HOOFDSTUK 1:
COMMUNICATIE VIA TAAL EN SPRAAK
Mensen communiceren hoofdzakelijk via taal. Gesproken taal biedt een unieke vorm van sociale
interactie, waarmee we complexe problemen oplossen, ideeën delen en andere begrijpen, zelfs over
afstand of tijd heen.
Dieren kunnen ook communiceren à via geluiden (niet via spraak en taal)
De omgeving en wie spelen ook een belangrijke rol bij communiceren
Om communicatie te begrijpen/onderzoeken hebben we een model nodig à het communicatiemodel
Doel LA1= problematische communicatie tussen mensen (de luisteraar begrijpt de intenties van de
spreker moeilijk of niet) en de hierdoor verminderde of gestoorde sociale participatie van cliënten te
optimaliseren
LEVELT (= ONDERZOEKER)
“Hoe kunnen we de normale communicatie tussen zender en ontvanger onderzoeken?” à 4 manieren:
Fylogenese
= Bestudeert hoe taal en spraak ontstaan is in de evolutie van de mens
Ontogenese
= Bestudeert hoe spraak en taal zich ontwikkelt van kind tot volwassenheid (levensloop)
Neurogenese
= Bestudeert hoe de hersenen werken tijdens het vormen van spraak en taal
Microgenese
= Bestudeert van waar spraak en taal komen (onderliggende processen) = een onderzoek
(Alleen de vetgedrukte woorden houden de logopedisten en audiologen zich mee bezig)
DRIE NIVEAUS
LA werken altijd in functie van het algemeen welbevinden van de cliënt en op 3 belangrijke niveaus:
Symptomen en gedrag
Cognitief- (neuro)psychologische processen
Communicatie en sociale participatie
Algemeen welbevinden van kinderen/mensen is belangrijk: bijvoorbeeld – kind stottert – gepest – LA
helpen minder te stotteren zodat kind zich gelukkig voelt
EEN MODEL VOOR COMMUNICATIE TUSSEN MENSEN
menselijke communicatie
Binnen het beroep van LA staat het onderzoek en de behandeling van menselijke communicatie-
problemen centraal:
Communicatiemodel nodig om:
Communicatiemoeilijkheden te situeren (dit is ok, dit is niet meer ok)
Om te weten welke vaardigheden noodzakelijk zijn om tot een normale communicatie tussen mensen te
komen
Biedt referentiekader voor welke specialisatiedomeinen betrokken zijn
Menselijke = De uitwisseling van betekenisgevingen tussen 2 of meer mensen. Iemand
communicatie stuurt (zender) een boodschap en iemand ontvangt de boodschap (ontvanger).
Een beurtelingse uitwisseling van informatie tussen een zender en een
ontvanger.
SPRAAKKETEN (AUDITIEF)
Foto 1: illustreert het communicatiecircuit tussen 2 personen om via spraak en taal een boodschap te
begrijpen en te uiten (input – verwerking – output) = communicatieketen
1 LA = Logopedisten & Audiologen
1X
Pagina
, Boodschap Gedachte of idee die de zender wil communiceren
(concept)
Verwerking Zender zet het concept om in taal (het idee wordt in woorden gevormd, zowel
(taalproductie) grammaticaal als lexicaal)
Output (spraak, De geproduceerde taal wordt geuit in een fysieke vorm, zoals spraak
schrift) (geluiden) of schrift (letters of tekens)
Medium (geluid) Verwijst naar de manier waarop de boodschap wordt overgebracht
(gesproken taal – geluid)
Input (zintuigen) De ontvanger neemt de boodschap waar via zintuigen. Bij spraak is dit via het
gehoor (luisteren naar geluiden), bij schrift via het gezichtsvermogen (lezen
van tekst)
Verwerking De ontvanger verwerkt de binnenkomende informatie door deze te
(taalbegrip) interpreteren en te begrijpen
SPRAAKKETEN (AUDITIEF) à COMMUNICATIEKETEN (VISUEEL)
Het origineel concept voor dit model heette de
“spraakketen”. Nu heet dit model “communicatie-
keten” omdat de uitwisseling van visuele informatie
werd toegevoegd aan het originele model.
COMMUNICATIEKETEN (VISUEEL)
Naast uitwisseling van gesproken woorden worden
immers ook gebaren, gezichts-uitdrukkingen en
lichaamstaal (Bijvoorbeeld: houding, zweten, beven,
…) uitgewisseld tussen de zender en de ontvanger.
