Hannah Vrambout
Recht en criminologie
Constitutioneel strafrecht = strafrechtelijke regels die in constituties verankerd zijn, zowel op vlak v/
materieel- als formeel strafrecht
- Constituties: Bel GW, EVRM, EU-verdrag van Lissabon, UN Conventions on Human Rights, …
- Constitutional Law for Criminal Justice: the constitutional principles that apply to Criminal Justice
1) Constitutionele basisbeginselen v/h straf(proces)recht
4 beginselen:
1. Constitutioneel strafrecht is publiek recht en geen privaat recht
2. Strafrecht moet legaal zijn!
3. Straf is lijden ter vergelding v/ schuld = “leedtoevoeging”
4. Strafrecht is “straf” en “recht” tegelijkertijd
Constitutioneel = staat in de GW
1. Constitutioneel strafrecht is publiek recht en geen privaat recht
à Publiekrecht in de zin v/ overheidsrecht (niet in de zin v/ alles moet openbaar gebeuren)
Publiek recht:
- Verticale verhoudingen: tussen burgers en overheid
- Overheid weegt door om het algemeen belang te dienen
à Bv: overheid doet lockdown als er een virus uitbreekt
- Openbare orde/dwingend recht: strafrechtelijke actoren zweren gehoorzaamheid aan de grondwet
à Dwingende regels: je mag niet afwijken v/h publiek recht
- Bv: strafrecht, fiscaal recht, bestuursrecht, constitutioneel recht
Het publiek recht heeft een verticale relatie tussen burgers en overheid, een relatie v/
ongelijkheid: de overheid heeft veel meer macht dan de burger, als burger kun je u niet daar tegen
verzetten
Privaat recht:
- Horizontale verhoudingen: tussen burgers
- Centraal staat het privaat belang
- Aanvullend recht: privaat recht gaat het dwingend recht aanvullen
- Bv: burgerlijk recht, contractenrecht, verzekeringsrecht
Het privaat recht is een recht dat de relatie onderling tussen de burgers regels, dus je hebt meer
een horizontale relatie.
Private recht = aanvullend recht: komt alleen in actie wnnr de burgers onderling in een conflict
belanden, dan gaat de rechter aan de hand v/ dat aanvullend recht het conflict oplossen
Casussen: strafrecht is publiek recht
Casus 1: de kannibaal van Rotenberg
- Man wou dood en gaf zijn lichaam aan kannibaal
- Via een private overeenkomst mag je niet afwijken v/d maatschappij beginselen
Casus 2: Sandia Dia
- Vrijwillig deelgenomen + toestemming gegeven
- Toestemming is niet geldig ivm slagen en verwondingen/drinken v/ vergif
,Casus 3: Bart De Pauw en het proces dat niemand wou
- Vrouwelijke slachtoffers wensten geen proces, maar wouden bemiddeling onderling
- Niet dader/slachtoffer, maar enkel het openbaar ministerie bepaalt of er een proces zal komen in
naam v/d maatschappij
Stijgend dader-slachtoffer bemiddeling = private afhandeling
à Strafrecht wilt meer inspraak vanuit de dader/slachtoffer
2 takken v/h publieke strafrecht
Materieel strafrecht: materie/inhoud v/h strafrecht
= het geheel der rechtstregels waardoor bep gedragingen strafbaar worden gesteld en de straffen die daarop
volgen
à Misdrijven = strafbaarstellingen
- Doelgroep: de burger, hele bevolking, gericht nr iedereen
- Het veilig stellen v/ essentiële waarden (inhoudelijke vanzelfsprekendheid)
à Normen die we eigenlijk al kennen: het feit dat je geen diefstallen mag plegen, niemand mag
doden,…
- Sanctie: straf (gevangenis, geldboete,…)
- Bv ook: strafrechtelijke verantwoordelijkheid, beginselen over poging, deelneming,
rechtvaardiging, …
Formeel strafrecht/strafprocesrecht: welke procedures moeten gevolgd worden om het materiele strafrecht
in de praktijk te brengen
à Rechtsmiddelen v/ burgers
= het geheel v/d procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
- Doelgroep: overheid (politie, parket, rechters), gericht op strafrechtelijke actoren
- Het gaat hier over het toepassen van het materiele strafrecht in concrete gevallen
- Doel v/d spelregels om waarheid te vinden met respect vr grondrechten/mensenrechten
- Spelregels gaan aandacht betsteden aan de grondrechten of mensenrechten v/d burgers (bv. niet
folteren)
- Moet toestemming krijgen vr bewijs, anders kan je die niet in de rechtbank gebruiken
- Sanctie: nietigheid v/d procedure, onrechtmatig bewijs, onontvankelijke strafvordering
- Bv: Welke rechtscolleges bevoegd? Hoe bewijzen verzamelen en een misdrijf bewijzen? Hoe de
straf vorderen? Wie vordert de straf?
