Psychodiagnostiek en assessment
Iris Laan
De praktijk van psychologische testen, interviews
en observatiemethoden
,Inhoud
wat is psychodiagnostiek?.........................................................................................................................................2
1 Diagnostiek: inschatten van mensen..................................................................................................................2
1.1 Besliskunde..................................................................................................................................................3
1.2 Correlaties...................................................................................................................................................3
1.3 Fouten in ons beoordelingsvermogen........................................................................................................3
1.4 remedies tegen beoordelingsfouten...........................................................................................................4
2 Kenmerken van en kwaliteitseisen aan diagnostische instrumenten................................................................4
2.1 Drie soorten diagnostische instrumenten...................................................................................................5
2.2 wat maakt een test een goede test?...........................................................................................................5
2.3 COTAN.........................................................................................................................................................8
2.4 goede instrumenten vereisen goede diagnosten.......................................................................................8
2.2.3 kwaliteit van instrumenten..........................................................................................................................9
de praktijk: stappen in de diagnostische cyclus........................................................................................................9
1 (bewerking van) psychologische diagnostiek in de gezondheidszorg................................................................9
1.2 stappen van het diagnostisch proces..........................................................................................................9
1.3 vijf basisvragen in de klinische psychodiagnostiek...................................................................................10
1.5 het diagnostisch proces.............................................................................................................................10
3. intake en probleemanalyse.............................................................................................................................11
3.1 diversiteit in soorten intakegesprekken en probleemanalyses................................................................11
3.2 luisteren: een state of mind......................................................................................................................11
3.3 van luisteren naar analyseren...................................................................................................................12
3.4 afbakenen van de vraagstelling.................................................................................................................13
3.5 operationaliseren van begrippen..............................................................................................................13
3.6 resultaat van de intake: de probleemanalyse...........................................................................................13
4. contextkennis..................................................................................................................................................13
4.1 beoordelen: vergelijken met een norm....................................................................................................14
4.2 competentieprofielen in bedrijven en organisaties..................................................................................14
4.3 contextkennis in ggz, onderwijs, opvoeding en zorg................................................................................14
4.4 professionaliteit = diagnostische kennis + contextkennis + x...................................................................15
5 hypothesetoetsend model en instrumentkeuze..............................................................................................15
5.1 het hypothesetoetsend model (HTM).......................................................................................................15
5.2 de empirische cyclus in de wetenschap....................................................................................................16
5.3 het hypothesetoetsend model: startpunt in de instrumentkeuze...........................................................16
5.4 instrumenten.............................................................................................................................................16
5.5 definitieve instrumentkeuze.....................................................................................................................20
1
, 6 testafname, meting en scoring.........................................................................................................................21
6.1 de testdag..................................................................................................................................................21
6.2 keuze normtabellen..................................................................................................................................21
6.3 scoren........................................................................................................................................................21
4 gedragobservatie..............................................................................................................................................23
4.1 inleiding.....................................................................................................................................................23
4.2 ongestandaardiseerde observatie.............................................................................................................23
4.3 gestandaardiseerde observatie.................................................................................................................23
7 verwerking en interpretatie van onderzoeksgegevens....................................................................................24
7.1 interpretatie testgegevens: van vaktaal naar lekentaal............................................................................24
7.2 empirische relaties tussen simpele testscores en de complexe werkelijkheid........................................24
7.3 de betekenis van enkelvoudige en gecombineerde testuitslagen............................................................24
7.4 circumplexen en het brainstormdocument: onmisbare hulpmiddelen....................................................25
9 veelgebruikte testen in nederland...................................................................................................................25
9.3 nederlandse persoonlijkheidsvragenlijst (npv).........................................................................................25
8 persoonlijkheidsvragenlijsten..........................................................................................................................26
8.2 kenmerken en principes van persoonlijkheidsvragenlijsten.....................................................................26
8.3.4 persoonlijkheidsvragenlijsten en de big five..........................................................................................27
10 klinische computerdiagnostiek......................................................................................................................27
10.1 inleiding...................................................................................................................................................27
10.2.1 voordelen van computerdiagnostiek...................................................................................................27
10.2.2 nadelen van computerdiagnostiek.......................................................................................................27
10.4 adaptief testen........................................................................................................................................28
11 ethische aspecten en rapportage van diagnostiek........................................................................................28
11.2 ethische regels bij diagnostiek................................................................................................................28
11.3 rapportage van diagnostiek....................................................................................................................28
8 rapporteren en adviseren................................................................................................................................29
8.1 het psychologische rapport.......................................................................................................................29
8.2 het technisch-professionele verslag..........................................................................................................29
8.3 het cliëntverslag/cliëntrapport.................................................................................................................29
8.4 nabespreking en advisering.......................................................................................................................30
2.4.......................................................................................................................................................................31
2.4.1 ethische regels........................................................................................................................................31
2.4.2 test fairness............................................................................................................................................31
WAT IS PSYCHODIAGNOSTIEK?
