FILOSOFIE
Samenvatting
Academiejaar 2025-2026
Orthopedagogie HoGent
,INHOUDSOPGAVE
1. De oorsprong van de filosofie .............................................................................................. 4
1.1 Het huis van de filosofie..................................................................................................... 4
1.2 Pre-socratische filosofie .................................................................................................... 5
1.3 Uitspraken ....................................................................................................................... 5
2. Socrates en de sofisten ...................................................................................................... 6
2.1 De sofisten ...................................................................................................................... 6
2.2 Socrates .......................................................................................................................... 6
2.2.1 De Socratische gespreksvoering .......................................................................................... 6
2.2.2 Mensbeeld........................................................................................................................... 6
2.2.2.1 Het Symposion over Eros.............................................................................................. 6
2.2.2.2 De Phaedo over dood en onsterfelijkheid ..................................................................... 6
2.3 Thema: waarheid .............................................................................................................. 7
2.3.1 DE ‘dictatuur’ van het relativisme ........................................................................................ 7
2.3.2 Kinderen van Apate .............................................................................................................. 7
2.3.3 Universalisme, relativisme en waarachtigheid ..................................................................... 7
2.4 Uitspraken ....................................................................................................................... 7
3. De grot van Plato ................................................................................................................ 8
3.1 Zijn en schijn .................................................................................................................... 8
3.1.1 De wereld van de vormen..................................................................................................... 8
3.1.2 De allegorie van de grot ....................................................................................................... 8
3.2 Kennisleer en ethiek .......................................................................................................... 9
3.3 Mensbeeld en politiek ....................................................................................................... 9
3.3.1 Visie op de menselijke ‘ziel’ ....................................................................................................... 9
3.3.2 Mensbeeld en politieke utopie ................................................................................................... 9
3.4 Thema: de aard van de werkelijkheid ..................................................................................10
3.5 Uitspraken ......................................................................................................................10
4. De teleologie van Aristoteles..............................................................................................11
4.1 Hilomorfisme: de vorm zit ‘in’ de dingen .............................................................................11
4.1.1 De vorm in de dingen ......................................................................................................... 11
4.1.2 De teleologische visie: entelechie...................................................................................... 11
4.2 Ethica: deugdenleer .........................................................................................................12
4.2.1 Eudaimonia ....................................................................................................................... 12
4.2.1.1 Ethische en intellectuele deugden.............................................................................. 12
4.2.1.2 Deugdenleer: de weg van het midden ......................................................................... 12
4.3 Politiek: de mens is een politiek dier ..................................................................................12
4.4 Thema: over doel en zingeving ...........................................................................................13
4.5 Uitspraken ......................................................................................................................13
Orthopedagogie Samenvatting filosofie 1
,5. De Tuin van Epicurus .........................................................................................................14
5.1 Het epicurisme ................................................................................................................14
5.1.1 Epicurus ............................................................................................................................ 14
5.2 Thema: geluk ..................................................................................................................14
5.2.1 Een gedachte-experiment: de ‘ervaringsmachine’ van Nozick ........................................... 14
5.3 Uitspraken ......................................................................................................................15
6. De stoïcijnen en het Lot .....................................................................................................16
6.1 Situering .........................................................................................................................16
6.2 Het stoïcisme ..................................................................................................................16
6.2.1 Kosmologie: pantheïsme ................................................................................................... 16
6.2.2 Alles is bepaald, het lot bepaalt ......................................................................................... 16
6.2.3 Levenskunst ...................................................................................................................... 16
6.3 Thema: vrijheid ................................................................................................................17
6.3.1 Handelingsvrijheid en wilsvrijheid ...................................................................................... 17
6.3.1.1 Vrijheid en verantwoordelijkheid ................................................................................ 17
6.3.1.2 Spinoza en Libet omtrent vrije wil ............................................................................... 17
6.3.1.3 Het liberalisme ........................................................................................................... 18
6.4 Uitspraken ......................................................................................................................18
