College 1: Wat is rechtssociologie?
Wat is rechtssociologie?
Maar eerst wat is Recht?
o Definitie volgends Juristen:
Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht (algemene principes,
wetten, gewoonten, etc)
Deze regels vinden toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer (ook
rechtsbanken).
Recht heeft consistentie structuur en een hiërarchische ordening
o Definitie volgends Filosofen (natuurrecht):
Recht verwijst naar een ideaalbeeld als systeem van waarden en principes die het sociale
leven moeten structuren
Gaat meer over een moreel beeld wat het in de maatschappij moet zijn (geïdealiseerd beeld
van een aantal normen en waarden)
o Definitie volgends Sociologen:
Gaat niet om de vraag wat geldend recht is, maar als een sociaal fenomeen
Hoe functioneert recht in de maatschappij
Op twee manieren:
Nauw: maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische aanwending van
macht
Breed: geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale leven
structureren
o Het is belangrijk om deze verschillende perspectieven uit elkaar te houden!
Roscoe Pound (1870-1964) maakte een belangrijk onderscheid.
o Law in the books: juridisch perspectief (regels die er gebruikt worden om een juridisch probleem op
te lossen), recht als puzzel binnen een set spelregels.
Juristen die puzzels oplossen volgens de rechtsbronnen
o Law in action: het recht zoals het bestaat in de praktijk, niet alleen hoe de rechten in boeken zijn
beschreven. Maar hoe functioneren juridische instituties dan precies? Wat zijn de praktijken van het
recht? Welke actoren van het recht vinden we terug in de maatschappij? (Veel breder perspectief
van recht)
o Wederzijdse invloed van maatschappij op recht en omgekeerd
Law in books Law in action
Wetteksten Totstandkoming
Vonnissen Functioneren juridische instituties
Bevoegdheden Effecten
Argumenten Praktijken
Oplossingen Problemen
1
, Definitie rechtssociologie
‘Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, als product
van menselijke interactie’ (Huls)
Definitie ontleden:
o Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal
verschijnsel, als product van menselijke interactie
Empirisch: in het veld (ervaring op te doen en effectief de zaken bestuderen), met blote oog
onderzoek.
Ze houden zich niet alleen aan de bronnen maar willen de ervaringen testen, gaan in het
veld.
Het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, het is niet een moreel verschijnsel.
o Zoektocht naar hoe recht betekenis krijgt in de maatschappij, door te kijken naar achterliggende
context bij totstandkoming en de effecten van recht
Tweede belangrijk onderscheid tussen sociale productie en werking (komt terug op de wederzijds invloed
van maatschappij op recht en omgekeerd)
o Sociale Productie: invloed van samenleving op het recht (Hoe komt het recht tot stand?)
o Sociale Werking: invloed van recht op de samenleving (Heeft het recht ook invloed op de
maatschappij? Gaan mensen die wetten gehoorzamen?...)
Sociale Productie van recht
Sociale factoren en actoren zijn relevant voor totstandkoming van recht
o Voor die productie van het recht
o Maatschappelijke elementen die invloed hebben op hoe het recht tot stand komt. (Politiek,
economisch, juridisch en burgers)
Interne formele bronnen van recht:
o Wetgeving
o Rechtspraak
o Doctrine
o Gewoonterecht
o Algemene rechtsbeginselen
Maatschappelijke bronnen van recht (Huls onderscheid er 4):
o 1) Politieke machtsverhoudingen
Recht is in belangrijke mate product van bestaande politieke besluitvormingsprocessen in
een land
Publieke machtsfactoren: politieke partijen, ambtenaren (hebben een grote invloed),
bestuurders.
Private machtsfactoren: lobby (zeer voorkomend verschijnsel) bedrijfsleven, vakbonden,
milieuorganisaties, consumentenorganisaties.
Organisaties waarmee in dialoog wordt getreden en invloed kunnen hebben op het
proces van wetten.
Internationale politiek: België is deel van de EU dus vrijheid van de wetgever is deels
beperkt, Europese commissies, … Maar organisaties zoals NAVO hebben ook invloed op onze
wetgeving.
Recht heeft een bepaalde onafhankelijkheid.
2
, 2) Economische-technologische ontwikkeling (Klassieke sociologische kijk)
De ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn sterk bepaald voor de
inrichting van het rechtssysteem.
Economie (kapitalistische productiewijze) heeft ook invloed op wetgeving
Contract & eigendomsrechten, vrijemarkteconomie, multinationals
Wetenschap & technologie vergroot elk jaar meer en meer.