Soms halen we uit lichaamstaal andere informatie
dan uit wat er op dat moment gezegd wordt
Bijvoorbeeld: iemand beweert geen angst te hebben, maar is aan het beven en zweten
Belangrijke lichaamstaal:
Mimiek
Beelden/symbolen
Gebaren (taal)
Schrijven
Houding (iemand onderuitgezakt tijdens de les – geen zin meer)
Lichamelijke reacties (zweten)
Kledij (naar examen gaan in een badpak)
SAMENGEVAT
Communicatie via geluid: auditieve communicatie
Communicatie via handelingen: visuele communicatie
Communicatie via spraak: oraal-auditieve communicatie
Doel = Ontvanger begrijpt de boodschap à informatie-uitwisseling
2X
Pagina
,situeren van een probleem in het communcatiemodel
LA moeten kennis hebben van:
Hoe informatie gecodeerd kan worden
Wat de media zijn om de boodschap over te brengen
Hoe informatie kan gecodeerd worden in een begrijpbare boodschap
Hoe informatie kan ontvangen worden
Een probleem in communicatie = ruis
Zender en/of ontvanger
Omgevingsfactoren (achtergrondlawaai, te grote afstand,…)
RUIS OP ELK NIVEAU IN HET MODEL
Taalkundig niveau
Psychologisch niveau
Akoestisch niveau en optisch niveau
Psychologische niveau
Taalkundig niveau
Context
COMMUNICATIE VIA …
Woorden
Melodie (luidheid, intonatie, klemtoon en tempo)
Non-verbaal gedrag
noodzakelijke voorwaarden voor communicatie
Een kind communiceert nog niet zoals een volwassen (norm)
Vaak begrijpen we een baby of peuter niet, zelfs als we meepraten over wat we denken dat ze bedoelen
Volwassen communicatiemodel is het uiteindelijke doel voor een kind
Vaardigheden (articulatie, stem, taal, vloeiendheid) evolueren doorheen de levensloop
Deze vaardigheden zijn vanaf de geboorte volop in ontwikkeling
Hoe verder in de ontwikkeling, hoe rijker de communicatie via spraak en taal
Voorwaarden om een normale menselijke communicatieve ontwikkeling via spraak en taal te doorlopen,
zijn bij de geboorte aanwezig:
Intacte zintuigen
Intacte hersenstructuren en neurologische connecties
Intacte structuur en functie van de (spraak)organen
model voor woordproductie (examenvraag) – cascademodel
In het volgende model bespreken we het volwassen cascade- of
watervalmodel van de spraakproductie gebaseerd op “het model van
Levelt”. Het model stelt de taalprocessen en de motorische processen
met kaders en pijlen voor die boodschap (betekenis) transformeren in
gesproken woorden.
conceptualisatie
CONCEPT
Is een interne schets van wat we willen overbrengen naar de luisteraar
De spreker wil iets verzoeken, iets weigeren, uitleg of informatie geven
of vragen
3X
Pagina
, Nog GEEN taalvorm, WEL preverbale boodschap2
Intrapersoonlijke factoren (persoonlijkheid, opvattingen en zienswijzen, kennis over het onderwerp,
intelligentie,…) en interpersoonlijke factoren (bv. de context) spelen een rol
Voorbeeld olifant:
Beeld je in wat je wil zeggen
Maar je kan bijhorend woord niet oproepen
Je kan verder ook geen informatie geven over hoe het woord gevormd wordt
Je kan wel betekenis gerelateerde woorden oproepen
SEMANTISCHE VELD
= Een groep van woorden die je al hebt leren kennen in het verleden
Woorden slaag je op in het semantisch veld
Kenmerken dat een woord heeft gaan we in ons semantisch veld steken
Woord/concept: Fruit à kenmerken/woorden/concepten :
aardbei, banaan, mango à steken we in ons semantisch
veld
Vraag: welke woorden/concepten roepen het
woord/concept “olifant” bij jou op?
lexicon
Concept triggert het lexicon = lexicale selectiestadium
Doel: het meest geschikte woord (lexeem) te vinden in het
lexicon dat correspondeert met het gewenste concept
Lexicon à Lexemen à Morfemen
Lexicon = geheugenopslagplaats van alle woorden met hun betekenissen en verbanden met andere
woorden
Lexeem = een woord of een groep woorden die samen één betekenis hebben
Bijvoorbeeld: boek, boekje, boeken hebben zelfde betekenis à boek
Morfemen = de kleinste eenheid in een woord die de betekenis draagt
Bijvoorbeeld: Het woord “boek” bestaat uit 2 morfemen à “boek” (de basisvorm) en “-t” (de vervoeging)
grammaticale encodering (foto p.19)
Selectie van woorden uit lexicon à samenstelling tot zinnen
Woorden moeten in juiste volgorde in de zin gezet worden
à Om juiste semantische relaties tussen de woorden uit te drukken
Bijvoorbeeld: de olifant is groot (NIET: de olifant)
fonologische encodering
2 Preverbale boodschap = een idee of gedachte die nog niet in woorden is omgezet. Bijvoorbeeld:
hongerige baby die huilt
4X
Pagina
COMMUNICATIE VIA TAAL EN SPRAAK
Mensen communiceren hoofdzakelijk via taal. Gesproken taal biedt een unieke vorm van sociale
interactie, waarmee we complexe problemen oplossen, ideeën delen en andere begrijpen, zelfs over
afstand of tijd heen.
