INLEIDING IN GENDER- EN DIVERSITEITSSTUDIES : KORTE SAMENVATTING
LES 1: GENDER
Oorsprong van genderstudies
Genderstudies zijn nauw verbonden met feministische bewegingen, met name de eerste golf (stemrecht, juridische
gelijkheid) en de tweede golf (bredere sociale gelijkheid). Binnen die beweging ontstond het cruciaal onderscheid
tussen sekse (biologische kenmerken) en gender (sociale en culturele betekenissen). Biologisch geslacht bepaalt
dus niet automatisch sociale rollen of levenskeuzes.
Androcentrisme & kennisproductie
Kennis werd lang geproduceerd vanuit een mannelijk perspectief dat als universeel werd gepresenteerd —
androcentrisme. Voorbeelden: Le Corbusier baseerde zijn architectuurnormen op het mannelijk lichaam; medisch
onderzoek nam het mannelijk lichaam als standaardmodel. Feministische theorie stelde dan ook: wie produceert
kennis, en vanuit welke positie? Donna Haraway kritiseert de illusie van totale objectiviteit als de "god trick" — kennis
is altijd gesitueerd.
Nieuwe thema's & methodes
Genderstudies maakten onderwerpen als huiselijk geweld en onbetaalde zorgarbeid (care work) academisch
zichtbaar. Kwalitatief onderzoek en interdisciplinariteit zijn kenmerkend voor het vakgebied.
Historische ontwikkeling
• Jaren 70: focus op vrouwenongelijkheid (second-wave feminism)
• Jaren 80: ook mannelijkheid als onderwerp — critical masculinity studies
• Jaren 90: uitbreiding naar seksualiteit, klasse, etniciteit, religie…
• In Vlaanderen: kloof door onderbreking; pas in 2014 opnieuw een interuniversitaire opleiding gender- en
diversiteitsstudies
Diversiteit & intersectionaliteit
"Diversiteit" is politiek gemakkelijker aanvaardbaar dan "gender" of "ras", maar riskeert politieke scherpte te verliezen
(kritiek van Sarah Bracke). Intersectionaliteit (Kimberlé Crenshaw) toont hoe meerdere sociale categorieën —
gender, ras, klasse, etniciteit — tegelijk op elkaar inwerken en samen specifieke ervaringen van ongelijkheid
produceren.
Gender als analytisch concept
Filosofische voorlopers: Descartes' lichaam-geest dualisme bood een basis om gelijkheid te verdedigen;
verlichtingsdenken over individualisme leverde argumenten voor vrouwenrechten.
Sociologische voorlopers: Marx/Engels erkenden seksuele arbeidsverdeling maar maakten van klasse de
hoofdcategorie. Weber beschouwde patriarchaat als historisch universeel. Durkheim zag genderrollen als
complementair en "natuurlijk".
Antropologie: Vergelijkend onderzoek toonde aan dat genderrollen cultureel en historisch variabel zijn (matriarchale
structuren bestaan), wat de biologische determinatie ondermijnde.
Psychiatrie: Robert Stoller formuleerde als eerste expliciet het onderscheid sekse/gender, gebaseerd op klinische
observaties van transgender personen. Genderidentiteit ontstaat vroeg in de kindertijd en wordt gevormd door sociale
omgeving en opvoeding.
1
, Sociaal constructivisme
Gender is geen biologisch gegeven maar een sociaal construct. Simone de Beauvoir: "Men wordt niet als vrouw
geboren, men wordt tot vrouw gemaakt." Genderrollen worden aangeleerd via socialisatie in gezin, school, media en
peers. Joan Scott benadrukt gender als machtsinstrument: het bepaalt toegang tot kansen, status en vrijheid.
Hegemonische mannelijkheid (Connell)
Raewyn Connell ontwikkelde het concept hegemonic masculinity: elk tijdperk heeft een dominant beeld van ideale
mannelijkheid. Zij onderscheidt gemarginaliseerde, medeplichtige, ondergeschikte en contesterende mannelijkheid.