Er zijn ook gevaren aan verbonden, deze moeten reguleert worden. Zoals
bijvoorbeeld nucleaire technologieën, bepaalde chemische gebaseerde
technologieën. Het recht probeert bij te benen wat er op dit vlak gebeurt in de
samenleving.
Er zijn ook digitale technologieën met sociale netwerken (sociale media) die een
grote impact hebben op het recht.
o Wat moet het recht precies doen met dat soort digitale technologieën
o Rampen
3) Juridische professionals (Sociologische kijk)
A) rechtspraak: toepassing recht van rechters maar ook organisatie van de rechterlijke
macht
‘Recht is wat rechters doen in de praktijk’ (Realisten)
Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door rechters.
Organisatie: Hoe functioneert de rechtelijke macht, hoe is zij samengesteld en zijn
haar werkzaamheden georganiseerd? (Hoge werklast is een groot probleem als te
veel zaken voor het gerecht komen, zo ontstaan er langere wachtrijen, enz.)
B) Advocatuur: Verzakelijking en Internationalisering. We hebben meer een Commerciëlere
kijk op de advocatuur. Ook de rol van internationale kantoren zijn zeer belangrijk.
C) Ambtenaren: Rechtsvormers en regelstoepassers bij de overheid. Rol in wetgeving.
4) rechtsopvattingen burgers
‘Ieder wordt geacht de wet te kennen’ Quod non
Dit is in de praktijk fictie, niet alles burgers kennen alle rechten.
Rechtssociologisch onderzoek naar:
Welke kennis burgers paraat hebben over het recht?
Opvattingen over het functioneren van de instituties van de rechtstaat.
Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen.
Invloed van de burgers op het recht via
1. opeisingen van rechten (vraagzijde),
2. verkiezingen (klassieke mechanisme) en
3. demonstraties (doorheen de geschiedenis denk aan PGB).
Rechtscultuur
Kijk naar de juridische instituties (aanbodwijze, hoe we met het recht omgaan in
bepaalde instituties)
Vergelijkingen in bijvoorbeeld Japan vergeleken bij ons in België. In welke zin
hebben we het recht nodig om bepaalde conflicten op te lossen of doen ze het liever
op andere wijzen?
Sociale werking van recht
Effecten van recht in de samenleving (bedoeld & onbedoeld)
o Bedoeld: De wetgever heeft altijd een bepaald idee over wat hij wil bereiken met die wet.
o Onbedoeld: Ook veel onbedoelde effecten. Dit komt omdat er andere interpretaties kunnen gegeven
worden aan een wet => wetten gebruiken op andere manier in maatschappij
Bestrijden van assumpties
o 1ste assumptie : Iedereen kent de wet. (hoe leren mensen het recht kennen?)
o 2de assumptie: Iedereen gehoorzaamt de wet. (welke factoren spelen rol bij gehoorzamen v wet?)
3
, 2 belangrijke vragen in de sociologie:
o Langs welke wegen neemt de burger kennis van het recht? Hoe komt de informatie van de wetten tot de
burgers?
o Wat is de rol van sociale verbanden en instituties op de effecten van het recht?
Onbedoelde gevolgen: Anti-instrumentalisme
Tegen het intentionalisme van de wetgever
o Wetten hebben vaak andere gevolgen dan wetgever bedoeld had. Gebruik door mensen om andere redenen
dan wetgever voor ogen stond.
o Sociologische analyse gaat de normatieve veronderstellingen van wetgeving na en vergelijkt deze met sociale
werking.
Op welke manieren beroepen sociale groepen op rechtsregels om hun belangen te helpen
(mobilisering theorieën)
Wat zijn de typen van handhaving die door ordehandhavers kunnen worden gehanteerd (handhaving
theorieën)
Hoe wet tot stand komt en welke effect deze heeft? => met sociologie de factoren bestuderen
Bij totstandkoming van wet : in staatsblad maar hoeveel mensen lezen deze effectief?
Hoe bereikt recht de burger
Klassieke antwoord is dat de wet in het Staatsblad staat. Maar bijna niemand leest het staatsblad.
Door contracten, bij aankoop van bepaalde producten. In een contract staat veel juridisch taalgebruik. Niet iedereen
leest hun contracten volledig na.
bv de Terms & Conditions. (Als je gebruik maakt van een nieuwe dienst zoals op een nieuwe website).
