Welzijn en Criminologie
Opbouw van de cursus
Deel 1: de context
Criminoloog werkt binnen een context (criminoloog wordt mee bepaald door
wat in samenleving gebeurt).
Kennis en inzicht in de context waarin welzijnsgerichte
(criminologische) interventies worden ingezet.
Deel 2: de criminoloog als actor
Criminoloog is drager van een context (criminoloog bepaalt mee wat in samenleving gebeurt)
Kennis en inzicht in eigen actorschap
De verzorgingsstaat
1.1 Definitie
Maatschappijvorm waarbij overheidszorg zich garant stelt voor het collectieve sociale
welzijn van burgers
Het is een systeem van overheidszorg. Dat is iets nieuw. Vroeger was de overheid vooral de
beschermer van de burgerlijke en politieke rechten: de ordehandhaver (l’état gendarme),
zorgen dat als het sociaal contract overschreden. Door de verzorgingsstraat verschuift dat
naar l’état protecteur, een verzorgende en beschermende staat, bezig met het welzijn van
de onderdanen en burgers. ook actief vormgever van maatschappelijk leven. Bv
organiseren van onderwijs, werkloosheidsuitkering, pensioen, hulpverlening,…
We spreken over een verzorgingsstraat als het gaat over een systeem waar vrije markt speel
en een democratie is. vrije markt : vraag/aanbod bepaalt prijs
Dus geen overheidsbemoeienis, vrij om goederen te kopen/verkopen
- Overheidstussenkomst : marktafhankelijkheid toch reguleren (verminderen) =
decommodificatie : niet alles is zomaar te kopen en verkopen
- Compromis tussen vrije markt en collectivistisch stelsel (= economisch stelsel waarbij
alles gemeenschappelijk eigendom is en herverdeelt wordt bv communisme)
- Verzorgingstaat = correctie van verdeling van maatschappelijke goederen van sociaal
beleid + steunt op solidariteitsprincipe (bv gezond/ziek, studenten, ouderen,… =>
vangnet voor versch groepen)
(+ ordehandhaving en arbeidsmarktregulering)
1
,Welzijn en Criminologie
Dus de drie componenten samen: de overheid zorgt voor sociaal welzijn voor iedereen in
een systeem van vrije markt en waar democratie is.
verticale zorgarrangementen: persoon die zorg voorziet staat boven de rest en zorgt voor hun
- Feodale periode (patroon-client relatie) : feodale heer die zorgt voor gezin
- Caritas (kerkelijke liefdadigheid, uitdrukking liefde voor god) : eenrichtingsverkeer ‘ik geef en iemand
anders ontvangt’
= middeleeuwse origines van de europese verzorgingsstaat
naar meer horizontale zorg, onder hoede overheid : meer gecentraliseerde zorg
- Zorgarrangementen voor bredere lagen van de bevolking : bv armensteun door stedelijke overheden
vanaf 16e eeuw (! Enkel voor inwoners) kunnen beroep doen op slaapplaats of eten en wordt ter
plekke georganiseerd voor mensen in armoede, eerst van rijk naar arm en dan versch lagen van
bevolking (dus voor iedereen toegankelijk)
Initieel heer naar iemand eronder => mensen die iedereen gaan verzorgen (humanistisch)
- Naar sociale zekerheid via solidariteit voor hele bevolking
1.2 SOLIDARITEIT
1 geheel en zijn elkaar iets verschuldigd en is wederzijds!