Dieren kunnen ook communiceren à via geluiden (niet via spraak en taal)
De omgeving en wie spelen ook een belangrijke rol bij communiceren
Om communicatie te begrijpen/onderzoeken hebben we een model nodig à het communicatiemodel
Doel LA1= problematische communicatie tussen mensen (de luisteraar begrijpt de intenties van de
spreker moeilijk of niet) en de hierdoor verminderde of gestoorde sociale participatie van cliënten te
optimaliseren
LEVELT (= ONDERZOEKER)
“Hoe kunnen we de normale communicatie tussen zender en ontvanger onderzoeken?” à 4 manieren:
Fylogenese
= Bestudeert hoe taal en spraak ontstaan is in de evolutie van de mens
Ontogenese
= Bestudeert hoe spraak en taal zich ontwikkelt van kind tot volwassenheid (levensloop)
Neurogenese
= Bestudeert hoe de hersenen werken tijdens het vormen van spraak en taal
Microgenese
= Bestudeert van waar spraak en taal komen (onderliggende processen) = een onderzoek
(Alleen de vetgedrukte woorden houden de logopedisten en audiologen zich mee bezig)
DRIE NIVEAUS
LA werken altijd in functie van het algemeen welbevinden van de cliënt en op 3 belangrijke niveaus:
Symptomen en gedrag
Cognitief- (neuro)psychologische processen
Communicatie en sociale participatie
Algemeen welbevinden van kinderen/mensen is belangrijk: bijvoorbeeld – kind stottert – gepest – LA
helpen minder te stotteren zodat kind zich gelukkig voelt
EEN MODEL VOOR COMMUNICATIE TUSSEN MENSEN
menselijke communicatie
Binnen het beroep van LA staat het onderzoek en de behandeling van menselijke communicatie-
problemen centraal:
Communicatiemodel nodig om:
Communicatiemoeilijkheden te situeren (dit is ok, dit is niet meer ok)
Om te weten welke vaardigheden noodzakelijk zijn om tot een normale communicatie tussen mensen te
komen
Biedt referentiekader voor welke specialisatiedomeinen betrokken zijn
Menselijke = De uitwisseling van betekenisgevingen tussen 2 of meer mensen. Iemand
communicatie stuurt (zender) een boodschap en iemand ontvangt de boodschap (ontvanger).
Een beurtelingse uitwisseling van informatie tussen een zender en een
ontvanger.
SPRAAKKETEN (AUDITIEF)
Foto 1: illustreert het communicatiecircuit tussen 2 personen om via spraak en taal een boodschap te
begrijpen en te uiten (input – verwerking – output) = communicatieketen
1 LA = Logopedisten & Audiologen
1X
Pagina
, Boodschap Gedachte of idee die de zender wil communiceren
(concept)
Verwerking Zender zet het concept om in taal (het idee wordt in woorden gevormd, zowel
(taalproductie) grammaticaal als lexicaal)
Output (spraak, De geproduceerde taal wordt geuit in een fysieke vorm, zoals spraak
schrift) (geluiden) of schrift (letters of tekens)
Medium (geluid) Verwijst naar de manier waarop de boodschap wordt overgebracht
(gesproken taal – geluid)
Input (zintuigen) De ontvanger neemt de boodschap waar via zintuigen. Bij spraak is dit via het
gehoor (luisteren naar geluiden), bij schrift via het gezichtsvermogen (lezen
van tekst)
Verwerking De ontvanger verwerkt de binnenkomende informatie door deze te
(taalbegrip) interpreteren en te begrijpen
SPRAAKKETEN (AUDITIEF) à COMMUNICATIEKETEN (VISUEEL)
Het origineel concept voor dit model heette de
“spraakketen”. Nu heet dit model “communicatie-
keten” omdat de uitwisseling van visuele informatie
werd toegevoegd aan het originele model.
COMMUNICATIEKETEN (VISUEEL)
Naast uitwisseling van gesproken woorden worden
immers ook gebaren, gezichts-uitdrukkingen en
lichaamstaal (Bijvoorbeeld: houding, zweten, beven,
…) uitgewisseld tussen de zender en de ontvanger.