Een contract is dus ook geen goede wijze om zichzelf te informeren met nieuwe wetten.
WEL goede bronnen is door de Media.
Maar => eigen filter kunnen hebben van hoe ze die wet presenteren.
Recht bereikt mensen via filterende instituties met eigen interpretatie van de boodschap van de wetgever.
o Media: tv, radio, kranten, internet
Intermediaire organisatie (Middenveldorganisaties): bv werkgever, vakbond, sportorganisatie
Regels worden geselecteerd en doorgegeven vanuit het organisationeel belang.
Rol van sociale verbanden op het recht
Mens als individu vs. leven binnen sociale verbanden: familie, vriendengroepen, club, organisaties
o Hebben elk hun eigen normen en waarden, deze kunnen verschillen met de waarden en normen van
de samenleving/recht
Semi-autonome velden: belangrijke term
o Spelen een hele belangrijke rol => een laag tussen wetgever en burger
Ze hebben hun eigen invloed
Wetgever wilt iets met een wet maar als het tegen de waarden en normen gaat van de burger of
maatschappij dan komen die normen niet altijd goed door.
o Het tegenovergesteld kan ook gebeuren is dat de wetgever contact opneemt met dat soort
organisaties en een soort dialoog ingaat (wetgever en burger) waardoor de wet beter wordt
gehandhaafd (extra effectief wordt).
o Hebben eigen doelen en formuleren en handhaven eigen formele en informele normen voor leden.
Deze hebben een hoge mate van autonomie, met beperkte invloed overheid.
Bijvoorbeeld: studentencorps, tuchtrecht en extern recht.
o Maatschappelijke middenvelden bemoeilijken centrale sturing van overheid (hinderpaal), maar zijn
ook basis voor maatschappelijk draagvlak (partner) voor handhaving van recht.
o =>mechanisme waarop mensen wet naleven of niet
Sociologische conclusie: wetten zijn minder effectief dan verwacht.
Voor een jurist geldt het recht, een socioloog kijkt of het verschil maakt.
Recht is veel minder effectief als gedragssturing dan mensen denken.
Hoe invloedrijk zijn landmark cases daadwerkelijk in de maatschappij?
Bottom-up perspectief: sociale werking vanuit maatschappij
Top-down perspectief: vanuit de bestuurder
4
Wat is rechtssociologie?
Maar eerst wat is Recht?
o Definitie volgends Juristen:
Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht (algemene principes,
wetten, gewoonten, etc)
Deze regels vinden toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer (ook
rechtsbanken).
Recht heeft consistentie structuur en een hiërarchische ordening
o Definitie volgends Filosofen (natuurrecht):
Recht verwijst naar een ideaalbeeld als systeem van waarden en principes die het sociale
leven moeten structuren
Gaat meer over een moreel beeld wat het in de maatschappij moet zijn (geïdealiseerd beeld
van een aantal normen en waarden)
o Definitie volgends Sociologen:
Gaat niet om de vraag wat geldend recht is, maar als een sociaal fenomeen
Hoe functioneert recht in de maatschappij
Op twee manieren:
Nauw: maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische aanwending van
macht
Breed: geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale leven
structureren
o Het is belangrijk om deze verschillende perspectieven uit elkaar te houden!
Roscoe Pound (1870-1964) maakte een belangrijk onderscheid.
o Law in the books: juridisch perspectief (regels die er gebruikt worden om een juridisch probleem op
te lossen), recht als puzzel binnen een set spelregels.
Juristen die puzzels oplossen volgens de rechtsbronnen
o Law in action: het recht zoals het bestaat in de praktijk, niet alleen hoe de rechten in boeken zijn
beschreven. Maar hoe functioneren juridische instituties dan precies? Wat zijn de praktijken van het
recht? Welke actoren van het recht vinden we terug in de maatschappij? (Veel breder perspectief
van recht)
o Wederzijdse invloed van maatschappij op recht en omgekeerd
Law in books Law in action
Wetteksten Totstandkoming
Vonnissen Functioneren juridische instituties
Bevoegdheden Effecten
Argumenten Praktijken
Oplossingen Problemen
1
, Definitie rechtssociologie
‘Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, als product
van menselijke interactie’ (Huls)
Definitie ontleden:
o Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal
verschijnsel, als product van menselijke interactie
Empirisch: in het veld (ervaring op te doen en effectief de zaken bestuderen), met blote oog
onderzoek.
Ze houden zich niet alleen aan de bronnen maar willen de ervaringen testen, gaan in het
veld.