7. Michel de Montaigne, kind van de renaissance ...................................................................19
7.1 Michel de Montaigne ........................................................................................................19
7.1.1 De essays .......................................................................................................................... 19
7.1.2 Troost voor het gevoel van onvolkomenheid ...................................................................... 19
7.1.2.1 Lichamelijke onvolkomenheid .................................................................................... 19
7.1.2.2 Culturele onvolkomenheid ......................................................................................... 19
7.1.2.3 Intellectuele onvolkomenheid .................................................................................... 19
7.2 Thema: reflectie ..............................................................................................................19
7.3 Uitspraken ......................................................................................................................20
8. Rationalisme, empirisme en de wetenschappelijke revolutie ..............................................21
8.1 René Descartes ...............................................................................................................21
8.2 David Hume ....................................................................................................................22
8.3 Thema: wetenschap ........................................................................................................22
8.3.1 Demarcatiecriteria en paradigmatheorie ........................................................................... 22
8.4 Uitspraken ......................................................................................................................23
9. De copernicaanse wending van Kant, een rationele ethiek en een nieuw maatschappijmodel
24
9.1 Immanuel kant ................................................................................................................24
9.1.1 De zuivere rede en de copernicaanse wending .................................................................. 25
9.2 Kant versus Bentham: twee funderingen van ethiek .............................................................26
9.2.1 De praktische rede en de ethiek van de plicht bij Kant........................................................ 26
Orthopedagogie Samenvatting filosofie 2
, 9.2.2 Utilitarist Jeremy Bentham en zijn gevolgenethiek .............................................................. 26
9.3 Thema: de waarden van de verlichting ................................................................................27
9.3.1 Politiek .............................................................................................................................. 27
9.3.2 Economie .......................................................................................................................... 27
9.3.3 Samenleving ...................................................................................................................... 27
9.3.4 Godsdienst ........................................................................................................................ 27
9.3.5 Emancipatie van de vrouw ................................................................................................. 28
9.4 Ken jezelf ........................................................................................................................28
9.5 Uitspraken ......................................................................................................................28
10. Schopenhauers Wil tot leven .............................................................................................29
10.1 Voorspel op de romantiek: Jean-Jacques Rousseau .........................................................29
10.2 Arthur Schopenhauer ....................................................................................................29
10.2.1 De wereld als wil en voorstelling ........................................................................................ 29
10.2.2 Pessimisme ....................................................................................................................... 30
10.2.3 Uitwegen uit het lijden ....................................................................................................... 30
10.3 Thema: de romantiek ....................................................................................................30
10.4 Uitspraken ...................................................................................................................31
11. Nietzsche, filosoof met de hamer .......................................................................................32
11.1 Friedrich Nietzsche ......................................................................................................32
11.1.1 Apollo en Dionysos ............................................................................................................ 32
11.1.2 Taal als interpretatie .......................................................................................................... 32
11.1.3 De wil tot macht ................................................................................................................ 32
11.1.4 De omkering van alle waarden: herenmoraal en slavenmoraal .......................................... 33
11.1.5 “God is dood” en twee vormen van nihilisme ..................................................................... 33
11.1.6 De Übermensch ................................................................................................................ 34
11.1.7 De idee van de “eeuwige wederkeer” ................................................................................. 34
11.2 Thema: het postmodernisme .........................................................................................35
11.2.1 Foucaults ‘archeologie’ van de macht ............................................................................... 35
11.3 Uitspraken ...................................................................................................................35
12. Emmanuel Levinas en Hannah Arendt: alteriteit en pluraliteit? ............................................36
12.1 De filosofie in de twintigste eeuw....................................................................................36
12.2 Hannah Arendts inter-esse ............................................................................................36
12.2.1 Totalitarisme ..................................................................................................................... 36
12.2.2 De menselijke conditie ...................................................................................................... 37
12.2.3 De banaliteit van het kwaad ............................................................................................... 37
12.3 Uitspraken ...................................................................................................................38
Orthopedagogie Samenvatting filosofie 3
