklaard door:
- Pushfactoren = redenen om een plaats te verlaten (armoede, oorlog, werkloosheid,
discriminatie, gebrek aan toekomstperspectief).
- Pullfactoren = redenen om naar een plaats te trekken (werk, onderwijs, veiligheid,
vrijheid, betere levensomstandigheden).
2. Premoderne steden (tot ±1800)
Kenmerken
- Vanaf ongeveer het jaar 1000 groeit het aantal steden in Europa (en ook in België)
- Hoewel slechts een klein deel van de bevolking in steden woonde, waren steden al zeer
divers.
- Vaak was 1/3 tot 1/2 van de stadsbevolking elders geboren.
, - België: In 2007 zouden we de kaap van 50 procent hebben overschreden. Vanaf dan leeft
meer dan 50 procent in steden
- De 19e eeuw vormde een belangrijk kantelpunt in Europa: door de industrialisering
verhuisden grote aantallen mensen van het platteland naar de stad. Vandaag zien we
een gelijkaardige verstedelijkingsgolf in landen van het mondiale zuiden, zoals China en
India.
- Steden groeien vaak alleen dankzij migratie. In premoderne steden was er sprake van
het urban graveyard effect: er stierven meer mensen dan er geboren werden. Zonder de
voortdurende instroom van migranten zouden steden dus krimpen. Ook vandaag speelt
migratie een belangrijke rol in bevolkingsgroei. In Vlaanderen ligt het gemiddelde aantal
kinderen per vrouw (ongeveer 1,6) onder het niveau dat nodig is om de bevolking stabiel
te houden, waardoor migratie bevolkingsafname compenseert.
- Nettomigratie (het verschil tussen immigratie en emigratie) toont slechts een klein deel
van alle verhuisbewegingen, omdat er voortdurend mensen komen én vertrekken.
- Omdat steden al eeuwenlang migranten aantrekken, zijn ze van nature diverse plaatsen.
Migratie en stedelijke diversiteit zijn daarom geen nieuwe fenomenen, maar een
structureel onderdeel van stedelijke ontwikkeling.
Grafiek (ter illustratie):
-Stedelijke promotie: in elke
categorie zijn plaatsen die eerst
geen stad waren, maar
doorheen de geschieden wel
steden worden.
-Netto geboortetekort: aantal
mensen dat meer sterft dan
geboren wordt.
-Grafiek zegt: zonder migratie
krimpen steden, door migratie
blijven ze groeien.
3. Oorzaken van migratie naar de premoderne stad
Migratie naar steden werd veroorzaakt door push- en pullfactoren.
Pushfactoren (weg van het platteland):
- Oorlogen, armoede en gebrek aan grond of kansen.
- Proletarisering: mensen verloren hun eigen productiemiddelen (grond, boerderij,
werktuigen) en moesten loonarbeid zoeken, vaak in de stad.
Pullfactoren (aantrekking van de stad):
- Grote vraag naar arbeidskrachten, zowel ongeschoolde arbeiders als geschoolde
vakmensen en handelaars.
- Werk in stedelijke instellingen zoals administraties, universiteiten en zorgvoorzieningen.
,Levenscyclusmigratie:
Veel jongeren, vooral vrouwen, verhuisden tijdelijk naar de stad om te werken en te sparen, vaak
tot hun huwelijk. Een hedendaags voorbeeld is een Erasmusverblijf.
➔ Mensen werden van het platteland weggeduwd door armoede en gebrek aan kansen,
terwijl steden hen aantrokken met werk, onderwijs en voorzieningen.
4. Kenmerken van migratie in de pre-industriële periode
De meeste migranten kwamen uit de regio rond de stad (het lokale demografische bassin).
Netwerken en beschikbare informatie speelden hierbij een belangrijke rol.
Er bestond een omgekeerd verband tussen afstand en sociale status:
- Arme, laaggeschoolde mensen verhuisden meestal naar de dichtstbijzijnde stad
(verticale migratie).
- Rijke handelaars, vaklui en hooggeschoolden migreerden vaker over langere afstanden
tussen steden (horizontale migratie).
Veel migratie was tijdelijk:
- seizoens- en circulaire migratie;
- levenscyclusmigratie (tijdelijk werken in de stad);
- oorlogsmigratie (terugkeer na de oorlog).
Grenzen speelden toen een beperkte rol voor migratie; stedelijke grenzen waren vaak
belangrijker dan landsgrenzen.