2. Strafrecht moet legaal zijn!
Het belang v/h legaliteitsbeginsel (of wettigheidsbeginsel)
= overheidinstanties en individuen zijn gebonden aan de wet en overheidsacties moeten gerechtvaardigd
zijn op basis v/ wetten die v/ tevoren zijn vastgesteld.
Dit beginsel zorgt er ook voor dat niet elk gedrag dat we vervelend/storend vinden dat dat per definitie
strafbaar is. Er is slechts een beperkt deel v/ ons menselijke gedrag dat expliciet strafbaar wordt gesteld.
Het legaliteitsbeginsel moet heel duidelijk melden welk gedrag strafbaar is.
Gedrag kan alleen maar strafbaar/ingevoerd worden als hier een wettelijke basis vr is
à “Geen straf, geen misdrijf, zonder wet
,Wat is strafbaar gedrag?
Menselijk gedrag:
- Principe: wij zijn vrij en mogen het menselijk gedrag vertonen die wij willen
- Toelaatbaar en we leren dit gedrag aan
- Hoe wij ons gedragen wordt bepaald dr sociale normen en dr gedragsregels die we v/ bij de
opvoeding aangeleerd krijgen
Afwijkend gedrag (deel v/ menselijk gedrag):
- Onbeleefd maar geen strafbaar gedrag
- Afwijken v/d norm
- Bv. in de aula opeens beginnen zingen
Onwettig gedrag:
- Gedrag dat tegen de wet ingaat
- Nog steeds niet per definitie strafbaar gedrag aan het vertonen
- Bv. je betaalt uw huur vr een maand niet en als je blijft weigeren ga je nr de vrederechter moeten
gaan mr het is niet strafbaar
Strafbaar gedrag:
- Tijdens onwettig gedrag een strafbare regel overtreden
- Gedrag dat in de strafwet omschreven staat als misdrijf
Normen en strafrecht
Niet alle sociale normen zijn rechtsregels, mr ook niet alle rechtsregels zijn
sociale normen
Niet alle rechtsregels zijn strafrechtsregels:
1. Strafrechtsregel: gedragsregel die ook in het strafrecht is opgenomen
2. Rechtsregels: bepaalde gedragsregels behorend tot het rechtssysteem
3. Gedragsregels: de sociale normen die je aanleert in de maatschappij
Relatie sociale normen/regels en (straf)rechtsnormen/regels
• Een rechtsnorm is niet altijd een sociale norm
• Een sociale norm is niet altijd een rechtsnorm
• Een rechtsnorm is niet altijd een strafrechtsnorm
• Een stafrechtsnorm is niet altijd constitutioneel
• Kenmerkend aan een strafrechtsnorm is dat de overtreding
v/d rechtsnorm
aanleiding geeft tot een negatieve reactie (=straf)
Strafrecht is normhandhavend recht
à Essentiële sociale normen gaan wij beschermen in het strafrecht
De normen liggen wel impliciet aan de grondslag, maar in het strafwetboek wordt altijd heel
duidelijk omschreven welk gedrag dat je niet mag stellen.
Strafrecht =/ expliciete normen
à Wel: een duidelijke omschrijving in de wet v/
normoverschrijdend gedrag
= delictomschrijving, strafbaarstelling of incriminatie
Te handhaven norm = impliciet aanwezig
, Het strafrecht gaat nooit impliciet werken (bv. niet doden)
à Gaat het strafbaar gedrag nauwkeurig omschrijven (bv. in bebouwde kom niet snel rijden)
Definitie misdrijf en belang legaliteit
= een gedrag/verzuim waar de wet een straf vr voorziet
Legaliteitsbeginsel: “nullum crimen, nulla poena, sine lege”
= er is geen misdrijf, er is geen straf zolang er geen wet is
à Idee: burgers moeten beschermd worden tegen de willekeur v/d overheid
Vier belangrijke gevolgen v/h legaliteitsbeginsel
1. Niet retro-activiteit v/d strafwet!!
- De strafwet heeft nooit terugwerkende kracht!
