Penologie en Penitentiair Recht
Samenvatting
Kato Kerremans
2025-2026
Professor: Lars Breuls, Kristel Beyens en An-Sofie Vanhouche
Faculteit Recht en criminologie
Pleinlaan 2 1050 Brussel Tel. +32 (0)2 629 21 11 BTW BE 0449 012 406 www.vub.ac.b
,Inhoud
Les 1 – Wat is penologie? ......................................................................... 7
Wat is Penologie? .................................................................................. 7
Wat is penitentiair recht? ....................................................................... 7
Welke straffen? .................................................................................... 7
Strafwetboek 2024 (IWT: 8 april 2026).................................................. 7
Cijfers .............................................................................................. 9
Definitie van straf? .............................................................................. 10
Juridische definitie ............................................................................ 10
Empirische vaststellingen .................................................................. 11
Discussies over definitie .................................................................... 11
Een brede blik op bestraffing ................................................................ 12
Maatregelen, sancties, administratieve afhandelingen… .......................... 12
Penaliteit ........................................................................................ 13
Penologie als een multidisciplinaire wetenschap ....................................... 14
Multidisciplinariteit ........................................................................... 14
Op microniveau................................................................................ 14
Op mesoniveau ................................................................................ 15
Op macroniveau ............................................................................... 15
Een kritische penologie ........................................................................ 15
Onderbouwde analyses en kritieken .................................................... 16
Les 2 – De doodstraf .............................................................................. 17
Enkele belangrijke begrippen ................................................................ 17
De doodstraf wereldwijd....................................................................... 17
VN: Internationaal Verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten ........... 17
De doodstraf in cijfers ....................................................................... 18
De doodstraf in Iran – Amnesty International (2024) ............................. 18
De doodstraf in Europa ........................................................................ 19
Abolitionistische golf ......................................................................... 19
De doodstraf & Europa ...................................................................... 19
De doodstraf in België ......................................................................... 20
Visies 18e eeuw................................................................................ 20
Na Belgische onafhankelijkheid ........................................................... 20
Blijvende discussies .......................................................................... 21
WOI ............................................................................................... 22
WOII .............................................................................................. 22
De doodstraf in België ....................................................................... 22
2
, Maar onderbelichte evoluties! ............................................................. 23
De doodstraf in De Verenigde Staten van Amerika.................................... 24
David Garland: Peculiar Instituion. America’s Death Penalty in the Age of
Abolition ......................................................................................... 24
De rol van het Amerikaanse Hooggerechtshof ....................................... 25
Visies op de doodstraf ......................................................................... 26
Vergelding ...................................................................................... 27
Afschrikking .................................................................................... 27
Neutralisatie .................................................................................... 27
Discriminatie ................................................................................... 28
Kostprijs ......................................................................................... 28
Les 3 – Internering en TBS...................................................................... 29
Internering – Geschiedenis ................................................................... 29
Wet op Bescherming van de Maatschappij (1930) .................................. 29
Verandering in de praktijk ................................................................. 31
Internationale kritiek op België nam toe ............................................... 32
CPT................................................................................................ 33
Therapeutische vooruitgang ............................................................... 33
Wet 5 mei 2014 betreffende de internering ............................................. 34
Doelstelling interneringsmaatregel ...................................................... 34
Wanneer internering? ....................................................................... 34
Uitvoering – Zorglandschap ............................................................... 35
De praktijk? ....................................................................................... 36
Blijvende problemen ......................................................................... 36
Geïnterneerde personen zonder verblijfsrecht .......................................... 37
Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank (TBS) ................... 38
Wet van 26 april 2007....................................................................... 38
..................................................................................................... 40
Les 4 – Penologische doelstellingen, recidive en effectiviteit van straffen ........ 41
Waarom straffen we? PENOLOGISCHE BENADERING................................. 41
Verschillende niveaus van doelstellingen .............................................. 41
Instrumentele doelstellingen .............................................................. 41
Instrumentele doelstellingen .............................................................. 49
Intrinsieke doelstellingen ................................................................... 50
Organisationele doelstellingen ............................................................ 50
Conflicterende doelstellingen .............................................................. 51
Conclusie ........................................................................................ 54
Les 5 – Maatschappelijke benadering van bestraffing ................................... 55
3
, Deel 1: Bestraffing als maatschappelijke praktijk en keuze ........................ 55
Detentieratio’s ................................................................................. 55
Correlaties ...................................................................................... 56