COVID-19 illustreerde genderongelijkheid: vrouwen werkten vaker in de zorgsector (meer blootstelling), maar mannen
stierven vaker door risicogedrag.
Gender als performance (Judith Butler)
Butler bouwde voort op al het voorgaande en introduceerde performativiteit: gender is niet iets wat je bent, maar iets
wat je voortdurend doet door herhaalde handelingen, gedragingen en taal. Er is geen onderliggende natuurlijke
essentie. Zelfs sekse is volgens haar een constructie — gender gaat aan sekse vooraf, niet omgekeerd. Drag
performance illustreert dat gender altijd geproduceerd wordt via acts. Omdat gender via herhaling bestaat, is er ook
ruimte voor verstoring en subversie van gendernormen.
LES 2: MULTICULTURALISME, (SUPER)DIVERSITEIT EN CONVIVIALITEIT
1. Multiculturalisme
Multiculturalisme ontwikkelde zich sterk in de jaren 90 en vroege jaren 2000, zowel als politieke filosofie (Will
Kymlicka, Tariq Modood, Charles Taylor) als als concreet beleid. Het ging nooit om één coherent systeem, maar eerder
om een patchwork van maatregelen die per land sterk verschilden.
Centrale kenmerken van multicultureel beleid:
• Erkenning (recognition): etnisch-culturele groepen expliciet zichtbaar maken en politiek erkennen
• Cultuursensitief onderwijs en dienstverlening: ambtenaren en hulpverleners trainen
• Antidiscriminatiewetgeving: veel van die wetten bestaan vandaag nog
• Culturele accommodaties: ruimte voor andere gebruiken en tradities
• Tolerantiediscours: samenleven via aanvaarding van verschil
De "backlash"
Vanaf de jaren 2000 werd multiculturalisme steeds vaker voorgesteld als een mislukt project, gekoppeld aan
terroristische aanslagen, politieke debatten en maatschappelijke spanningen. Het backlash-discours verwijt
multiculturalisme dat het: groepen vastzet in vaste identiteiten, een verdeelde samenleving creëert, een
gemeenschappelijke nationale cultuur ondermijnt, en echte maatschappelijke problemen ontkent. De term political
correctness duikt sterk op in dit debat.
Kritiek op het backlash-discours (Lentin & Titley)
Lentin en Titley stellen dat de "crisis van het multiculturalisme" geen neutrale vaststelling is maar een politieke
strategie. Argumenten:
• Er bestond nooit één coherent multiculturalistisch model dat kon falen
• Het crisisdiscours werkt via recited truths: steeds herhaalde "waarheden" (lijstjes van incidenten) die
minderheden als probleem framen
2
, • Responsabilisering (responsibilisation): integratie wordt een individuele verantwoordelijkheid van
minderheden, structurele ongelijkheden verdwijnen naar de achtergrond
• Cultureel racisme: minderheden worden niet meer via biologische kenmerken maar via cultuur en religie
(vandaag vooral moslims) geproblematiseerd — wat sociaal aanvaarbaarder lijkt maar dezelfde
uitsluitingslogica heeft
• Er ontstaat een onderscheid tussen "goede diversiteit" (economisch inpasbaar, weinig zichtbaar) en
"slechte diversiteit" (te nadrukkelijk aanwezig, publieke ruimte innemend)
• Begrippen als vrouwenrechten en LGBTQ-rechten worden ingezet als beschavingsdiscours om minderheden
te stigmatiseren — wat later theoretisch wordt uitgewerkt als homonationalisme en femonationalisme
2. Superdiversiteit
Oorsprong & context
Superdiversiteit ontstond uit empirisch onderzoek in de UK (vooral Londen), op het moment dat multiculturalisme
onder vuur lag. De centrale kritiek op multiculturalisme was dat het te corporatistisch werkte: mensen werden
vastgezet in vaste etnisch-culturele groepen. Superdiversiteit wil weg van die rigide categorieën.