= de niet terugwerkende kracht v/d strafwet
- Een strafwet kan nooit vr het verleden gelden, alleen vr de toekomst
- Rechtszekerheid en bescherming v/d burgers tegen de overheid
2. Wetgevende macht beslist!!
- De wetgevende macht maakt de wet
- Wetgever bepaalt de strafbaarstellingen, straffen en procedures
- Wetgever (WM) = de verschillende parlementen (volksvertegenwoordigers)
- Alleen de parlementen kunnen gedrag strafbaar stellen
- Burgers bepalen welk gedrag strafbaar wordt gesteld dr volksvertegenwoordigers te verkiezen
- Link tussen legaliteitsbeginsel, scheiding der machten (zie GW) en democratie
- Het is de WM die beslist over het gedrag die strafbaar moet worden gesteld, dus niet de UM
(ministers) of RM (rechters)
- Rechters mogen geen analoge interpretaties doen, mr enkel strikte interpretaties
= ze mogen niet zeggen dat de strafwet dit gedrag verbiedt
à In het strafrecht komen de 3 machten (WM, UM, RM) heel duidelijk nr vr en hebben elk hun eigen en
dus de macht gescheiden is
3. Wet als enige bron v/h Bel straf(proces)recht
- Belgische GW
= basisnorm v/ onze maatschappij
• Belangrijke rechten en vrijheden v/d burgers die de overhied moet respecteren
• Scheiding der machten ook in het straf(proces)recht
- Wet (= wetskrachtige normen)
= de bron v/h Bel strafprocesrecht
• Strafwetboek en wetboek v/ strafvordering
• Complementaire en bijzondere wetten
• Ook: decreten en ordonnanties zijn wetskrachtige bronnen!!!
- Internationale en Europese verdragen en regelgeving
• Mensenrechten (Verenigde Naties en Raad v/ Eur) en recht v/d EU
- Uitzondering vr strafprocesrecht, naast de wet:
• Gewoonte (praetoriaanse praktijken): gewoontes die ontstaan zijn (bv. openbare aanklager
gaat zaken seponeren)
• Ministeriële richtlijnen: ministers die richtlijnen mogen geven (bv. minister v/ justitie,
minister v/ binnenlandse zaken)
Recht en criminologie
Constitutioneel strafrecht = strafrechtelijke regels die in constituties verankerd zijn, zowel op vlak v/
materieel- als formeel strafrecht
- Constituties: Bel GW, EVRM, EU-verdrag van Lissabon, UN Conventions on Human Rights, …
- Constitutional Law for Criminal Justice: the constitutional principles that apply to Criminal Justice
1) Constitutionele basisbeginselen v/h straf(proces)recht
4 beginselen:
1. Constitutioneel strafrecht is publiek recht en geen privaat recht
2. Strafrecht moet legaal zijn!
3. Straf is lijden ter vergelding v/ schuld = “leedtoevoeging”
4. Strafrecht is “straf” en “recht” tegelijkertijd
Constitutioneel = staat in de GW
1. Constitutioneel strafrecht is publiek recht en geen privaat recht
à Publiekrecht in de zin v/ overheidsrecht (niet in de zin v/ alles moet openbaar gebeuren)
Publiek recht:
- Verticale verhoudingen: tussen burgers en overheid
- Overheid weegt door om het algemeen belang te dienen
à Bv: overheid doet lockdown als er een virus uitbreekt
- Openbare orde/dwingend recht: strafrechtelijke actoren zweren gehoorzaamheid aan de grondwet
à Dwingende regels: je mag niet afwijken v/h publiek recht
- Bv: strafrecht, fiscaal recht, bestuursrecht, constitutioneel recht
Het publiek recht heeft een verticale relatie tussen burgers en overheid, een relatie v/
ongelijkheid: de overheid heeft veel meer macht dan de burger, als burger kun je u niet daar tegen
verzetten
Privaat recht:
- Horizontale verhoudingen: tussen burgers
- Centraal staat het privaat belang
- Aanvullend recht: privaat recht gaat het dwingend recht aanvullen
- Bv: burgerlijk recht, contractenrecht, verzekeringsrecht
Het privaat recht is een recht dat de relatie onderling tussen de burgers regels, dus je hebt meer
een horizontale relatie.
