2025-2026
Rechtssociologie
Hoofdstuk 1 wat is rechtssociologie?
1.1. inleiding
1.2. “het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht”
1.4. “een rechtssociologische analyse van de juridisering van de
samenleving”
1.1. inleiding
1. Waarover gaat rechtssociologie?
Rechtssociologie Rechtswetenschap
Methode Empirische methode Doctrinaire methode,
omvat meer methoden
Perspectief Extern perspectief Intern perspectief
(deelnemer aan
praktijk)
1.1. Methode = relevante feiten selecteren, en deze toepassen onder een
regel
(doctrinaire methode)
- Feiten verzamelen (beperkt)
- Regel moet worden gevonden
- Regel met open norm interpreteren volgens juiste juridische technieken
- Geldigheid norm controleren
- Meerdere grondrechten van toepassing? afwegen
- Regel kent gebreken? voorschrijven hoe het ‘zou moeten zijn’
(empirische methode)
- Wetenschappelijke, systematische kennis verzamelen
- Kwalitatief onderzoek = gebaseerd op cijfers
survey, experimenten,…
- Kwantitatief onderzoek = gebaseerd op betekenissen en ervaringen
interviews, focusgroepen, observatie,…
- Criteria voor sociaalwetenschappelijk onderzoek;
Kwantitatief kwalitatief
Consistentie Betrouwbaarheid Afhankelijkheid
(repliceerbaar)
Waarheid Interne validiteit = opbouw Geloofwaardigheid
onderzoek
Toepasbaarheid Externe validiteit Overdraagbaarheid
(representatief)
Neutraliteit Objectiviteit van de date Overtuigingskracht
Law in books = doctrinaire methode
Law in action = empirische methode
1
,2025-2026
1.2. Perspectief
Intern perspectief (in rechtswetenschappen) Extern perspectief (in rechtssociologie)
Deelnemer Toeschouwer
Welke rol vervult rechter in de Rollen wetgever, handhaver, uitvoerder en
maatschappij? Centraal onderzoeker in de maatschappij
Interne, autonome logica Relatie tot maatschappelijke context
- Rechtszekerheid en rechtseenheid - Onzekerheid en variatie
Coherentie recht Constructief subversief
= Samenhang (ieder eigen taak) = iets op positieve manier proberen veranderen door
in te gaan tegen de bestaande orde
( subversief = doel niet gereikt, effecten die ingaan
tegen doel voor ogen)
“ is = ought”, wat is zal zijn “is ≠ ought”
Vooronderstelling dat recht praktisch een Toetsing van effectiviteit van het recht
verschil uitmaakt. Niet te relevant, er loopt wel eens iets mis in het
recht
Gericht op rechtspraktijk Gericht op beleid/wetenschap
Erg toegepast Theorie vorming hoe de relatie tussen recht en
mpp er moet uitzien.
Monodisciplinair; doctrinair Interdisciplinair door aanvullende
- 1 discipline disciplines
- Verschillende disciplines
‘casus-methode’ Verschillende methoden
- hoe luidt het recht? - hoe werkt het recht?
- hoe zou het moeten luiden? - hoe ontstaat het recht?
- Externe perspectief vervang het interne perspectief niet, eerder
aanvullend
- Doctrinaire methodes zijn noodzakelijk
2. Waarom rechtssociologie?
2.1. Argumenten, oud en nieuw (leer in grote lijnen voor examen)
a. Academisering van de rechtenstudie
- componenten ;
Empirische sociaalwetenschappelijke methode
Theorievorming
Belang van wetenschappelijke benadering van samenlevingsproblemen
b. Maatschappelijke ontwikkelingen en het recht
- toenemende complexiteit die zich in de samenleving optrekt, vb. diversiteit
- Schaarse overheidsmiddelen, middelen zo effectief mogelijk inzetten
- ‘better regulation’ en gestage groei van evaluatiecultuur: wat werkt best?
- Digitalisering veroorzaakt nieuwe juridische ‘problemen’ - Invloed van AI op het recht
c. Professionele ontwikkelingen: evoluties binnen de juridische beroepen
- Rechters moeten niet-juridische complexe problemen begrijpen, vb. stikstofarrest
- Advocaten, willen ‘problem solvers’ en ‘t-shaped professionals/lawyers’
T-shaped: diepe juridische kennis, algemeen en breed
Communicatie met experten uit andere disciplines
2
,2025-2026
- Alternative dispute resolution (ADR) = alternatieve geschillenbeslechting introduceert
inzichten uit de psychologie (formeel), nuttig omdat men de voordelen van alternatieven
geschilbeslechtingen ziet.
d. Meerwaarde voor de rechtspraktijk
- Hoe concreet rechtssociologisch onderzoek de rechtspraktijk versterkt en een
meerwaarde biedt
- Geschilbeslechting kan op meerdere wijzen;
1. Bemiddeling
2. Arbitrage
3. Klassieke rechtszaak
- Inzichten in de voor- en nadelen van deze geschilbeslechtingsmanieren
- Door de overheid georganiseerde rechtshulp
° justitiehuizen en commissies voor juridische bijstand
° Aanbevelingen
- Invulling van open normen vereist goed inzicht in de samenleving
belang van het kind, in een andere cultuur?