Term : 19e eeuw , frankrijk , verwijst naar wederzijdse verplichting ‘in solidum’ (oorspronkelijk romeinse
juridische notie) / iedereen die contract tekent verklaard zich verantwoordelijk voor schulden van andere in
maatschappij maar wordt sociaal en politiek concept
Reactie op bezorgdheid over de individualiserende krachten van de commerciële en industriële samenleving
en de verzwakking van de oude sociale banden (samenleving verandert en groeit uit elkaar, bv
kerk,familie,gilde,… wordt verzwakt want mensen verhuizen naar steden voor industrie te werken en sociale
gemeenschap w uit elkaar getrokken en verandert de menselijke relaties
verschillende progressieve groepen : denken dat term solidariteit een antwoord kan geven op dat
probleem (van mechanische naar organische solidariteit – Emile Durkheim)
cohesie : samenplakken / geheel maatschappij ookal niet perse band met iedereen maar wel een
vangnet aanwezig
- mechanische solidariteit : premoderne tijd veel stabiliteit , bep normen en waarden en weten wat te
verwachten en iedereen heeft vergelijkbare risico’s (meest gevaar waren natuurfenomenen) + sterke
collectieve bewustzijn
- organische solidariteit : overgang naar industrialisering, moderne SL , verandert de arbeidsdeling en veel
meer individueel gaan functioneren / meer individuele bewustzijn : versch plaatsen, versch godsdiensten,
versch jobs/ ondanks de verschillen toch elkaar nodig want bv zonder boer geen eten of zonder bakker geen
brood
Verschillende onderscheiden/mensen gaan zoals organen in een lichaam elke een aparte rol gaan vervullen
Zonder elkaar niet kunnen functioneren (verschillend maar toch 1 geheel)
Solidariteit :
- Veronderstelt :
o Wederkerige relatie
1
,Welzijn en Criminologie
o Samenhorigheid en steun
o Verantwoordelijkheid voor anderen
o Obv lidmaatschap
- Variaties :
o Omvattend (=bijstand ongeacht de oorzaak) of specifiek (= voorwaarden bv
werkloosheidsuitkering)
o Macro of micro (micro : iemand die u kent / macro : verantwoordelijkheid op grote schaal bv
armoede, uitbuiting…)
o Diachroon (= verschillende momenten in tijd dus altijd steun bv tussen generaties) of
onpersoonlijk (= zonder iets te verwachten)
o Spontaan of gedwongen (=belastingen moeten w betaald)
- Netwerken van solidariteit
o Familiaal
o Tussen lotgenoten
o Groepsverbondenheid (subjectief belangengemeenschap) bv club, geloof,…
o Gemeenschap (gemeenschappelijke geschiedenis als premisse) bv LGBTQ, …
o Collectief, socio-politiek verband (bv binnen land, inwoner van land)
o Humanistische solidariteit (andere mensen/ levendwezen/…)
Koude solidariteit : we dragen iets af en krijgen daarna recht voor iets terug
Warme : ik ken je en ga je helpen
Solidariteit en sociale zekerheid :
- Pechnotie (ookal valt iets tegen, je kan een menselijk leven lijden, iedereen kan iets meemaken maar
gemeenschap vangt u op)
- (on)verantwoordelijkheid : politiek-ideologisch continuum
- Verschillende onderliggende gedachten: economisch denken, risicobeheersing,
wederkerigheid,samenhorigheid, menswaardigheid enz
- Rechten, plichten, verantwoordelijkheden, voorwaardelijkheid
- Voorwaardelijkheid komt vaak naar voren als het aankomt op discussies over solidariteit met mensen
die strafbare feiten plegen (‘deviant’, ‘crimineel’) symbolische positionering buiten de
maatschappij
Welzijn : van gunst naar recht
- Franse verlichtingsfilosofen (oa “contrat social” van Rousseau) : bescherming individuele rechten en vrijheden
contract dat mensen aangaan met SL dat we onderling vredig samenleven bv bep vrijheden opgeven
niet zomaar eigen rechter spelen…
- 19e eeuw sociale kwestie vanaf 1890 eerste vormen sociale bescherming via wet: ziekenfondsen,
pensioenen, arbeids, ongevallen- en werkloosheidstoelagen
1925 : wet openbare onderstand
Overheid: eindverantwoordelijkheid
1
, Welzijn en criminologie
1930s (materiële grondslagen verzorgingsstaat)
- Politiek-economisch denken van John Keynes (“Keynesiaanse economie”) o.a.