Private recht = aanvullend recht: komt alleen in actie wnnr de burgers onderling in een conflict
belanden, dan gaat de rechter aan de hand v/ dat aanvullend recht het conflict oplossen
Casussen: strafrecht is publiek recht
Casus 1: de kannibaal van Rotenberg
- Man wou dood en gaf zijn lichaam aan kannibaal
- Via een private overeenkomst mag je niet afwijken v/d maatschappij beginselen
Casus 2: Sandia Dia
- Vrijwillig deelgenomen + toestemming gegeven
- Toestemming is niet geldig ivm slagen en verwondingen/drinken v/ vergif
,Casus 3: Bart De Pauw en het proces dat niemand wou
- Vrouwelijke slachtoffers wensten geen proces, maar wouden bemiddeling onderling
- Niet dader/slachtoffer, maar enkel het openbaar ministerie bepaalt of er een proces zal komen in
naam v/d maatschappij
Stijgend dader-slachtoffer bemiddeling = private afhandeling
à Strafrecht wilt meer inspraak vanuit de dader/slachtoffer
2 takken v/h publieke strafrecht
Materieel strafrecht: materie/inhoud v/h strafrecht
= het geheel der rechtstregels waardoor bep gedragingen strafbaar worden gesteld en de straffen die daarop
volgen
à Misdrijven = strafbaarstellingen
- Doelgroep: de burger, hele bevolking, gericht nr iedereen
- Het veilig stellen v/ essentiële waarden (inhoudelijke vanzelfsprekendheid)
à Normen die we eigenlijk al kennen: het feit dat je geen diefstallen mag plegen, niemand mag
doden,…
- Sanctie: straf (gevangenis, geldboete,…)
- Bv ook: strafrechtelijke verantwoordelijkheid, beginselen over poging, deelneming,
rechtvaardiging, …
Formeel strafrecht/strafprocesrecht: welke procedures moeten gevolgd worden om het materiele strafrecht
in de praktijk te brengen
à Rechtsmiddelen v/ burgers
= het geheel v/d procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
- Doelgroep: overheid (politie, parket, rechters), gericht op strafrechtelijke actoren
- Het gaat hier over het toepassen van het materiele strafrecht in concrete gevallen
- Doel v/d spelregels om waarheid te vinden met respect vr grondrechten/mensenrechten
- Spelregels gaan aandacht betsteden aan de grondrechten of mensenrechten v/d burgers (bv. niet
folteren)
- Moet toestemming krijgen vr bewijs, anders kan je die niet in de rechtbank gebruiken
- Sanctie: nietigheid v/d procedure, onrechtmatig bewijs, onontvankelijke strafvordering
- Bv: Welke rechtscolleges bevoegd? Hoe bewijzen verzamelen en een misdrijf bewijzen? Hoe de
straf vorderen? Wie vordert de straf?
2. Strafrecht moet legaal zijn!
Het belang v/h legaliteitsbeginsel (of wettigheidsbeginsel)
= overheidinstanties en individuen zijn gebonden aan de wet en overheidsacties moeten gerechtvaardigd
zijn op basis v/ wetten die v/ tevoren zijn vastgesteld.
Dit beginsel zorgt er ook voor dat niet elk gedrag dat we vervelend/storend vinden dat dat per definitie
strafbaar is. Er is slechts een beperkt deel v/ ons menselijke gedrag dat expliciet strafbaar wordt gesteld.
Het legaliteitsbeginsel moet heel duidelijk melden welk gedrag strafbaar is.
Gedrag kan alleen maar strafbaar/ingevoerd worden als hier een wettelijke basis vr is
à “Geen straf, geen misdrijf, zonder wet
,Wat is strafbaar gedrag?