Het concept groeide snel uit naar andere stedelijke contexten, zowel in het globale noorden als het globale zuiden, en
op verschillende schaalniveaus (wijk, stad, nationaal).
Drie dimensies:
1. Descriptief: Nauwkeurig in kaart brengen wat er feitelijk gebeurt — niet alleen dát migratie plaatsvindt, maar
via welke kanalen (visa, asiel, gezinshereniging, ongedocumenteerd). De legale status bepaalt immers
rechtstreeks welke rechten en kansen iemand heeft. De focus verschuift van vaste groepskenmerken ("de
Marokkaanse gemeenschap") naar de fijne interne variaties binnen en tussen groepen.
2. Methodologisch: Weg van de dominantie van etniciteit als enige analysecat egorie. Ongelijkheid wordt
onderzocht op structureel, institutioneel én interactioneel niveau tegelijk.
3. Beleidsgericht: Beleid vertrekt niet meer vanuit grote etnisch-culturele groepen maar van individuele
trajecten en concrete sociale situaties. De centrale vraag is niet "welke groep heeft hulp nodig?" maar "welke
persoon in welke omstandigheid?"
Kernidee: diversificatie Het gaat niet alleen om het beschrijven van bestaande diversiteit, maar om het onderzoeken
van hoe samenlevingen zichzelf voortdurend verder differentiëren. Categorieën zijn altijd in flux en hun relevantie
moet telkens opnieuw worden bekeken.
Kritieken op superdiversiteit:
• Vanuit intersectionaliteit: superdiversiteit beschrijft grotendeels wat intersectionaliteit al had uitgewerkt,
maar zonder de expliciete machtsanalyse en politieke inzet voor gelijkheid
• Vanuit race & ethnicity studies: racisme en koloniale erfenissen blijven te weinig centraal staan; historische
en politieke diepte ontbreekt
Superdiversiteit 2.0 Later namen de theoretici die kritieken serieus: koloniale erfenissen worden explicieter
opgenomen, categorieën worden historisch geproblematiseerd, intersectionele combinaties van dimensies worden
centraler gesteld, en een normatieve dimensie (hoe kan een andere samenleving gedacht worden?) komt sterker naar
voren.
3
, 3. Convivialiteit
Convivialiteit ontstaat parallel aan het multiculturalisme-debat, maar via een eigen theoretische weg, vertrekkend
vanuit race and ethnicity studies. De centrale naam is Paul Gilroy, die het concept lanceert als een manier om
samenleven visionair te herdenken.
Kern van Gilroy's concept
Convivialiteit is geen beschrijving van harmonie, maar altijd een begrip dat zijn eigen tegendeel mee draagt.
Samenleven en spanning bestaan altijd naast elkaar. Raciale hiërarchieën zijn niet verdwenen — enkel de taal
verandert, de onderliggende logica van wij/zij blijft. Convivialiteit is bij Gilroy eerder een utopische horizon dan een
bereikte toestand: een fugitive hinterland binnen een context van racisme en melancholisch nationalisme. De
emancipatorische mogelijkheden van convivialiteit liggen verborgen in kleine dagelijkse praktijken, niet in groot
beleid.
Wat convivialiteit concreet betekent:
• Mensen beseffen de neiging tot wij/zij-denken maar kiezen bewust anders
• Verschil wordt gebanaliseerd: behandeld als normaal en alledaags, niet voortdurend geproblematiseerd
• Men erkent dat racisme niet voorbij is (geen post-raciale illusie)
• Men probeert constructief met verschil om te gaan
Drie manieren waarop convivialiteit onderzocht wordt:
1. Tools / conviviality-as-habitus: Convivialiteit als een geheel van persoonlijke capaciteiten en vaardigheden
die mensen ontwikkelen om constructief met verschil om te gaan — nieuwsgierigheid, empathie, worldliness,
het bewust afstand nemen van haat. Belangrijk: dit perspectief vertrekt niet vanuit de dominante witte groep,
maar vanuit mensen die zelf met racisme en uitsluiting geconfronteerd worden.