economische crisis zou verminderen bij inkomensgarantie van werklozen
(grote depressie : financiële crisis dus overheid moet massaal gaan investeren ipv besparen/
economische crisis
- Ook normatieve keuzes: eerlijke verdeling, geen willekeur, corrigeren market-failures (=de-
commodificatie) => rechtvaardaardige verdeling
Na WOII : Naoorloogse welvaartsstaat
- Wederopbouw na vernietiging, armoedebestrijding
- Roep om sociale rechtvaardigheid en neutrale overheid
- Belang Beveridge-rapport (verenigd koninkrijk) en de wederopbouwprogramma’s in West-
Europa (rapport = hoe verzorgingsstaten in EU precies worden ontwikkelt, door Henry
beveridge (jurist en toenmalige minister van arbeid / hoe sociale zekerheid verzekeren en
daarom rapporten creeeren)
verschillende Europese landen gaan uitgebreide verzorgingsstelsels opzetten
- Iedereen kon er gebruik van maken en nood aan had
Jaren ’60 : ‘golden sixties’ , ontwikkelen zorg voor personen met een handicap,
ouderenzorg, bijzondere jeugdbijstand, OCMW’s
- Welvaartsstaat en actieve uitbouw van verzorgingsstaat / sterk economische periode en veel
vormen van zorg bv zorg voor handicap en jeugdzorg
- Vanaf midden ’60 raakt de economische expansie stilaan over zijn hoogtepunt heen
- Overheid begint meer en meer rol over te nemen
Oliecrisis 1973 : inflatie, werkloosheid, druk en conflicten op sociaal, cultureel en politiek
vlak. Ambities niet haalbaar : wachtlijsten, veel ‘nepstatuten’
- Keerpunt: grote impact op maatschappij
- Olie boycot : gevolg van opzettelijk gecreëerd te kort aan aardolie (was politieke actie van
Arabische landen tegen westen)
- Crisis: inflatie en werkloosheid : gastarbeiders aangetrokken voor industriewerk maar plots
niet meer welkom door tekort aan werk
- Zorg : ambities van jaren 60 moeilijker betaalbaar en grote vraag aan zorg en overstijgt
aanbod en er ontstaan wachtlijsten + andere verwachtingen van zorg dan voorheen
’70 en ’80: geleidelijke maar geen radicale afbouw verzorgingsstaat (integenstelling tot VS,
VK – oa dankzij syndicale krachten in België)
Ondanks druk op de verzorgingsstaat ook wel vernieuwingsbeweging : nieuwe initiatieven
zoals wijkgezondheidscentra, de integratiepioniers, voorlopers CAW (centra Algemeen
Welzijnswerk)
- Sociale voorzieningen : ingekort of teruggedraaid want moet betaalbaar blijven, veel versch
initiatieven die men probeert te treffen bv mantelzorg
- Participatie samenleving : niet staat alles oplossen maar zelfredzaam zijn
- Syndicale beweging nog sterk aanwezig : nieuwe initiatieven bv wijkgezondsheidscentra
Opbouw van de cursus
Deel 1: de context
Criminoloog werkt binnen een context (criminoloog wordt mee bepaald door
wat in samenleving gebeurt).
Kennis en inzicht in de context waarin welzijnsgerichte
(criminologische) interventies worden ingezet.
Deel 2: de criminoloog als actor
Criminoloog is drager van een context (criminoloog bepaalt mee wat in samenleving gebeurt)
Kennis en inzicht in eigen actorschap
De verzorgingsstaat
1.1 Definitie
Maatschappijvorm waarbij overheidszorg zich garant stelt voor het collectieve sociale
welzijn van burgers
Het is een systeem van overheidszorg. Dat is iets nieuw. Vroeger was de overheid vooral de
beschermer van de burgerlijke en politieke rechten: de ordehandhaver (l’état gendarme),
zorgen dat als het sociaal contract overschreden. Door de verzorgingsstraat verschuift dat
naar l’état protecteur, een verzorgende en beschermende staat, bezig met het welzijn van
de onderdanen en burgers. ook actief vormgever van maatschappelijk leven. Bv
organiseren van onderwijs, werkloosheidsuitkering, pensioen, hulpverlening,…
We spreken over een verzorgingsstraat als het gaat over een systeem waar vrije markt speel
en een democratie is. vrije markt : vraag/aanbod bepaalt prijs
Dus geen overheidsbemoeienis, vrij om goederen te kopen/verkopen
- Overheidstussenkomst : marktafhankelijkheid toch reguleren (verminderen) =
decommodificatie : niet alles is zomaar te kopen en verkopen
- Compromis tussen vrije markt en collectivistisch stelsel (= economisch stelsel waarbij
alles gemeenschappelijk eigendom is en herverdeelt wordt bv communisme)
- Verzorgingstaat = correctie van verdeling van maatschappelijke goederen van sociaal
beleid + steunt op solidariteitsprincipe (bv gezond/ziek, studenten, ouderen,… =>
vangnet voor versch groepen)
(+ ordehandhaving en arbeidsmarktregulering)
1
,Welzijn en Criminologie
Dus de drie componenten samen: de overheid zorgt voor sociaal welzijn voor iedereen in
een systeem van vrije markt en waar democratie is.