Samenvatting
Academiejaar 2025-2026
Orthopedagogie HoGent
,INHOUDSOPGAVE
1. De oorsprong van de filosofie .............................................................................................. 4
1.1 Het huis van de filosofie..................................................................................................... 4
1.2 Pre-socratische filosofie .................................................................................................... 5
1.3 Uitspraken ....................................................................................................................... 5
2. Socrates en de sofisten ...................................................................................................... 6
2.1 De sofisten ...................................................................................................................... 6
2.2 Socrates .......................................................................................................................... 6
2.2.1 De Socratische gespreksvoering .......................................................................................... 6
2.2.2 Mensbeeld........................................................................................................................... 6
2.2.2.1 Het Symposion over Eros.............................................................................................. 6
2.2.2.2 De Phaedo over dood en onsterfelijkheid ..................................................................... 6
2.3 Thema: waarheid .............................................................................................................. 7
2.3.1 DE ‘dictatuur’ van het relativisme ........................................................................................ 7
2.3.2 Kinderen van Apate .............................................................................................................. 7
2.3.3 Universalisme, relativisme en waarachtigheid ..................................................................... 7
2.4 Uitspraken ....................................................................................................................... 7
3. De grot van Plato ................................................................................................................ 8
3.1 Zijn en schijn .................................................................................................................... 8
3.1.1 De wereld van de vormen..................................................................................................... 8
3.1.2 De allegorie van de grot ....................................................................................................... 8
3.2 Kennisleer en ethiek .......................................................................................................... 9
3.3 Mensbeeld en politiek ....................................................................................................... 9
3.3.1 Visie op de menselijke ‘ziel’ ....................................................................................................... 9
3.3.2 Mensbeeld en politieke utopie ................................................................................................... 9
3.4 Thema: de aard van de werkelijkheid ..................................................................................10
3.5 Uitspraken ......................................................................................................................10
4. De teleologie van Aristoteles..............................................................................................11
4.1 Hilomorfisme: de vorm zit ‘in’ de dingen .............................................................................11
4.1.1 De vorm in de dingen ......................................................................................................... 11
4.1.2 De teleologische visie: entelechie...................................................................................... 11
4.2 Ethica: deugdenleer .........................................................................................................12
4.2.1 Eudaimonia ....................................................................................................................... 12
4.2.1.1 Ethische en intellectuele deugden.............................................................................. 12
4.2.1.2 Deugdenleer: de weg van het midden ......................................................................... 12
4.3 Politiek: de mens is een politiek dier ..................................................................................12
4.4 Thema: over doel en zingeving ...........................................................................................13
4.5 Uitspraken ......................................................................................................................13
Orthopedagogie Samenvatting filosofie 1
,5. De Tuin van Epicurus .........................................................................................................14
5.1 Het epicurisme ................................................................................................................14
5.1.1 Epicurus ............................................................................................................................ 14
5.2 Thema: geluk ..................................................................................................................14
5.2.1 Een gedachte-experiment: de ‘ervaringsmachine’ van Nozick ........................................... 14
5.3 Uitspraken ......................................................................................................................15
6. De stoïcijnen en het Lot .....................................................................................................16
6.1 Situering .........................................................................................................................16
6.2 Het stoïcisme ..................................................................................................................16
6.2.1 Kosmologie: pantheïsme ................................................................................................... 16
6.2.2 Alles is bepaald, het lot bepaalt ......................................................................................... 16
6.2.3 Levenskunst ...................................................................................................................... 16
6.3 Thema: vrijheid ................................................................................................................17
6.3.1 Handelingsvrijheid en wilsvrijheid ...................................................................................... 17
6.3.1.1 Vrijheid en verantwoordelijkheid ................................................................................ 17
6.3.1.2 Spinoza en Libet omtrent vrije wil ............................................................................... 17
6.3.1.3 Het liberalisme ........................................................................................................... 18
6.4 Uitspraken ......................................................................................................................18