2. Microspaces: Onderzoek in specifieke wijken en stedelijke ruimtes (bv. Hackney in Londen, onderzoek van
Wessels). Wessels onderscheidt:
o Publieke sfeer: vluchtige contacten waar een vanzelfsprekende civiliteit tegenover diversiteit de
standaard is
o Parochiale sfeer: herhaalde contacten (bakker, buurtcentrum) waar civiliteit meer bewust wordt
toegepast, sociale grenzen erkend worden maar niet uitvergroot
o Deze vaardigheden zijn aangeleerd door in diverse omgevingen te leven, vergelijkbaar met
taalverwerving
3. Prefiguratief: Convivialiteit als voorafbeelding van een andere samenleving. Zelfs in extreme contexten zoals
immigration removal centres (detentiecentra voor mensen in deportatieprocedure) ontwikkelen mensen
vormen van solidariteit en wederzijdse zorg. Het gaat om een bewuste keuze: grensdenken (wij/zij,
categoriseren, uitsluiten) weigeren en kiezen voor convivialiteitsdenken (menselijkheid, verbinding).
Conviviality wordt zo een ethische en politieke praktijk.
Debat: beschrijvend vs. prescriptief
Een kritiek op veel convivialiteitsonderzoek (bv. Wessels) is dat het te beschrijvend blijft en te weinig vragen stelt over
macht, ongelijkheid en racisme. Sommige auteurs pleiten voor een meer prescriptieve benadering: niet alleen
beschrijven hoe samenleven werkt, maar ook nadenken over hoe het beter georganiseerd kan worden.
Toepassing: islamofobie & convivialiteit (eigen empirisch onderzoek)
Onderzoek op basis van ~40 interviews met moslims in België die allemaal ervaringen met discriminatie en
islamofobie rapporteren. Bevindingen:
4
LES 1: GENDER
Oorsprong van genderstudies
Genderstudies zijn nauw verbonden met feministische bewegingen, met name de eerste golf (stemrecht, juridische
gelijkheid) en de tweede golf (bredere sociale gelijkheid). Binnen die beweging ontstond het cruciaal onderscheid
tussen sekse (biologische kenmerken) en gender (sociale en culturele betekenissen). Biologisch geslacht bepaalt
dus niet automatisch sociale rollen of levenskeuzes.
Androcentrisme & kennisproductie
Kennis werd lang geproduceerd vanuit een mannelijk perspectief dat als universeel werd gepresenteerd —
androcentrisme. Voorbeelden: Le Corbusier baseerde zijn architectuurnormen op het mannelijk lichaam; medisch
onderzoek nam het mannelijk lichaam als standaardmodel. Feministische theorie stelde dan ook: wie produceert
kennis, en vanuit welke positie? Donna Haraway kritiseert de illusie van totale objectiviteit als de "god trick" — kennis
is altijd gesitueerd.
Nieuwe thema's & methodes
Genderstudies maakten onderwerpen als huiselijk geweld en onbetaalde zorgarbeid (care work) academisch
zichtbaar. Kwalitatief onderzoek en interdisciplinariteit zijn kenmerkend voor het vakgebied.
Historische ontwikkeling
• Jaren 70: focus op vrouwenongelijkheid (second-wave feminism)
• Jaren 80: ook mannelijkheid als onderwerp — critical masculinity studies
• Jaren 90: uitbreiding naar seksualiteit, klasse, etniciteit, religie…
• In Vlaanderen: kloof door onderbreking; pas in 2014 opnieuw een interuniversitaire opleiding gender- en
diversiteitsstudies
Diversiteit & intersectionaliteit
"Diversiteit" is politiek gemakkelijker aanvaardbaar dan "gender" of "ras", maar riskeert politieke scherpte te verliezen
(kritiek van Sarah Bracke). Intersectionaliteit (Kimberlé Crenshaw) toont hoe meerdere sociale categorieën —
gender, ras, klasse, etniciteit — tegelijk op elkaar inwerken en samen specifieke ervaringen van ongelijkheid
produceren.