verticale zorgarrangementen: persoon die zorg voorziet staat boven de rest en zorgt voor hun
- Feodale periode (patroon-client relatie) : feodale heer die zorgt voor gezin
- Caritas (kerkelijke liefdadigheid, uitdrukking liefde voor god) : eenrichtingsverkeer ‘ik geef en iemand
anders ontvangt’
= middeleeuwse origines van de europese verzorgingsstaat
naar meer horizontale zorg, onder hoede overheid : meer gecentraliseerde zorg
- Zorgarrangementen voor bredere lagen van de bevolking : bv armensteun door stedelijke overheden
vanaf 16e eeuw (! Enkel voor inwoners) kunnen beroep doen op slaapplaats of eten en wordt ter
plekke georganiseerd voor mensen in armoede, eerst van rijk naar arm en dan versch lagen van
bevolking (dus voor iedereen toegankelijk)
Initieel heer naar iemand eronder => mensen die iedereen gaan verzorgen (humanistisch)
- Naar sociale zekerheid via solidariteit voor hele bevolking
1.2 SOLIDARITEIT
1 geheel en zijn elkaar iets verschuldigd en is wederzijds!
Term : 19e eeuw , frankrijk , verwijst naar wederzijdse verplichting ‘in solidum’ (oorspronkelijk romeinse
juridische notie) / iedereen die contract tekent verklaard zich verantwoordelijk voor schulden van andere in
maatschappij maar wordt sociaal en politiek concept
Reactie op bezorgdheid over de individualiserende krachten van de commerciële en industriële samenleving
en de verzwakking van de oude sociale banden (samenleving verandert en groeit uit elkaar, bv
kerk,familie,gilde,… wordt verzwakt want mensen verhuizen naar steden voor industrie te werken en sociale
gemeenschap w uit elkaar getrokken en verandert de menselijke relaties
verschillende progressieve groepen : denken dat term solidariteit een antwoord kan geven op dat
probleem (van mechanische naar organische solidariteit – Emile Durkheim)
cohesie : samenplakken / geheel maatschappij ookal niet perse band met iedereen maar wel een
vangnet aanwezig
- mechanische solidariteit : premoderne tijd veel stabiliteit , bep normen en waarden en weten wat te
verwachten en iedereen heeft vergelijkbare risico’s (meest gevaar waren natuurfenomenen) + sterke
collectieve bewustzijn
- organische solidariteit : overgang naar industrialisering, moderne SL , verandert de arbeidsdeling en veel
meer individueel gaan functioneren / meer individuele bewustzijn : versch plaatsen, versch godsdiensten,
versch jobs/ ondanks de verschillen toch elkaar nodig want bv zonder boer geen eten of zonder bakker geen
brood
Verschillende onderscheiden/mensen gaan zoals organen in een lichaam elke een aparte rol gaan vervullen
Zonder elkaar niet kunnen functioneren (verschillend maar toch 1 geheel)
Solidariteit :
- Veronderstelt :
o Wederkerige relatie
1
,Welzijn en Criminologie
o Samenhorigheid en steun
o Verantwoordelijkheid voor anderen
o Obv lidmaatschap
- Variaties :
o Omvattend (=bijstand ongeacht de oorzaak) of specifiek (= voorwaarden bv
werkloosheidsuitkering)
o Macro of micro (micro : iemand die u kent / macro : verantwoordelijkheid op grote schaal bv
armoede, uitbuiting…)
o Diachroon (= verschillende momenten in tijd dus altijd steun bv tussen generaties) of
onpersoonlijk (= zonder iets te verwachten)
o Spontaan of gedwongen (=belastingen moeten w betaald)
- Netwerken van solidariteit
o Familiaal
o Tussen lotgenoten
o Groepsverbondenheid (subjectief belangengemeenschap) bv club, geloof,…
o Gemeenschap (gemeenschappelijke geschiedenis als premisse) bv LGBTQ, …
o Collectief, socio-politiek verband (bv binnen land, inwoner van land)
o Humanistische solidariteit (andere mensen/ levendwezen/…)
Koude solidariteit : we dragen iets af en krijgen daarna recht voor iets terug
Warme : ik ken je en ga je helpen
Solidariteit en sociale zekerheid :