Het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, het is niet een moreel verschijnsel.
o Zoektocht naar hoe recht betekenis krijgt in de maatschappij, door te kijken naar achterliggende
context bij totstandkoming en de effecten van recht
Tweede belangrijk onderscheid tussen sociale productie en werking (komt terug op de wederzijds invloed
van maatschappij op recht en omgekeerd)
o Sociale Productie: invloed van samenleving op het recht (Hoe komt het recht tot stand?)
o Sociale Werking: invloed van recht op de samenleving (Heeft het recht ook invloed op de
maatschappij? Gaan mensen die wetten gehoorzamen?...)
Sociale Productie van recht
Sociale factoren en actoren zijn relevant voor totstandkoming van recht
o Voor die productie van het recht
o Maatschappelijke elementen die invloed hebben op hoe het recht tot stand komt. (Politiek,
economisch, juridisch en burgers)
Interne formele bronnen van recht:
o Wetgeving
o Rechtspraak
o Doctrine
o Gewoonterecht
o Algemene rechtsbeginselen
Maatschappelijke bronnen van recht (Huls onderscheid er 4):
o 1) Politieke machtsverhoudingen
Recht is in belangrijke mate product van bestaande politieke besluitvormingsprocessen in
een land
Publieke machtsfactoren: politieke partijen, ambtenaren (hebben een grote invloed),
bestuurders.
Private machtsfactoren: lobby (zeer voorkomend verschijnsel) bedrijfsleven, vakbonden,
milieuorganisaties, consumentenorganisaties.
Organisaties waarmee in dialoog wordt getreden en invloed kunnen hebben op het
proces van wetten.
Internationale politiek: België is deel van de EU dus vrijheid van de wetgever is deels
beperkt, Europese commissies, … Maar organisaties zoals NAVO hebben ook invloed op onze
wetgeving.
Recht heeft een bepaalde onafhankelijkheid.
2
, 2) Economische-technologische ontwikkeling (Klassieke sociologische kijk)
De ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn sterk bepaald voor de
inrichting van het rechtssysteem.
Economie (kapitalistische productiewijze) heeft ook invloed op wetgeving
Contract & eigendomsrechten, vrijemarkteconomie, multinationals
Wetenschap & technologie vergroot elk jaar meer en meer.
Er zijn ook gevaren aan verbonden, deze moeten reguleert worden. Zoals
bijvoorbeeld nucleaire technologieën, bepaalde chemische gebaseerde
technologieën. Het recht probeert bij te benen wat er op dit vlak gebeurt in de
samenleving.
Er zijn ook digitale technologieën met sociale netwerken (sociale media) die een
grote impact hebben op het recht.
o Wat moet het recht precies doen met dat soort digitale technologieën
o Rampen
3) Juridische professionals (Sociologische kijk)
A) rechtspraak: toepassing recht van rechters maar ook organisatie van de rechterlijke
macht
‘Recht is wat rechters doen in de praktijk’ (Realisten)
Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door rechters.
Organisatie: Hoe functioneert de rechtelijke macht, hoe is zij samengesteld en zijn
haar werkzaamheden georganiseerd? (Hoge werklast is een groot probleem als te
veel zaken voor het gerecht komen, zo ontstaan er langere wachtrijen, enz.)
B) Advocatuur: Verzakelijking en Internationalisering. We hebben meer een Commerciëlere
kijk op de advocatuur. Ook de rol van internationale kantoren zijn zeer belangrijk.
C) Ambtenaren: Rechtsvormers en regelstoepassers bij de overheid. Rol in wetgeving.
4) rechtsopvattingen burgers
‘Ieder wordt geacht de wet te kennen’ Quod non
Dit is in de praktijk fictie, niet alles burgers kennen alle rechten.
Rechtssociologisch onderzoek naar:
Welke kennis burgers paraat hebben over het recht?
Opvattingen over het functioneren van de instituties van de rechtstaat.
Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen.
Invloed van de burgers op het recht via
1. opeisingen van rechten (vraagzijde),
2. verkiezingen (klassieke mechanisme) en
3. demonstraties (doorheen de geschiedenis denk aan PGB).
Rechtscultuur
Kijk naar de juridische instituties (aanbodwijze, hoe we met het recht omgaan in
bepaalde instituties)
Vergelijkingen in bijvoorbeeld Japan vergeleken bij ons in België. In welke zin
hebben we het recht nodig om bepaalde conflicten op te lossen of doen ze het liever
op andere wijzen?