Gender als analytisch concept
Filosofische voorlopers: Descartes' lichaam-geest dualisme bood een basis om gelijkheid te verdedigen;
verlichtingsdenken over individualisme leverde argumenten voor vrouwenrechten.
Sociologische voorlopers: Marx/Engels erkenden seksuele arbeidsverdeling maar maakten van klasse de
hoofdcategorie. Weber beschouwde patriarchaat als historisch universeel. Durkheim zag genderrollen als
complementair en "natuurlijk".
Antropologie: Vergelijkend onderzoek toonde aan dat genderrollen cultureel en historisch variabel zijn (matriarchale
structuren bestaan), wat de biologische determinatie ondermijnde.
Psychiatrie: Robert Stoller formuleerde als eerste expliciet het onderscheid sekse/gender, gebaseerd op klinische
observaties van transgender personen. Genderidentiteit ontstaat vroeg in de kindertijd en wordt gevormd door sociale
omgeving en opvoeding.
1
, Sociaal constructivisme
Gender is geen biologisch gegeven maar een sociaal construct. Simone de Beauvoir: "Men wordt niet als vrouw
geboren, men wordt tot vrouw gemaakt." Genderrollen worden aangeleerd via socialisatie in gezin, school, media en
peers. Joan Scott benadrukt gender als machtsinstrument: het bepaalt toegang tot kansen, status en vrijheid.
Hegemonische mannelijkheid (Connell)
Raewyn Connell ontwikkelde het concept hegemonic masculinity: elk tijdperk heeft een dominant beeld van ideale
mannelijkheid. Zij onderscheidt gemarginaliseerde, medeplichtige, ondergeschikte en contesterende mannelijkheid.
COVID-19 illustreerde genderongelijkheid: vrouwen werkten vaker in de zorgsector (meer blootstelling), maar mannen
stierven vaker door risicogedrag.
Gender als performance (Judith Butler)
Butler bouwde voort op al het voorgaande en introduceerde performativiteit: gender is niet iets wat je bent, maar iets
wat je voortdurend doet door herhaalde handelingen, gedragingen en taal. Er is geen onderliggende natuurlijke
essentie. Zelfs sekse is volgens haar een constructie — gender gaat aan sekse vooraf, niet omgekeerd. Drag
performance illustreert dat gender altijd geproduceerd wordt via acts. Omdat gender via herhaling bestaat, is er ook
ruimte voor verstoring en subversie van gendernormen.
LES 2: MULTICULTURALISME, (SUPER)DIVERSITEIT EN CONVIVIALITEIT
1. Multiculturalisme
Multiculturalisme ontwikkelde zich sterk in de jaren 90 en vroege jaren 2000, zowel als politieke filosofie (Will
Kymlicka, Tariq Modood, Charles Taylor) als als concreet beleid. Het ging nooit om één coherent systeem, maar eerder
om een patchwork van maatregelen die per land sterk verschilden.
Centrale kenmerken van multicultureel beleid:
• Erkenning (recognition): etnisch-culturele groepen expliciet zichtbaar maken en politiek erkennen
• Cultuursensitief onderwijs en dienstverlening: ambtenaren en hulpverleners trainen
• Antidiscriminatiewetgeving: veel van die wetten bestaan vandaag nog
• Culturele accommodaties: ruimte voor andere gebruiken en tradities
• Tolerantiediscours: samenleven via aanvaarding van verschil
De "backlash"
Vanaf de jaren 2000 werd multiculturalisme steeds vaker voorgesteld als een mislukt project, gekoppeld aan
terroristische aanslagen, politieke debatten en maatschappelijke spanningen. Het backlash-discours verwijt
multiculturalisme dat het: groepen vastzet in vaste identiteiten, een verdeelde samenleving creëert, een
gemeenschappelijke nationale cultuur ondermijnt, en echte maatschappelijke problemen ontkent. De term political
correctness duikt sterk op in dit debat.