Menselijk gedrag:
- Principe: wij zijn vrij en mogen het menselijk gedrag vertonen die wij willen
- Toelaatbaar en we leren dit gedrag aan
- Hoe wij ons gedragen wordt bepaald dr sociale normen en dr gedragsregels die we v/ bij de
opvoeding aangeleerd krijgen
Afwijkend gedrag (deel v/ menselijk gedrag):
- Onbeleefd maar geen strafbaar gedrag
- Afwijken v/d norm
- Bv. in de aula opeens beginnen zingen
Onwettig gedrag:
- Gedrag dat tegen de wet ingaat
- Nog steeds niet per definitie strafbaar gedrag aan het vertonen
- Bv. je betaalt uw huur vr een maand niet en als je blijft weigeren ga je nr de vrederechter moeten
gaan mr het is niet strafbaar
Strafbaar gedrag:
- Tijdens onwettig gedrag een strafbare regel overtreden
- Gedrag dat in de strafwet omschreven staat als misdrijf
Normen en strafrecht
Niet alle sociale normen zijn rechtsregels, mr ook niet alle rechtsregels zijn
sociale normen
Niet alle rechtsregels zijn strafrechtsregels:
1. Strafrechtsregel: gedragsregel die ook in het strafrecht is opgenomen
2. Rechtsregels: bepaalde gedragsregels behorend tot het rechtssysteem
3. Gedragsregels: de sociale normen die je aanleert in de maatschappij
Relatie sociale normen/regels en (straf)rechtsnormen/regels
• Een rechtsnorm is niet altijd een sociale norm
• Een sociale norm is niet altijd een rechtsnorm
• Een rechtsnorm is niet altijd een strafrechtsnorm
• Een stafrechtsnorm is niet altijd constitutioneel
• Kenmerkend aan een strafrechtsnorm is dat de overtreding
v/d rechtsnorm
aanleiding geeft tot een negatieve reactie (=straf)
Strafrecht is normhandhavend recht
à Essentiële sociale normen gaan wij beschermen in het strafrecht
De normen liggen wel impliciet aan de grondslag, maar in het strafwetboek wordt altijd heel
duidelijk omschreven welk gedrag dat je niet mag stellen.
Strafrecht =/ expliciete normen
à Wel: een duidelijke omschrijving in de wet v/
normoverschrijdend gedrag
= delictomschrijving, strafbaarstelling of incriminatie
Te handhaven norm = impliciet aanwezig
, Het strafrecht gaat nooit impliciet werken (bv. niet doden)
à Gaat het strafbaar gedrag nauwkeurig omschrijven (bv. in bebouwde kom niet snel rijden)
Definitie misdrijf en belang legaliteit
= een gedrag/verzuim waar de wet een straf vr voorziet
Legaliteitsbeginsel: “nullum crimen, nulla poena, sine lege”
= er is geen misdrijf, er is geen straf zolang er geen wet is
à Idee: burgers moeten beschermd worden tegen de willekeur v/d overheid
Vier belangrijke gevolgen v/h legaliteitsbeginsel
1. Niet retro-activiteit v/d strafwet!!
- De strafwet heeft nooit terugwerkende kracht!
= de niet terugwerkende kracht v/d strafwet
- Een strafwet kan nooit vr het verleden gelden, alleen vr de toekomst
- Rechtszekerheid en bescherming v/d burgers tegen de overheid
2. Wetgevende macht beslist!!
- De wetgevende macht maakt de wet
- Wetgever bepaalt de strafbaarstellingen, straffen en procedures
- Wetgever (WM) = de verschillende parlementen (volksvertegenwoordigers)
- Alleen de parlementen kunnen gedrag strafbaar stellen
- Burgers bepalen welk gedrag strafbaar wordt gesteld dr volksvertegenwoordigers te verkiezen
- Link tussen legaliteitsbeginsel, scheiding der machten (zie GW) en democratie
- Het is de WM die beslist over het gedrag die strafbaar moet worden gesteld, dus niet de UM
(ministers) of RM (rechters)
- Rechters mogen geen analoge interpretaties doen, mr enkel strikte interpretaties
= ze mogen niet zeggen dat de strafwet dit gedrag verbiedt
à In het strafrecht komen de 3 machten (WM, UM, RM) heel duidelijk nr vr en hebben elk hun eigen en
dus de macht gescheiden is
3. Wet als enige bron v/h Bel straf(proces)recht
- Belgische GW
= basisnorm v/ onze maatschappij
• Belangrijke rechten en vrijheden v/d burgers die de overhied moet respecteren
• Scheiding der machten ook in het straf(proces)recht
- Wet (= wetskrachtige normen)
= de bron v/h Bel strafprocesrecht
• Strafwetboek en wetboek v/ strafvordering
• Complementaire en bijzondere wetten
• Ook: decreten en ordonnanties zijn wetskrachtige bronnen!!!
- Internationale en Europese verdragen en regelgeving
• Mensenrechten (Verenigde Naties en Raad v/ Eur) en recht v/d EU
- Uitzondering vr strafprocesrecht, naast de wet:
• Gewoonte (praetoriaanse praktijken): gewoontes die ontstaan zijn (bv. openbare aanklager
gaat zaken seponeren)
• Ministeriële richtlijnen: ministers die richtlijnen mogen geven (bv. minister v/ justitie,
minister v/ binnenlandse zaken)