Soms halen we uit lichaamstaal andere informatie
dan uit wat er op dat moment gezegd wordt
Bijvoorbeeld: iemand beweert geen angst te hebben, maar is aan het beven en zweten
Belangrijke lichaamstaal:
Mimiek
Beelden/symbolen
Gebaren (taal)
Schrijven
Houding (iemand onderuitgezakt tijdens de les – geen zin meer)
Lichamelijke reacties (zweten)
Kledij (naar examen gaan in een badpak)
SAMENGEVAT
Communicatie via geluid: auditieve communicatie
Communicatie via handelingen: visuele communicatie
Communicatie via spraak: oraal-auditieve communicatie
Doel = Ontvanger begrijpt de boodschap à informatie-uitwisseling
2X
Pagina
,situeren van een probleem in het communcatiemodel
LA moeten kennis hebben van:
Hoe informatie gecodeerd kan worden
Wat de media zijn om de boodschap over te brengen
Hoe informatie kan gecodeerd worden in een begrijpbare boodschap
Hoe informatie kan ontvangen worden
Een probleem in communicatie = ruis
Zender en/of ontvanger
Omgevingsfactoren (achtergrondlawaai, te grote afstand,…)
RUIS OP ELK NIVEAU IN HET MODEL
Taalkundig niveau
Psychologisch niveau
Akoestisch niveau en optisch niveau
Psychologische niveau
Taalkundig niveau
Context
COMMUNICATIE VIA …
Woorden
Melodie (luidheid, intonatie, klemtoon en tempo)
Non-verbaal gedrag
noodzakelijke voorwaarden voor communicatie
Een kind communiceert nog niet zoals een volwassen (norm)
Vaak begrijpen we een baby of peuter niet, zelfs als we meepraten over wat we denken dat ze bedoelen
Volwassen communicatiemodel is het uiteindelijke doel voor een kind
Vaardigheden (articulatie, stem, taal, vloeiendheid) evolueren doorheen de levensloop
Deze vaardigheden zijn vanaf de geboorte volop in ontwikkeling
Hoe verder in de ontwikkeling, hoe rijker de communicatie via spraak en taal
Voorwaarden om een normale menselijke communicatieve ontwikkeling via spraak en taal te doorlopen,
zijn bij de geboorte aanwezig:
Intacte zintuigen
Intacte hersenstructuren en neurologische connecties
Intacte structuur en functie van de (spraak)organen
model voor woordproductie (examenvraag) – cascademodel
In het volgende model bespreken we het volwassen cascade- of
watervalmodel van de spraakproductie gebaseerd op “het model van
Levelt”. Het model stelt de taalprocessen en de motorische processen
met kaders en pijlen voor die boodschap (betekenis) transformeren in
gesproken woorden.
conceptualisatie
CONCEPT
Is een interne schets van wat we willen overbrengen naar de luisteraar
De spreker wil iets verzoeken, iets weigeren, uitleg of informatie geven
of vragen
3X
Pagina
, Nog GEEN taalvorm, WEL preverbale boodschap2
Intrapersoonlijke factoren (persoonlijkheid, opvattingen en zienswijzen, kennis over het onderwerp,
intelligentie,…) en interpersoonlijke factoren (bv. de context) spelen een rol
Voorbeeld olifant:
Beeld je in wat je wil zeggen
Maar je kan bijhorend woord niet oproepen
Je kan verder ook geen informatie geven over hoe het woord gevormd wordt
Je kan wel betekenis gerelateerde woorden oproepen
SEMANTISCHE VELD
= Een groep van woorden die je al hebt leren kennen in het verleden
Woorden slaag je op in het semantisch veld
Kenmerken dat een woord heeft gaan we in ons semantisch veld steken
Woord/concept: Fruit à kenmerken/woorden/concepten :
aardbei, banaan, mango à steken we in ons semantisch
veld
Vraag: welke woorden/concepten roepen het
woord/concept “olifant” bij jou op?
lexicon
Concept triggert het lexicon = lexicale selectiestadium
Doel: het meest geschikte woord (lexeem) te vinden in het
lexicon dat correspondeert met het gewenste concept
Lexicon à Lexemen à Morfemen
Lexicon = geheugenopslagplaats van alle woorden met hun betekenissen en verbanden met andere
woorden
Lexeem = een woord of een groep woorden die samen één betekenis hebben
Bijvoorbeeld: boek, boekje, boeken hebben zelfde betekenis à boek
Morfemen = de kleinste eenheid in een woord die de betekenis draagt
Bijvoorbeeld: Het woord “boek” bestaat uit 2 morfemen à “boek” (de basisvorm) en “-t” (de vervoeging)
grammaticale encodering (foto p.19)
Selectie van woorden uit lexicon à samenstelling tot zinnen
Woorden moeten in juiste volgorde in de zin gezet worden
à Om juiste semantische relaties tussen de woorden uit te drukken
Bijvoorbeeld: de olifant is groot (NIET: de olifant)
fonologische encodering
2 Preverbale boodschap = een idee of gedachte die nog niet in woorden is omgezet. Bijvoorbeeld:
hongerige baby die huilt
4X
Pagina