- Culturele interpretaties kunnen rechterlijk oordeel sluipen beïnvloeden.
° ‘eerwraak’? = de eer wordt geschonden (vb. ontrouw, relatie zonder akkoord ouders) komt reactie op:
persoon die ‘moet boetten’ wordt ‘aangepakt’, eindigt soms in moord. MAAR ‘ik doe dit omdat mijn eer wordt
geschonden’
vb. Duitsland jaren 90 Rechters zagen eerwraak als verzachtende omstandigheid
vb. NU eerwraak word gezien als verhardende omstandigheid
- Rechtssociologie nuttig zijn bij de (her)vorming van justitieel beleid.
- Toegang tot het recht verbeteren? DREMPELS!
° Kennis over het recht?
° Taal van de informatie/procedure
° Psychologische belemmering?
° Complexiteit van het recht?
3. Situering van de rechtssociologie
- Evolutie;
1950 Rechtssociologie als relatief autonome wetenschap;
meerdere benaderingen
~ na 2005 Empirisch onderzoek door juridische onderzoekers
4. Conclusie
Rechtswetenschap (doctrinaire Rechtssociologie
studie)
Intern perspectief Extern perspectief
- deelnemersperspectief - Toeschouwersperspectief
- Rol van de rechter
Doctrinaire methode Empirische methode
- ‘law in books’ - ‘law in action’
- omschrijving rechtssociologie (soort van definitie)
= Rechtssociologie is de studie van de relatie tussen recht en samenleving
vanuit een empirisch en extern perspectief.
- instituties; anker plaatsen in de samenleving, een vaste manier waarop
iets wordt georganiseerd.
3
, 2025-2026
1.2. “het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht”
(Koen Raes)
1. Pleinvrees van juristen
- stelling Luc Huyse en Hilde Sabbe
° Juristen blijven weg van het publieke debat
° Oefenen ‘waakhondfunctie’ over de rechtsstaat te weinig uit
(rechtsstaat = burger EN overheid aan het recht gebonden)
° voorbeelden in tekst pagina 18 Crisis maanden 1996, Mark Dutroux = recht en
justitie onder vuur
fase 1. Woede op Mark Dutroux
fase 2. Woede op politie, justitie,… omdat er veel mankementen waren in het
recht/justitie
° Veronderstelling: juristen met diploma in rechten, zouden met bepaalde missie moeten
vereenzelvigen en verantwoordelijkheid moeten opnemen. (rechtsstaat verdedigen)
° Obstakel: juristen kijken naar het recht als instrument/middel en niet als doel op zich.
2. Sire, il n’y a plus d’intellectuels
- Geen pleinvrees, eerder geen voorvechters van universele waarden van het recht
Door het individualistisch denken
- Niemand staat op om te vechten voor de rechtsstaat:
1. Studenten (rendement denken)
2. Juristen (willen geld verdienen en cliënten verdedigen)
3. Hoogleraren (te druk met verzamelen kredieten)
- Bezig met andere doelen dan het recht
Is de stelling nog actueel?
Kritisch naar kijken
1. Orde van Vlaamse Balies (OVB) verschillende verkiezingsprogramma’s stelt dat de advocaten met
rechtsstaat bezig zijn
2. Rechterlijke uitspraken bij asielzoekers naleven, WAAROM? Niet naleven brengt rechtsstaten in problemen,
niet consequent.
3. Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht
R. Dahrendorf, “the education of an elite: Law faculties and the German upper class”,
1964
- De Karakteristieken van rechtenstudenten in 1964 in Duitsland:
1. Uit hogere klasse
2. Keuze voor rechten door minst specifiek wetenschappelijk imago
3. Weinig vrouwelijke studenten
4. Beter gekleed, auto, en actieve studentenclubs bevestigen elitaire status.
5. Meer interesse in partijpolitiek en in selecte feestjes dan in kunst en hard werken
6. Geen wetenschappelijk-theoretische belangstelling voor het recht
7. Meer interesse in wat ze met het diploma kunnen doen, dan de inhoud van het recht
- Is Dahrendorf’s analyse ook in België en in 1999 van toepassing?
- Koen Raes
° Nee, minstens evenveel vrouwelijke studenten
° ja, voor bepaalde aspecten
Hoge sociale afkomst blijft van toepassing
Wetenschappelijke interesse in het recht blijft beperkt
4
Rechtssociologie
Hoofdstuk 1 wat is rechtssociologie?