Kritiek op het backlash-discours (Lentin & Titley)
Lentin en Titley stellen dat de "crisis van het multiculturalisme" geen neutrale vaststelling is maar een politieke
strategie. Argumenten:
• Er bestond nooit één coherent multiculturalistisch model dat kon falen
• Het crisisdiscours werkt via recited truths: steeds herhaalde "waarheden" (lijstjes van incidenten) die
minderheden als probleem framen
2
, • Responsabilisering (responsibilisation): integratie wordt een individuele verantwoordelijkheid van
minderheden, structurele ongelijkheden verdwijnen naar de achtergrond
• Cultureel racisme: minderheden worden niet meer via biologische kenmerken maar via cultuur en religie
(vandaag vooral moslims) geproblematiseerd — wat sociaal aanvaarbaarder lijkt maar dezelfde
uitsluitingslogica heeft
• Er ontstaat een onderscheid tussen "goede diversiteit" (economisch inpasbaar, weinig zichtbaar) en
"slechte diversiteit" (te nadrukkelijk aanwezig, publieke ruimte innemend)
• Begrippen als vrouwenrechten en LGBTQ-rechten worden ingezet als beschavingsdiscours om minderheden
te stigmatiseren — wat later theoretisch wordt uitgewerkt als homonationalisme en femonationalisme
2. Superdiversiteit
Oorsprong & context
Superdiversiteit ontstond uit empirisch onderzoek in de UK (vooral Londen), op het moment dat multiculturalisme
onder vuur lag. De centrale kritiek op multiculturalisme was dat het te corporatistisch werkte: mensen werden
vastgezet in vaste etnisch-culturele groepen. Superdiversiteit wil weg van die rigide categorieën.
Het concept groeide snel uit naar andere stedelijke contexten, zowel in het globale noorden als het globale zuiden, en
op verschillende schaalniveaus (wijk, stad, nationaal).
Drie dimensies:
1. Descriptief: Nauwkeurig in kaart brengen wat er feitelijk gebeurt — niet alleen dát migratie plaatsvindt, maar
via welke kanalen (visa, asiel, gezinshereniging, ongedocumenteerd). De legale status bepaalt immers
rechtstreeks welke rechten en kansen iemand heeft. De focus verschuift van vaste groepskenmerken ("de
Marokkaanse gemeenschap") naar de fijne interne variaties binnen en tussen groepen.
2. Methodologisch: Weg van de dominantie van etniciteit als enige analysecat egorie. Ongelijkheid wordt
onderzocht op structureel, institutioneel én interactioneel niveau tegelijk.
3. Beleidsgericht: Beleid vertrekt niet meer vanuit grote etnisch-culturele groepen maar van individuele
trajecten en concrete sociale situaties. De centrale vraag is niet "welke groep heeft hulp nodig?" maar "welke
persoon in welke omstandigheid?"
Kernidee: diversificatie Het gaat niet alleen om het beschrijven van bestaande diversiteit, maar om het onderzoeken
van hoe samenlevingen zichzelf voortdurend verder differentiëren. Categorieën zijn altijd in flux en hun relevantie
moet telkens opnieuw worden bekeken.
Kritieken op superdiversiteit:
• Vanuit intersectionaliteit: superdiversiteit beschrijft grotendeels wat intersectionaliteit al had uitgewerkt,
maar zonder de expliciete machtsanalyse en politieke inzet voor gelijkheid
• Vanuit race & ethnicity studies: racisme en koloniale erfenissen blijven te weinig centraal staan; historische
en politieke diepte ontbreekt
Superdiversiteit 2.0 Later namen de theoretici die kritieken serieus: koloniale erfenissen worden explicieter
opgenomen, categorieën worden historisch geproblematiseerd, intersectionele combinaties van dimensies worden
centraler gesteld, en een normatieve dimensie (hoe kan een andere samenleving gedacht worden?) komt sterker naar
voren.
