Kristel Beyens & Lars Breuls
Penologie en penitentiair recht
1) Wat is penologie?
Wat is penologie?
= de sociaalwetenschappelijke studie van (staats)bestraffing
- Sociale wetenschap: toepassing en uitvoering van straffen (in de praktijk)
- Staatsbestraffing: overheden (Bel staat) die bestraffing federaal opleggen
- Zowel juridisch perspectief als theoretisch-empirisch perspectief (praktijk)
- Boodschap: wat vinden we aanvaardbaar en onaanvaardbaar in menselijke relaties?
- Belonings- en bestraffingspraktijken zijn onderdeel v/ menselijke interacties en de
bredere samenleving
Wat is penitentiair recht?
= geheel v/ juridische normen ivm de behandeling v/ gedetineerde personen
Twee belangrijke wetten:
1. Interne rechtspositie: Basiswet Gevangeniswezen, 2005
à Wet bepaalt de rechten v/ gedetineerden tijdens de detentie
2. Externe rechtspositie: Wet Externe Rechtspositie, 2006
à Wet bepaalt de regeling v/d overgang v/ binnen nr buiten (bv. elektr toezicht)
In de toekomst: Strafuitvoeringswetboek?
à Gaat in de toekomst ook rekening houden met andere straffen (bv. probatie)
Welke straffen?
• Wetgever bepaalt de misdrijven en mogelijke straffen per misdrijf
• Strafrechters/strafrb past wetten toe: schuld/onschuld + welke bestraffing?
• Uitvoerende macht staat in voor de uitvoering v/d straffen
4 categoriën v/ straffen in strafwetboek 2024:
1. Vrijheidsbenemende straffen
- Gevangenisstraf
- Behandeling onder vrijheidsberoving (ten vroegste vanaf 1 jan 2035)
= schuldig en verantwoordelijk maar toch een mentale ziekte ivm het misdrijf
2. Vrijheidsbeperkende straffen
= geen beroving v/ al je vrijheid, maar wel voorwaarden moeten naleven
- Straf onder elektronisch toezicht: enkelband en je zit je straf thuis uit
- Probatiestraf: voorwaarden die je moet naleven gedurende 1-5j
- Werkstraf: vrijwillig (kostenloos) een aantal uren gaan werken
3. Vermogensstraffen
- Geldboete
- Verbeurdverklaring: dat wat je gewonnen hebt, wordt afgenomen dr overheid
- Geldstraf vastgesteld obv het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
4. Veroordeling bij schuldigverklaring
= schuldig aan feiten maar zeer lichte ernst of heel lang geduurd vooraleer je op het
proces kon verschijnen, dus je krijgt schuldigverklaring maar geen verdere straf
1
,Hoofdstraffen: de essentie (eerste straf / basisstraf) die wordt opgelegd,
waar nog bijkomende straffen kunnen bijkomen
Bijkomende straffen:
- Geldboete
- Verbeurdverklaring
- Geldstraf vastgesteld obv het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
- Verlengde opvolging (ten vroegste vanaf 1 jan 2035)
= gedurende een periode buiten vrijheidsberoving opgevolgd met voorwaarden
- Ontzetting uit bep burgerlijke en politieke rechten (bv. recht om verkozen te worden)
- Beroepsverbod: je mag een bep beroep niet meer uitoefenen (bv. dr fiscale misdrijven)
- Verval v/h recht tot sturen: intrekking rijbewijs dr alcohol of te snel rijden
- Verblijfs-, plaats- of contactverbod: je mag niet met die persoon in contact komen
1. Opschorting v/d uitspraak v/d veroordeling (1-5 jaar):
- Rechter gaat in eerste geval nog geen veroordeling uitspreken
- Persoon wordt schuldig geacht, maar gaat uitspraak v/ veroordeling opschorten
- Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot gevangenisstraf v/ min 6m
2. Uitstel (volledig of gedeeltelijk) v/d tenuitvoerlegging v/d straf (1-5 jaar):
- Veroordeling wordt uitgesproken, maar de uitvoering wordt uitgestelt
- Moet worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot gevangenisstraf zonder uitstel
van meer dan 18 maanden
- Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot een gevangenisstraf zonder
uitstel van ten hoogste 18 maanden
- Uitstel kan met probatievoorwaarden = probatie-uitstel
à Kan worden herroepen in geval v/e ernstige niet-naleving v/d probatievoorwaarden
Cijfers:
à Effectieve gevangenisstraffen worden best vaak uitgesproken (ong. 5000 per jaar)