Sociale werking van recht
Effecten van recht in de samenleving (bedoeld & onbedoeld)
o Bedoeld: De wetgever heeft altijd een bepaald idee over wat hij wil bereiken met die wet.
o Onbedoeld: Ook veel onbedoelde effecten. Dit komt omdat er andere interpretaties kunnen gegeven
worden aan een wet => wetten gebruiken op andere manier in maatschappij
Bestrijden van assumpties
o 1ste assumptie : Iedereen kent de wet. (hoe leren mensen het recht kennen?)
o 2de assumptie: Iedereen gehoorzaamt de wet. (welke factoren spelen rol bij gehoorzamen v wet?)
3
, 2 belangrijke vragen in de sociologie:
o Langs welke wegen neemt de burger kennis van het recht? Hoe komt de informatie van de wetten tot de
burgers?
o Wat is de rol van sociale verbanden en instituties op de effecten van het recht?
Onbedoelde gevolgen: Anti-instrumentalisme
Tegen het intentionalisme van de wetgever
o Wetten hebben vaak andere gevolgen dan wetgever bedoeld had. Gebruik door mensen om andere redenen
dan wetgever voor ogen stond.
o Sociologische analyse gaat de normatieve veronderstellingen van wetgeving na en vergelijkt deze met sociale
werking.
Op welke manieren beroepen sociale groepen op rechtsregels om hun belangen te helpen
(mobilisering theorieën)
Wat zijn de typen van handhaving die door ordehandhavers kunnen worden gehanteerd (handhaving
theorieën)
Hoe wet tot stand komt en welke effect deze heeft? => met sociologie de factoren bestuderen
Bij totstandkoming van wet : in staatsblad maar hoeveel mensen lezen deze effectief?
Hoe bereikt recht de burger
Klassieke antwoord is dat de wet in het Staatsblad staat. Maar bijna niemand leest het staatsblad.
Door contracten, bij aankoop van bepaalde producten. In een contract staat veel juridisch taalgebruik. Niet iedereen
leest hun contracten volledig na.
bv de Terms & Conditions. (Als je gebruik maakt van een nieuwe dienst zoals op een nieuwe website).
Een contract is dus ook geen goede wijze om zichzelf te informeren met nieuwe wetten.
WEL goede bronnen is door de Media.
Maar => eigen filter kunnen hebben van hoe ze die wet presenteren.
Recht bereikt mensen via filterende instituties met eigen interpretatie van de boodschap van de wetgever.
o Media: tv, radio, kranten, internet
Intermediaire organisatie (Middenveldorganisaties): bv werkgever, vakbond, sportorganisatie
Regels worden geselecteerd en doorgegeven vanuit het organisationeel belang.
Rol van sociale verbanden op het recht
Mens als individu vs. leven binnen sociale verbanden: familie, vriendengroepen, club, organisaties
o Hebben elk hun eigen normen en waarden, deze kunnen verschillen met de waarden en normen van
de samenleving/recht
Semi-autonome velden: belangrijke term
o Spelen een hele belangrijke rol => een laag tussen wetgever en burger
Ze hebben hun eigen invloed
Wetgever wilt iets met een wet maar als het tegen de waarden en normen gaat van de burger of
maatschappij dan komen die normen niet altijd goed door.
o Het tegenovergesteld kan ook gebeuren is dat de wetgever contact opneemt met dat soort
organisaties en een soort dialoog ingaat (wetgever en burger) waardoor de wet beter wordt
gehandhaafd (extra effectief wordt).
o Hebben eigen doelen en formuleren en handhaven eigen formele en informele normen voor leden.
Deze hebben een hoge mate van autonomie, met beperkte invloed overheid.
Bijvoorbeeld: studentencorps, tuchtrecht en extern recht.
o Maatschappelijke middenvelden bemoeilijken centrale sturing van overheid (hinderpaal), maar zijn
ook basis voor maatschappelijk draagvlak (partner) voor handhaving van recht.
o =>mechanisme waarop mensen wet naleven of niet
Sociologische conclusie: wetten zijn minder effectief dan verwacht.
Voor een jurist geldt het recht, een socioloog kijkt of het verschil maakt.
Recht is veel minder effectief als gedragssturing dan mensen denken.
Hoe invloedrijk zijn landmark cases daadwerkelijk in de maatschappij?
Bottom-up perspectief: sociale werking vanuit maatschappij
Top-down perspectief: vanuit de bestuurder
4