3
, 3. Convivialiteit
Convivialiteit ontstaat parallel aan het multiculturalisme-debat, maar via een eigen theoretische weg, vertrekkend
vanuit race and ethnicity studies. De centrale naam is Paul Gilroy, die het concept lanceert als een manier om
samenleven visionair te herdenken.
Kern van Gilroy's concept
Convivialiteit is geen beschrijving van harmonie, maar altijd een begrip dat zijn eigen tegendeel mee draagt.
Samenleven en spanning bestaan altijd naast elkaar. Raciale hiërarchieën zijn niet verdwenen — enkel de taal
verandert, de onderliggende logica van wij/zij blijft. Convivialiteit is bij Gilroy eerder een utopische horizon dan een
bereikte toestand: een fugitive hinterland binnen een context van racisme en melancholisch nationalisme. De
emancipatorische mogelijkheden van convivialiteit liggen verborgen in kleine dagelijkse praktijken, niet in groot
beleid.
Wat convivialiteit concreet betekent:
• Mensen beseffen de neiging tot wij/zij-denken maar kiezen bewust anders
• Verschil wordt gebanaliseerd: behandeld als normaal en alledaags, niet voortdurend geproblematiseerd
• Men erkent dat racisme niet voorbij is (geen post-raciale illusie)
• Men probeert constructief met verschil om te gaan
Drie manieren waarop convivialiteit onderzocht wordt:
1. Tools / conviviality-as-habitus: Convivialiteit als een geheel van persoonlijke capaciteiten en vaardigheden
die mensen ontwikkelen om constructief met verschil om te gaan — nieuwsgierigheid, empathie, worldliness,
het bewust afstand nemen van haat. Belangrijk: dit perspectief vertrekt niet vanuit de dominante witte groep,
maar vanuit mensen die zelf met racisme en uitsluiting geconfronteerd worden.
2. Microspaces: Onderzoek in specifieke wijken en stedelijke ruimtes (bv. Hackney in Londen, onderzoek van
Wessels). Wessels onderscheidt:
o Publieke sfeer: vluchtige contacten waar een vanzelfsprekende civiliteit tegenover diversiteit de
standaard is
o Parochiale sfeer: herhaalde contacten (bakker, buurtcentrum) waar civiliteit meer bewust wordt
toegepast, sociale grenzen erkend worden maar niet uitvergroot
o Deze vaardigheden zijn aangeleerd door in diverse omgevingen te leven, vergelijkbaar met
taalverwerving
3. Prefiguratief: Convivialiteit als voorafbeelding van een andere samenleving. Zelfs in extreme contexten zoals
immigration removal centres (detentiecentra voor mensen in deportatieprocedure) ontwikkelen mensen
vormen van solidariteit en wederzijdse zorg. Het gaat om een bewuste keuze: grensdenken (wij/zij,
categoriseren, uitsluiten) weigeren en kiezen voor convivialiteitsdenken (menselijkheid, verbinding).
Conviviality wordt zo een ethische en politieke praktijk.
Debat: beschrijvend vs. prescriptief
Een kritiek op veel convivialiteitsonderzoek (bv. Wessels) is dat het te beschrijvend blijft en te weinig vragen stelt over
macht, ongelijkheid en racisme. Sommige auteurs pleiten voor een meer prescriptieve benadering: niet alleen
beschrijven hoe samenleven werkt, maar ook nadenken over hoe het beter georganiseerd kan worden.
Toepassing: islamofobie & convivialiteit (eigen empirisch onderzoek)
Onderzoek op basis van ~40 interviews met moslims in België die allemaal ervaringen met discriminatie en
islamofobie rapporteren. Bevindingen:
4