à Een aantal straffen die met uitstel worden opgelegd
à Meer dan 25 000 gevangenisstraffen tot 5 jaar in 2019
2
,à De hele lange gevangenisstraffen zijn veel minder
à Gevangenisstraffen tot 30j of levenslang: ong. 13 personen in 2019
à Niet veel mensen worden veroordeeld, maar blijven wel veel langer zitten in de gevangenis
à Ong. 500 mensen per jaar krijgen een gevangenisstraf v/ meer dan 5 jaar
à Geldboeten zijn het meest voorkomend van straf
à Tussen 200 000 en 300 000 geldboeten die jaarlijks worden opgelegd
à Verval v/ recht tot sturen komt ook vaak voor dr de vele verkeersmisdrijven
à Boven de 100 000 straffen met verval v/ recht tot sturen per jaar
à Alcoholslot (bijzondere straf): deze straf is vooral doorgebroken vanaf 2019
à De werkstraf is best succesvol, omdat het vaak gebruikt wordt dr rechters
à De werkstraf als autonome straf is al in 2002 gestemd
à Werkstraf wordt net iets minder dan de korte gevangenisstraffen opgelegd (ong. 10 000)
à Probatiestraf wordt veel minder opgelegd (ong. 500 per jaar)
à Elektr toezicht wordt eigenlijk heel weinig opgelegd, omdat een korte straf onder 3j werd
vaak automatisch omgezet, maar vandaag worden gevangenisstraffen onder 3j wel uitgevoerd
3
, Defenitie van straf?
= het moet een reactie zijn op een wettelijk vastgesteld misdrijf dr de overheid opgelegd
Juridische definitie:
- Niet bepaald in het strafwetboek
- HvC: leedtoevoeging, dr een wet bepaald, als sanctie vr een misdrijf (opgelegd dr RM)
- Leedtoevoeging staat centraal: een straf voegt iets toe dat je niet wil (=leed)
Vrijheidsbeperkende straffen: de rechter kan beslissen om louter voorwaarden op te leggen op
de pos ontwikkeling v/d veroordeelde (bv. het volgen v/e begeleiding of volgen v/e opleiding)
à Vrijheidsbeperkende of gemeenschapsgerichte straffen worden regelmatig dr rechters als
“gunsten” beschouwd en omschreven, eerder dan als een “echte straf” (geen leedtoevoeging)
Empirische vaststellingen:
• Hayes gaat in de definitie ook de ervaringen v/d betrokkenen integreren!!
• Hayes (2018): subjectivistisch element toevoegen aan de definitie v/ bestraffing
à Leed als persoonlijke ervaring v/ fysieke, psychologische en/of emotionele pijn,
voortkomend uit de bestraffing door een strafrechtelijke actor
• Durnescu (2011): “pains of probation”
o Deprivatie van autonomie (bv. strikte tijdsschema’s)
o Financiële kosten (bv. voor vervoer)
o Stigmatiserende effecten v/d straf
o Het meermaals herinnerd worden aan het misdrijf
o De vervangende gevangenisstraf hangt nog boven het hoofd v/d betrokkene
à Begeleiding en opvolging dr de justitieassistent (coercive caring)
à Coercive caring (Bottoms, 1980): zorg maar in een dwingende context
• Individuele verschillen: eerder controlerende ervaring vs eerder helpende ervaring
• Positieve aspecten aan gemeenschapsgerichte straffen:
o Het bieden v/ ondersteuning bij het stoppen met criminaliteit
o Het creëren v/ structuur in iemands leven
o Het aanleren v/ prosociale probleemoplossende vaardigheden
o Het bieden v/e prosociaal netwerk
Discussies over definitie:
- Van Stokkom (2023): intentionele leedtoevoeging is te zeer verbonden met noties zoals
wraak, onderwerping en vijandigheid
- Moeten we niet meer naar een defenitie v/ straf in lijn met humane waarden
in een democratische samenleving
- Constructieve def v/ bestraffing is nodig: “Straf is terechtwijzen en ter verantwoording
roepen en gaat vergezeld met opleggen van een inspanningsverplichting die
verantwoordelijkheidszin stimuleert” (Van Stokkom, 2023)
à Herstel: tav slachtoffers en tav de samenleving
à Zelfherstel: gedragsverandering en moreel leren
!! Uiteraard gaat een inspanningsverplichting gepaard met vrijheidsbeperkingen en is
verantwoordelijkheid opnemen en moreel leren uitdagend, mr de focus verschuift weg v/ leed
4
Penologie en penitentiair recht
1) Wat is penologie?