1 DIAGNOSTIEK: INSCHATTEN VAN MENSEN
2
, 1.1 BESLISKUNDE
Iedereen maakt voorspellingen. Elk voorstellingsproces heeft een test en criterium. Als die twee
overeenstemmen heb je een goede voorspelling gedaan.
Predictieve validiteit is voorspellen over hoe goed jij als voorspeller zal functioneren.
BESLISKUNDEMATRIX
Valid Positive is als de voorspelling positief was en later ook waar bleek te zijn.
- Zoals: ‘het gaat regenen’ wanneer het ook ging regenen.
False Positive is als de voorspelling positief was maar later niet leek te kloppen.
- Zoals: ‘Het gaat regenen’ terwijl het niet ging regenen.
False Negative is als de voorspelling negatief was en niet leek te kloppen.
- Zoals: ‘het gaat niet regenen’ terwijl het wel ging regenen.
Valid Negative is als de voorspelling negatief was en leek te kloppen.
- Zoals: ‘Het gaat niet regenen’ wanneer het ook echt niet ging regenen.
FN VP
VN
1.2 CORRELATIES FP
Correlatiecoëfficiënt is een getal tussen de 0 en 1.00 dat de sterkte tussen twee variabelen aangeeft.
- Bij 0 is er totaal geen relatie
- Bij 0.5 is er een behoorlijke relatie, maar kunnen we slechts schattingen maken
- We kunnen hierdoor variabelen inschatten die in de toekomst gaan plaatsvinden
Er wordt altijd gezocht naar voorspellende variabelen zodat je bijv. kan inschatten of iemand de havo
kan afmaken, iemand alcoholverslaafd raakt of de kans dat een therapie aanslaat bij een persoon.
1.3 FOUTEN IN ONS BEOORDELINGSVERMOGEN
De sociale psychologie heeft ons gewezen op structurele mankementen in de manier waarop we tot
inschattingen en voorspellingen komen.
De 6 meest voorkomende fouten zijn:
1. Verstandige fouten
2. Overschatten van specifieke kansen
3. Beschikbaarheidsheuristiek
4. Regressie naar het gemiddelde
5. Eerste en laatste indruk
6. Voorbarige reductie van cognitieve dissonantie
3
Iris Laan
De praktijk van psychologische testen, interviews
en observatiemethoden
,Inhoud
wat is psychodiagnostiek?.........................................................................................................................................2
1 Diagnostiek: inschatten van mensen..................................................................................................................2
1.1 Besliskunde..................................................................................................................................................3
1.2 Correlaties...................................................................................................................................................3
1.3 Fouten in ons beoordelingsvermogen........................................................................................................3
1.4 remedies tegen beoordelingsfouten...........................................................................................................4
2 Kenmerken van en kwaliteitseisen aan diagnostische instrumenten................................................................4
2.1 Drie soorten diagnostische instrumenten...................................................................................................5
2.2 wat maakt een test een goede test?...........................................................................................................5
2.3 COTAN.........................................................................................................................................................8
2.4 goede instrumenten vereisen goede diagnosten.......................................................................................8
2.2.3 kwaliteit van instrumenten..........................................................................................................................9
de praktijk: stappen in de diagnostische cyclus........................................................................................................9
1 (bewerking van) psychologische diagnostiek in de gezondheidszorg................................................................9
1.2 stappen van het diagnostisch proces..........................................................................................................9
1.3 vijf basisvragen in de klinische psychodiagnostiek...................................................................................10
1.5 het diagnostisch proces.............................................................................................................................10
3. intake en probleemanalyse.............................................................................................................................11
3.1 diversiteit in soorten intakegesprekken en probleemanalyses................................................................11
3.2 luisteren: een state of mind......................................................................................................................11
3.3 van luisteren naar analyseren...................................................................................................................12
3.4 afbakenen van de vraagstelling.................................................................................................................13
3.5 operationaliseren van begrippen..............................................................................................................13
3.6 resultaat van de intake: de probleemanalyse...........................................................................................13
4. contextkennis..................................................................................................................................................13
4.1 beoordelen: vergelijken met een norm....................................................................................................14
4.2 competentieprofielen in bedrijven en organisaties..................................................................................14
4.3 contextkennis in ggz, onderwijs, opvoeding en zorg................................................................................14
4.4 professionaliteit = diagnostische kennis + contextkennis + x...................................................................15
5 hypothesetoetsend model en instrumentkeuze..............................................................................................15
5.1 het hypothesetoetsend model (HTM).......................................................................................................15
5.2 de empirische cyclus in de wetenschap....................................................................................................16
5.3 het hypothesetoetsend model: startpunt in de instrumentkeuze...........................................................16
5.4 instrumenten.............................................................................................................................................16
5.5 definitieve instrumentkeuze.....................................................................................................................20