1.1. inleiding
1.2. “het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht”
1.4. “een rechtssociologische analyse van de juridisering van de
samenleving”
1.1. inleiding
1. Waarover gaat rechtssociologie?
Rechtssociologie Rechtswetenschap
Methode Empirische methode Doctrinaire methode,
omvat meer methoden
Perspectief Extern perspectief Intern perspectief
(deelnemer aan
praktijk)
1.1. Methode = relevante feiten selecteren, en deze toepassen onder een
regel
(doctrinaire methode)
- Feiten verzamelen (beperkt)
- Regel moet worden gevonden
- Regel met open norm interpreteren volgens juiste juridische technieken
- Geldigheid norm controleren
- Meerdere grondrechten van toepassing? afwegen
- Regel kent gebreken? voorschrijven hoe het ‘zou moeten zijn’
(empirische methode)
- Wetenschappelijke, systematische kennis verzamelen
- Kwalitatief onderzoek = gebaseerd op cijfers
survey, experimenten,…
- Kwantitatief onderzoek = gebaseerd op betekenissen en ervaringen
interviews, focusgroepen, observatie,…
- Criteria voor sociaalwetenschappelijk onderzoek;
Kwantitatief kwalitatief
Consistentie Betrouwbaarheid Afhankelijkheid
(repliceerbaar)
Waarheid Interne validiteit = opbouw Geloofwaardigheid
onderzoek
Toepasbaarheid Externe validiteit Overdraagbaarheid
(representatief)
Neutraliteit Objectiviteit van de date Overtuigingskracht
Law in books = doctrinaire methode
Law in action = empirische methode
1
,2025-2026
1.2. Perspectief
Intern perspectief (in rechtswetenschappen) Extern perspectief (in rechtssociologie)
Deelnemer Toeschouwer
Welke rol vervult rechter in de Rollen wetgever, handhaver, uitvoerder en
maatschappij? Centraal onderzoeker in de maatschappij
Interne, autonome logica Relatie tot maatschappelijke context
- Rechtszekerheid en rechtseenheid - Onzekerheid en variatie
Coherentie recht Constructief subversief
= Samenhang (ieder eigen taak) = iets op positieve manier proberen veranderen door
in te gaan tegen de bestaande orde
( subversief = doel niet gereikt, effecten die ingaan
tegen doel voor ogen)
“ is = ought”, wat is zal zijn “is ≠ ought”
Vooronderstelling dat recht praktisch een Toetsing van effectiviteit van het recht
verschil uitmaakt. Niet te relevant, er loopt wel eens iets mis in het
recht
Gericht op rechtspraktijk Gericht op beleid/wetenschap
Erg toegepast Theorie vorming hoe de relatie tussen recht en
mpp er moet uitzien.
Monodisciplinair; doctrinair Interdisciplinair door aanvullende
- 1 discipline disciplines
- Verschillende disciplines
‘casus-methode’ Verschillende methoden
- hoe luidt het recht? - hoe werkt het recht?
- hoe zou het moeten luiden? - hoe ontstaat het recht?
- Externe perspectief vervang het interne perspectief niet, eerder
aanvullend
- Doctrinaire methodes zijn noodzakelijk
2. Waarom rechtssociologie?
2.1. Argumenten, oud en nieuw (leer in grote lijnen voor examen)
a. Academisering van de rechtenstudie
- componenten ;
Empirische sociaalwetenschappelijke methode
Theorievorming
Belang van wetenschappelijke benadering van samenlevingsproblemen
b. Maatschappelijke ontwikkelingen en het recht
- toenemende complexiteit die zich in de samenleving optrekt, vb. diversiteit
- Schaarse overheidsmiddelen, middelen zo effectief mogelijk inzetten
- ‘better regulation’ en gestage groei van evaluatiecultuur: wat werkt best?
- Digitalisering veroorzaakt nieuwe juridische ‘problemen’ - Invloed van AI op het recht
c. Professionele ontwikkelingen: evoluties binnen de juridische beroepen
- Rechters moeten niet-juridische complexe problemen begrijpen, vb. stikstofarrest
- Advocaten, willen ‘problem solvers’ en ‘t-shaped professionals/lawyers’
T-shaped: diepe juridische kennis, algemeen en breed
Communicatie met experten uit andere disciplines
2
,2025-2026
- Alternative dispute resolution (ADR) = alternatieve geschillenbeslechting introduceert
inzichten uit de psychologie (formeel), nuttig omdat men de voordelen van alternatieven
geschilbeslechtingen ziet.
d. Meerwaarde voor de rechtspraktijk
- Hoe concreet rechtssociologisch onderzoek de rechtspraktijk versterkt en een
meerwaarde biedt
- Geschilbeslechting kan op meerdere wijzen;
1. Bemiddeling
2. Arbitrage
3. Klassieke rechtszaak
- Inzichten in de voor- en nadelen van deze geschilbeslechtingsmanieren
- Door de overheid georganiseerde rechtshulp
° justitiehuizen en commissies voor juridische bijstand
° Aanbevelingen
- Invulling van open normen vereist goed inzicht in de samenleving
belang van het kind, in een andere cultuur?