Wat is penologie?
= de sociaalwetenschappelijke studie van (staats)bestraffing
- Sociale wetenschap: toepassing en uitvoering van straffen (in de praktijk)
- Staatsbestraffing: overheden (Bel staat) die bestraffing federaal opleggen
- Zowel juridisch perspectief als theoretisch-empirisch perspectief (praktijk)
- Boodschap: wat vinden we aanvaardbaar en onaanvaardbaar in menselijke relaties?
- Belonings- en bestraffingspraktijken zijn onderdeel v/ menselijke interacties en de
bredere samenleving
Wat is penitentiair recht?
= geheel v/ juridische normen ivm de behandeling v/ gedetineerde personen
Twee belangrijke wetten:
1. Interne rechtspositie: Basiswet Gevangeniswezen, 2005
à Wet bepaalt de rechten v/ gedetineerden tijdens de detentie
2. Externe rechtspositie: Wet Externe Rechtspositie, 2006
à Wet bepaalt de regeling v/d overgang v/ binnen nr buiten (bv. elektr toezicht)
In de toekomst: Strafuitvoeringswetboek?
à Gaat in de toekomst ook rekening houden met andere straffen (bv. probatie)
Welke straffen?
• Wetgever bepaalt de misdrijven en mogelijke straffen per misdrijf
• Strafrechters/strafrb past wetten toe: schuld/onschuld + welke bestraffing?
• Uitvoerende macht staat in voor de uitvoering v/d straffen
4 categoriën v/ straffen in strafwetboek 2024:
1. Vrijheidsbenemende straffen
- Gevangenisstraf
- Behandeling onder vrijheidsberoving (ten vroegste vanaf 1 jan 2035)
= schuldig en verantwoordelijk maar toch een mentale ziekte ivm het misdrijf
2. Vrijheidsbeperkende straffen
= geen beroving v/ al je vrijheid, maar wel voorwaarden moeten naleven
- Straf onder elektronisch toezicht: enkelband en je zit je straf thuis uit
- Probatiestraf: voorwaarden die je moet naleven gedurende 1-5j
- Werkstraf: vrijwillig (kostenloos) een aantal uren gaan werken
3. Vermogensstraffen
- Geldboete
- Verbeurdverklaring: dat wat je gewonnen hebt, wordt afgenomen dr overheid
- Geldstraf vastgesteld obv het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
4. Veroordeling bij schuldigverklaring
= schuldig aan feiten maar zeer lichte ernst of heel lang geduurd vooraleer je op het
proces kon verschijnen, dus je krijgt schuldigverklaring maar geen verdere straf
1
,Hoofdstraffen: de essentie (eerste straf / basisstraf) die wordt opgelegd,
waar nog bijkomende straffen kunnen bijkomen
Bijkomende straffen:
- Geldboete
- Verbeurdverklaring
- Geldstraf vastgesteld obv het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
- Verlengde opvolging (ten vroegste vanaf 1 jan 2035)
= gedurende een periode buiten vrijheidsberoving opgevolgd met voorwaarden
- Ontzetting uit bep burgerlijke en politieke rechten (bv. recht om verkozen te worden)
- Beroepsverbod: je mag een bep beroep niet meer uitoefenen (bv. dr fiscale misdrijven)
- Verval v/h recht tot sturen: intrekking rijbewijs dr alcohol of te snel rijden
- Verblijfs-, plaats- of contactverbod: je mag niet met die persoon in contact komen
1. Opschorting v/d uitspraak v/d veroordeling (1-5 jaar):
- Rechter gaat in eerste geval nog geen veroordeling uitspreken
- Persoon wordt schuldig geacht, maar gaat uitspraak v/ veroordeling opschorten
- Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot gevangenisstraf v/ min 6m
2. Uitstel (volledig of gedeeltelijk) v/d tenuitvoerlegging v/d straf (1-5 jaar):
- Veroordeling wordt uitgesproken, maar de uitvoering wordt uitgestelt
- Moet worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot gevangenisstraf zonder uitstel
van meer dan 18 maanden
- Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot een gevangenisstraf zonder
uitstel van ten hoogste 18 maanden
- Uitstel kan met probatievoorwaarden = probatie-uitstel
à Kan worden herroepen in geval v/e ernstige niet-naleving v/d probatievoorwaarden
Cijfers:
à Effectieve gevangenisstraffen worden best vaak uitgesproken (ong. 5000 per jaar)