1
, 6 testafname, meting en scoring.........................................................................................................................21
6.1 de testdag..................................................................................................................................................21
6.2 keuze normtabellen..................................................................................................................................21
6.3 scoren........................................................................................................................................................21
4 gedragobservatie..............................................................................................................................................23
4.1 inleiding.....................................................................................................................................................23
4.2 ongestandaardiseerde observatie.............................................................................................................23
4.3 gestandaardiseerde observatie.................................................................................................................23
7 verwerking en interpretatie van onderzoeksgegevens....................................................................................24
7.1 interpretatie testgegevens: van vaktaal naar lekentaal............................................................................24
7.2 empirische relaties tussen simpele testscores en de complexe werkelijkheid........................................24
7.3 de betekenis van enkelvoudige en gecombineerde testuitslagen............................................................24
7.4 circumplexen en het brainstormdocument: onmisbare hulpmiddelen....................................................25
9 veelgebruikte testen in nederland...................................................................................................................25
9.3 nederlandse persoonlijkheidsvragenlijst (npv).........................................................................................25
8 persoonlijkheidsvragenlijsten..........................................................................................................................26
8.2 kenmerken en principes van persoonlijkheidsvragenlijsten.....................................................................26
8.3.4 persoonlijkheidsvragenlijsten en de big five..........................................................................................27
10 klinische computerdiagnostiek......................................................................................................................27
10.1 inleiding...................................................................................................................................................27
10.2.1 voordelen van computerdiagnostiek...................................................................................................27
10.2.2 nadelen van computerdiagnostiek.......................................................................................................27
10.4 adaptief testen........................................................................................................................................28
11 ethische aspecten en rapportage van diagnostiek........................................................................................28
11.2 ethische regels bij diagnostiek................................................................................................................28
11.3 rapportage van diagnostiek....................................................................................................................28
8 rapporteren en adviseren................................................................................................................................29
8.1 het psychologische rapport.......................................................................................................................29
8.2 het technisch-professionele verslag..........................................................................................................29
8.3 het cliëntverslag/cliëntrapport.................................................................................................................29
8.4 nabespreking en advisering.......................................................................................................................30
2.4.......................................................................................................................................................................31
2.4.1 ethische regels........................................................................................................................................31
2.4.2 test fairness............................................................................................................................................31
WAT IS PSYCHODIAGNOSTIEK?
1 DIAGNOSTIEK: INSCHATTEN VAN MENSEN
2
, 1.1 BESLISKUNDE
Iedereen maakt voorspellingen. Elk voorstellingsproces heeft een test en criterium. Als die twee
overeenstemmen heb je een goede voorspelling gedaan.
Predictieve validiteit is voorspellen over hoe goed jij als voorspeller zal functioneren.
BESLISKUNDEMATRIX
Valid Positive is als de voorspelling positief was en later ook waar bleek te zijn.
- Zoals: ‘het gaat regenen’ wanneer het ook ging regenen.
False Positive is als de voorspelling positief was maar later niet leek te kloppen.
- Zoals: ‘Het gaat regenen’ terwijl het niet ging regenen.
False Negative is als de voorspelling negatief was en niet leek te kloppen.
- Zoals: ‘het gaat niet regenen’ terwijl het wel ging regenen.
Valid Negative is als de voorspelling negatief was en leek te kloppen.
- Zoals: ‘Het gaat niet regenen’ wanneer het ook echt niet ging regenen.
FN VP
VN
1.2 CORRELATIES FP
Correlatiecoëfficiënt is een getal tussen de 0 en 1.00 dat de sterkte tussen twee variabelen aangeeft.
- Bij 0 is er totaal geen relatie
- Bij 0.5 is er een behoorlijke relatie, maar kunnen we slechts schattingen maken
- We kunnen hierdoor variabelen inschatten die in de toekomst gaan plaatsvinden
Er wordt altijd gezocht naar voorspellende variabelen zodat je bijv. kan inschatten of iemand de havo
kan afmaken, iemand alcoholverslaafd raakt of de kans dat een therapie aanslaat bij een persoon.
1.3 FOUTEN IN ONS BEOORDELINGSVERMOGEN
De sociale psychologie heeft ons gewezen op structurele mankementen in de manier waarop we tot
inschattingen en voorspellingen komen.
De 6 meest voorkomende fouten zijn:
1. Verstandige fouten
2. Overschatten van specifieke kansen
3. Beschikbaarheidsheuristiek
4. Regressie naar het gemiddelde
5. Eerste en laatste indruk
6. Voorbarige reductie van cognitieve dissonantie
3