- Culturele interpretaties kunnen rechterlijk oordeel sluipen beïnvloeden.
° ‘eerwraak’? = de eer wordt geschonden (vb. ontrouw, relatie zonder akkoord ouders) komt reactie op:
persoon die ‘moet boetten’ wordt ‘aangepakt’, eindigt soms in moord. MAAR ‘ik doe dit omdat mijn eer wordt
geschonden’
vb. Duitsland jaren 90 Rechters zagen eerwraak als verzachtende omstandigheid
vb. NU eerwraak word gezien als verhardende omstandigheid
- Rechtssociologie nuttig zijn bij de (her)vorming van justitieel beleid.
- Toegang tot het recht verbeteren? DREMPELS!
° Kennis over het recht?
° Taal van de informatie/procedure
° Psychologische belemmering?
° Complexiteit van het recht?
3. Situering van de rechtssociologie
- Evolutie;
1950 Rechtssociologie als relatief autonome wetenschap;
meerdere benaderingen
~ na 2005 Empirisch onderzoek door juridische onderzoekers
4. Conclusie
Rechtswetenschap (doctrinaire Rechtssociologie
studie)
Intern perspectief Extern perspectief
- deelnemersperspectief - Toeschouwersperspectief
- Rol van de rechter
Doctrinaire methode Empirische methode
- ‘law in books’ - ‘law in action’
- omschrijving rechtssociologie (soort van definitie)
= Rechtssociologie is de studie van de relatie tussen recht en samenleving
vanuit een empirisch en extern perspectief.
- instituties; anker plaatsen in de samenleving, een vaste manier waarop
iets wordt georganiseerd.
3
, 2025-2026
1.2. “het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht”
(Koen Raes)
1. Pleinvrees van juristen
- stelling Luc Huyse en Hilde Sabbe
° Juristen blijven weg van het publieke debat
° Oefenen ‘waakhondfunctie’ over de rechtsstaat te weinig uit
(rechtsstaat = burger EN overheid aan het recht gebonden)
° voorbeelden in tekst pagina 18 Crisis maanden 1996, Mark Dutroux = recht en
justitie onder vuur
fase 1. Woede op Mark Dutroux
fase 2. Woede op politie, justitie,… omdat er veel mankementen waren in het
recht/justitie
° Veronderstelling: juristen met diploma in rechten, zouden met bepaalde missie moeten
vereenzelvigen en verantwoordelijkheid moeten opnemen. (rechtsstaat verdedigen)
° Obstakel: juristen kijken naar het recht als instrument/middel en niet als doel op zich.
2. Sire, il n’y a plus d’intellectuels
- Geen pleinvrees, eerder geen voorvechters van universele waarden van het recht
Door het individualistisch denken
- Niemand staat op om te vechten voor de rechtsstaat:
1. Studenten (rendement denken)
2. Juristen (willen geld verdienen en cliënten verdedigen)
3. Hoogleraren (te druk met verzamelen kredieten)
- Bezig met andere doelen dan het recht
Is de stelling nog actueel?
Kritisch naar kijken
1. Orde van Vlaamse Balies (OVB) verschillende verkiezingsprogramma’s stelt dat de advocaten met
rechtsstaat bezig zijn
2. Rechterlijke uitspraken bij asielzoekers naleven, WAAROM? Niet naleven brengt rechtsstaten in problemen,
niet consequent.
3. Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht
R. Dahrendorf, “the education of an elite: Law faculties and the German upper class”,
1964
- De Karakteristieken van rechtenstudenten in 1964 in Duitsland:
1. Uit hogere klasse
2. Keuze voor rechten door minst specifiek wetenschappelijk imago
3. Weinig vrouwelijke studenten
4. Beter gekleed, auto, en actieve studentenclubs bevestigen elitaire status.
5. Meer interesse in partijpolitiek en in selecte feestjes dan in kunst en hard werken
6. Geen wetenschappelijk-theoretische belangstelling voor het recht
7. Meer interesse in wat ze met het diploma kunnen doen, dan de inhoud van het recht
- Is Dahrendorf’s analyse ook in België en in 1999 van toepassing?
- Koen Raes
° Nee, minstens evenveel vrouwelijke studenten
° ja, voor bepaalde aspecten
Hoge sociale afkomst blijft van toepassing
Wetenschappelijke interesse in het recht blijft beperkt
4