➔ Pre-industriële migratie was meestal lokaal en tijdelijk. Arme migranten trokken naar
nabijgelegen steden voor werk, terwijl rijkere en hooggeschoolde groepen vaker over
grotere afstanden tussen steden verhuisden.
5. Industrialisering en urbanisering in de 19e eeuw
In de 19e eeuw zorgde de Industriële Revolutie voor een sterke groei van steden. Veel mensen
verhuisden van het platteland naar fabrieken in steden en industriegebieden, waardoor nieuwe
industriesteden ontstonden (bv. Genk, Charleroi, Verviers = Migrantensteden). Het aandeel
stedelijke bevolking steeg sterk: van ongeveer 12% naar 40,8% in 1910.
Door de technologische revolutie (zoals stoomtreinen en boten) werd transport sneller en
goedkoper. Daardoor konden ook armere groepen over grotere afstanden migreren, wat leidde
tot een bredere en “gedemocratiseerde” migratie.
6. Oorzaken van de 19e-eeuwse versnelling in urbanisering
De sterke groei van steden in de 19e eeuw kwam door een combinatie van factoren:
- Demografische groei en hogere landbouwproductiviteit, waardoor meer mensen
beschikbaar waren om te migreren.
- Verarming en economische problemen op het platteland, wat migratie aanwakkerde.
- Grote vraag naar (vaak ongeschoolde) arbeidskrachten in de stad.
, - Technologische vooruitgang in industrie en transport maakte werken en verplaatsen
eenvoudiger.
- Sterke match tussen push- en pullfactoren zorgde voor een constante migratiestroom
naar steden.
- Het urban graveyard effect verdween: door betere gezondheid en
levensomstandigheden stierven minder mensen in de stad, waardoor natuurlijke
bevolkingsgroei mogelijk werd en migratie niet langer de enige groeifactor was.
7. Migratie in Europa in de 20e eeuw
Vanaf het midden van de 19e eeuw fungeerde de “Nieuwe Wereld” (Amerika) als uitlaatklep
voor Europese emigratie, vooral voor verarmde boeren, Joden en andere groepen. Europa werd
zo een echt emigratiecontinent (bv. via de Red Star Line van Antwerpen naar New York).
Tijdens het interbellum verminderde de migratie: de bevolkingsdruk op het platteland daalde
door lagere geboortecijfers, betere werkzekerheid en het verdwijnen van sterke pushfactoren.
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond een nieuwe fase van urbanisering met vooral interne
migratie en de komst van gastarbeiders (o.a. uit Turkije, Italië en Spanje). Zij werden
aangetrokken door de grote vraag naar arbeid in West-Europa (mijnen en industrie), vaak via
officiële afspraken tussen landen en met ondersteuning van de overheid.
8. Nood aan gastarbeiders (na WOII)
- In West-Europa was er een grote vraag naar ongeschoolde arbeid (bv. mijnen in Limburg,
metaalindustrie in Wallonië), terwijl het aantal beschikbare arbeiders laag was door
oorlogsslachtoffers en kortere arbeidstijden door sociale wetgeving.
- Daarom werden vooral jonge mannen uit het buitenland aangetrokken, meestal uit
armere regio’s zoals Italië, Turkije, Griekenland, Polen en de Balkan. Ze kwamen vaak
alleen, met de bedoeling tijdelijk te werken en later terug te keren, maar velen bleven en
lieten hun gezin overkomen.
- Overheden sloten bilaterale akkoorden om deze arbeidsmigratie te organiseren en te
stimuleren.
- In de jaren 1970 kwam er een migratiestop, maar met belangrijke uitzonderingen zoals
gezinshereniging en asiel, waardoor migratie toch bleef doorgaan.
9. Desurbanisering vanaf de jaren 1970
Vanaf de jaren 1970 kregen veel steden te maken met desurbanisering door het wegvallen van
industrie (bv. Detroit), waardoor werkloosheid en leegstand toenamen.
- Door het verdwijnen van industrie verloren veel steden jobs, vooral voor
laaggeschoolden, wat ook de middenklasse verzwakte.
- Dit leidde tot stadsvlucht: mensen verhuisden naar de rand of het platteland (urban
sprawl), waardoor steden zich verspreidden en minder geconcentreerd werden.
- Vooral mensen die het zich konden veroorloven verlieten de stad, waardoor
achterblijvende wijken verarmden en de stad een negatief imago kreeg.
- Dit werd deels versterkt door beleid zoals de Wet De Taeye, die eigendomsverwerving
stimuleerde en zo suburbanisatie aanmoedigde.