7. Michel de Montaigne, kind van de renaissance ...................................................................19
7.1 Michel de Montaigne ........................................................................................................19
7.1.1 De essays .......................................................................................................................... 19
7.1.2 Troost voor het gevoel van onvolkomenheid ...................................................................... 19
7.1.2.1 Lichamelijke onvolkomenheid .................................................................................... 19
7.1.2.2 Culturele onvolkomenheid ......................................................................................... 19
7.1.2.3 Intellectuele onvolkomenheid .................................................................................... 19
7.2 Thema: reflectie ..............................................................................................................19
7.3 Uitspraken ......................................................................................................................20
8. Rationalisme, empirisme en de wetenschappelijke revolutie ..............................................21
8.1 René Descartes ...............................................................................................................21
8.2 David Hume ....................................................................................................................22
8.3 Thema: wetenschap ........................................................................................................22
8.3.1 Demarcatiecriteria en paradigmatheorie ........................................................................... 22
8.4 Uitspraken ......................................................................................................................23
9. De copernicaanse wending van Kant, een rationele ethiek en een nieuw maatschappijmodel
24
9.1 Immanuel kant ................................................................................................................24
9.1.1 De zuivere rede en de copernicaanse wending .................................................................. 25
9.2 Kant versus Bentham: twee funderingen van ethiek .............................................................26
9.2.1 De praktische rede en de ethiek van de plicht bij Kant........................................................ 26
Orthopedagogie Samenvatting filosofie 2
, 9.2.2 Utilitarist Jeremy Bentham en zijn gevolgenethiek .............................................................. 26
9.3 Thema: de waarden van de verlichting ................................................................................27
9.3.1 Politiek .............................................................................................................................. 27
9.3.2 Economie .......................................................................................................................... 27
9.3.3 Samenleving ...................................................................................................................... 27
9.3.4 Godsdienst ........................................................................................................................ 27
9.3.5 Emancipatie van de vrouw ................................................................................................. 28
9.4 Ken jezelf ........................................................................................................................28
9.5 Uitspraken ......................................................................................................................28
10. Schopenhauers Wil tot leven .............................................................................................29
10.1 Voorspel op de romantiek: Jean-Jacques Rousseau .........................................................29
10.2 Arthur Schopenhauer ....................................................................................................29
10.2.1 De wereld als wil en voorstelling ........................................................................................ 29
10.2.2 Pessimisme ....................................................................................................................... 30
10.2.3 Uitwegen uit het lijden ....................................................................................................... 30
10.3 Thema: de romantiek ....................................................................................................30
10.4 Uitspraken ...................................................................................................................31
11. Nietzsche, filosoof met de hamer .......................................................................................32
11.1 Friedrich Nietzsche ......................................................................................................32
11.1.1 Apollo en Dionysos ............................................................................................................ 32
11.1.2 Taal als interpretatie .......................................................................................................... 32
11.1.3 De wil tot macht ................................................................................................................ 32
11.1.4 De omkering van alle waarden: herenmoraal en slavenmoraal .......................................... 33
11.1.5 “God is dood” en twee vormen van nihilisme ..................................................................... 33
11.1.6 De Übermensch ................................................................................................................ 34
11.1.7 De idee van de “eeuwige wederkeer” ................................................................................. 34
11.2 Thema: het postmodernisme .........................................................................................35
11.2.1 Foucaults ‘archeologie’ van de macht ............................................................................... 35
11.3 Uitspraken ...................................................................................................................35
12. Emmanuel Levinas en Hannah Arendt: alteriteit en pluraliteit? ............................................36
12.1 De filosofie in de twintigste eeuw....................................................................................36
12.2 Hannah Arendts inter-esse ............................................................................................36
12.2.1 Totalitarisme ..................................................................................................................... 36
12.2.2 De menselijke conditie ...................................................................................................... 37
12.2.3 De banaliteit van het kwaad ............................................................................................... 37
12.3 Uitspraken ...................................................................................................................38
Orthopedagogie Samenvatting filosofie 3