- Pechnotie (ookal valt iets tegen, je kan een menselijk leven lijden, iedereen kan iets meemaken maar
gemeenschap vangt u op)
- (on)verantwoordelijkheid : politiek-ideologisch continuum
- Verschillende onderliggende gedachten: economisch denken, risicobeheersing,
wederkerigheid,samenhorigheid, menswaardigheid enz
- Rechten, plichten, verantwoordelijkheden, voorwaardelijkheid
- Voorwaardelijkheid komt vaak naar voren als het aankomt op discussies over solidariteit met mensen
die strafbare feiten plegen (‘deviant’, ‘crimineel’) symbolische positionering buiten de
maatschappij
Welzijn : van gunst naar recht
- Franse verlichtingsfilosofen (oa “contrat social” van Rousseau) : bescherming individuele rechten en vrijheden
contract dat mensen aangaan met SL dat we onderling vredig samenleven bv bep vrijheden opgeven
niet zomaar eigen rechter spelen…
- 19e eeuw sociale kwestie vanaf 1890 eerste vormen sociale bescherming via wet: ziekenfondsen,
pensioenen, arbeids, ongevallen- en werkloosheidstoelagen
1925 : wet openbare onderstand
Overheid: eindverantwoordelijkheid
1
, Welzijn en criminologie
1930s (materiële grondslagen verzorgingsstaat)
- Politiek-economisch denken van John Keynes (“Keynesiaanse economie”) o.a.
economische crisis zou verminderen bij inkomensgarantie van werklozen
(grote depressie : financiële crisis dus overheid moet massaal gaan investeren ipv besparen/
economische crisis
- Ook normatieve keuzes: eerlijke verdeling, geen willekeur, corrigeren market-failures (=de-
commodificatie) => rechtvaardaardige verdeling
Na WOII : Naoorloogse welvaartsstaat
- Wederopbouw na vernietiging, armoedebestrijding
- Roep om sociale rechtvaardigheid en neutrale overheid
- Belang Beveridge-rapport (verenigd koninkrijk) en de wederopbouwprogramma’s in West-
Europa (rapport = hoe verzorgingsstaten in EU precies worden ontwikkelt, door Henry
beveridge (jurist en toenmalige minister van arbeid / hoe sociale zekerheid verzekeren en
daarom rapporten creeeren)
verschillende Europese landen gaan uitgebreide verzorgingsstelsels opzetten
- Iedereen kon er gebruik van maken en nood aan had
Jaren ’60 : ‘golden sixties’ , ontwikkelen zorg voor personen met een handicap,
ouderenzorg, bijzondere jeugdbijstand, OCMW’s
- Welvaartsstaat en actieve uitbouw van verzorgingsstaat / sterk economische periode en veel
vormen van zorg bv zorg voor handicap en jeugdzorg
- Vanaf midden ’60 raakt de economische expansie stilaan over zijn hoogtepunt heen
- Overheid begint meer en meer rol over te nemen
Oliecrisis 1973 : inflatie, werkloosheid, druk en conflicten op sociaal, cultureel en politiek
vlak. Ambities niet haalbaar : wachtlijsten, veel ‘nepstatuten’
- Keerpunt: grote impact op maatschappij
- Olie boycot : gevolg van opzettelijk gecreëerd te kort aan aardolie (was politieke actie van
Arabische landen tegen westen)
- Crisis: inflatie en werkloosheid : gastarbeiders aangetrokken voor industriewerk maar plots
niet meer welkom door tekort aan werk
- Zorg : ambities van jaren 60 moeilijker betaalbaar en grote vraag aan zorg en overstijgt
aanbod en er ontstaan wachtlijsten + andere verwachtingen van zorg dan voorheen
’70 en ’80: geleidelijke maar geen radicale afbouw verzorgingsstaat (integenstelling tot VS,
VK – oa dankzij syndicale krachten in België)
Ondanks druk op de verzorgingsstaat ook wel vernieuwingsbeweging : nieuwe initiatieven
zoals wijkgezondheidscentra, de integratiepioniers, voorlopers CAW (centra Algemeen
Welzijnswerk)
- Sociale voorzieningen : ingekort of teruggedraaid want moet betaalbaar blijven, veel versch
initiatieven die men probeert te treffen bv mantelzorg
- Participatie samenleving : niet staat alles oplossen maar zelfredzaam zijn
- Syndicale beweging nog sterk aanwezig : nieuwe initiatieven bv wijkgezondsheidscentra