à Een aantal straffen die met uitstel worden opgelegd
à Meer dan 25 000 gevangenisstraffen tot 5 jaar in 2019
2
,à De hele lange gevangenisstraffen zijn veel minder
à Gevangenisstraffen tot 30j of levenslang: ong. 13 personen in 2019
à Niet veel mensen worden veroordeeld, maar blijven wel veel langer zitten in de gevangenis
à Ong. 500 mensen per jaar krijgen een gevangenisstraf v/ meer dan 5 jaar
à Geldboeten zijn het meest voorkomend van straf
à Tussen 200 000 en 300 000 geldboeten die jaarlijks worden opgelegd
à Verval v/ recht tot sturen komt ook vaak voor dr de vele verkeersmisdrijven
à Boven de 100 000 straffen met verval v/ recht tot sturen per jaar
à Alcoholslot (bijzondere straf): deze straf is vooral doorgebroken vanaf 2019
à De werkstraf is best succesvol, omdat het vaak gebruikt wordt dr rechters
à De werkstraf als autonome straf is al in 2002 gestemd
à Werkstraf wordt net iets minder dan de korte gevangenisstraffen opgelegd (ong. 10 000)
à Probatiestraf wordt veel minder opgelegd (ong. 500 per jaar)
à Elektr toezicht wordt eigenlijk heel weinig opgelegd, omdat een korte straf onder 3j werd
vaak automatisch omgezet, maar vandaag worden gevangenisstraffen onder 3j wel uitgevoerd
3
, Defenitie van straf?
= het moet een reactie zijn op een wettelijk vastgesteld misdrijf dr de overheid opgelegd
Juridische definitie:
- Niet bepaald in het strafwetboek
- HvC: leedtoevoeging, dr een wet bepaald, als sanctie vr een misdrijf (opgelegd dr RM)
- Leedtoevoeging staat centraal: een straf voegt iets toe dat je niet wil (=leed)
Vrijheidsbeperkende straffen: de rechter kan beslissen om louter voorwaarden op te leggen op
de pos ontwikkeling v/d veroordeelde (bv. het volgen v/e begeleiding of volgen v/e opleiding)
à Vrijheidsbeperkende of gemeenschapsgerichte straffen worden regelmatig dr rechters als
“gunsten” beschouwd en omschreven, eerder dan als een “echte straf” (geen leedtoevoeging)
Empirische vaststellingen:
• Hayes gaat in de definitie ook de ervaringen v/d betrokkenen integreren!!
• Hayes (2018): subjectivistisch element toevoegen aan de definitie v/ bestraffing
à Leed als persoonlijke ervaring v/ fysieke, psychologische en/of emotionele pijn,
voortkomend uit de bestraffing door een strafrechtelijke actor
• Durnescu (2011): “pains of probation”
o Deprivatie van autonomie (bv. strikte tijdsschema’s)
o Financiële kosten (bv. voor vervoer)
o Stigmatiserende effecten v/d straf
o Het meermaals herinnerd worden aan het misdrijf
o De vervangende gevangenisstraf hangt nog boven het hoofd v/d betrokkene
à Begeleiding en opvolging dr de justitieassistent (coercive caring)
à Coercive caring (Bottoms, 1980): zorg maar in een dwingende context
• Individuele verschillen: eerder controlerende ervaring vs eerder helpende ervaring
• Positieve aspecten aan gemeenschapsgerichte straffen:
o Het bieden v/ ondersteuning bij het stoppen met criminaliteit
o Het creëren v/ structuur in iemands leven
o Het aanleren v/ prosociale probleemoplossende vaardigheden
o Het bieden v/e prosociaal netwerk
Discussies over definitie:
- Van Stokkom (2023): intentionele leedtoevoeging is te zeer verbonden met noties zoals
wraak, onderwerping en vijandigheid
- Moeten we niet meer naar een defenitie v/ straf in lijn met humane waarden
in een democratische samenleving
- Constructieve def v/ bestraffing is nodig: “Straf is terechtwijzen en ter verantwoording
roepen en gaat vergezeld met opleggen van een inspanningsverplichting die
verantwoordelijkheidszin stimuleert” (Van Stokkom, 2023)
à Herstel: tav slachtoffers en tav de samenleving
à Zelfherstel: gedragsverandering en moreel leren
!! Uiteraard gaat een inspanningsverplichting gepaard met vrijheidsbeperkingen en is
verantwoordelijkheid opnemen en moreel leren uitdagend, mr de focus verschuift weg v/ leed
4