Uitgangspunt ................................................................................... 58
Bestraffing als maatschappelijke constructie ......................................... 59
Deel 2: Maatschappelijke aspecten van penaliteit ..................................... 59
David Garland (1990) ....................................................................... 59
Durkheims expressief perspectief (1858-1917) ..................................... 60
Marxistisch sociaal-economisch perspectief (1818-1883) ........................ 62
Angela Davis link met rassenstrijd ...................................................... 63
Loïc Wacquant link met rassenstrijd .................................................... 64
Webers rationaliseirngsperspectief (1864-1920) .................................... 64
Beheersen van risico’s....................................................................... 65
Maatschappelijke en politiek impact van risicodenken............................. 66
Foucaults disciplineringsperspectief ..................................................... 66
Elias’ civilisatieperspectief (1897-1990) ............................................... 67
Conclusie ........................................................................................ 68
Les 6 – Het Belgische penitentiaire beleid .................................................. 69
Waar het begon .................................................................................. 69
Voor 1830 ....................................................................................... 69
Vanaf 1830 – Cellulair systeem .......................................................... 70
Het interbellum – Positivisme en penitentiaire antropologie ..................... 72
Na WOII – Individualisering en resocialisering – discours en praktijk ........ 73
Vanaf 1980-heden ............................................................................ 75
Gevangenisoverbevolking ..................................................................... 76
Overbevolking: jaren 80 .................................................................... 76
Les 7 – Gevangenisbeleid, gevangenisbevolking en enkele bijzondere
problematieken ..................................................................................... 78
Gevangenisoverbevolking ..................................................................... 78
Vanaf jaren 1990 ............................................................................. 78
Beleidsvorm 1 - Expansionisme .......................................................... 78
Beleidsvorm 2 – Reductionisme .......................................................... 81
Evolutie va de gevangenisbevolking ....................................................... 85
Bestuderen evolutie gevangenispopulatie ............................................. 85
Gevangenispopulatie in België: 1951-15/04/2025.................................. 86
Veroordeelden: belangrijke evoluties ................................................... 88
Beklaagden: 1980-2015 indexen ........................................................ 88
Een aantal bijzondere problematieken .................................................... 89
4
Samenvatting
Kato Kerremans
2025-2026
Professor: Lars Breuls, Kristel Beyens en An-Sofie Vanhouche
Faculteit Recht en criminologie
Pleinlaan 2 1050 Brussel Tel. +32 (0)2 629 21 11 BTW BE 0449 012 406 www.vub.ac.b
,Inhoud
Les 1 – Wat is penologie? ......................................................................... 7
Wat is Penologie? .................................................................................. 7
Wat is penitentiair recht? ....................................................................... 7
Welke straffen? .................................................................................... 7
Strafwetboek 2024 (IWT: 8 april 2026).................................................. 7
Cijfers .............................................................................................. 9
Definitie van straf? .............................................................................. 10
Juridische definitie ............................................................................ 10
Empirische vaststellingen .................................................................. 11
Discussies over definitie .................................................................... 11
Een brede blik op bestraffing ................................................................ 12
Maatregelen, sancties, administratieve afhandelingen… .......................... 12
Penaliteit ........................................................................................ 13
Penologie als een multidisciplinaire wetenschap ....................................... 14
Multidisciplinariteit ........................................................................... 14
Op microniveau................................................................................ 14
Op mesoniveau ................................................................................ 15
Op macroniveau ............................................................................... 15
Een kritische penologie ........................................................................ 15
Onderbouwde analyses en kritieken .................................................... 16
Les 2 – De doodstraf .............................................................................. 17
Enkele belangrijke begrippen ................................................................ 17
De doodstraf wereldwijd....................................................................... 17
VN: Internationaal Verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten ........... 17
De doodstraf in cijfers ....................................................................... 18
De doodstraf in Iran – Amnesty International (2024) ............................. 18
De doodstraf in Europa ........................................................................ 19
Abolitionistische golf ......................................................................... 19
De doodstraf & Europa ...................................................................... 19
De doodstraf in België ......................................................................... 20
Visies 18e eeuw................................................................................ 20
Na Belgische onafhankelijkheid ........................................................... 20
Blijvende discussies .......................................................................... 21
WOI ............................................................................................... 22
WOII .............................................................................................. 22
De doodstraf in België ....................................................................... 22
2
, Maar onderbelichte evoluties! ............................................................. 23
De doodstraf in De Verenigde Staten van Amerika.................................... 24
David Garland: Peculiar Instituion. America’s Death Penalty in the Age of
Abolition ......................................................................................... 24
De rol van het Amerikaanse Hooggerechtshof ....................................... 25
Visies op de doodstraf ......................................................................... 26
Vergelding ...................................................................................... 27
Afschrikking .................................................................................... 27
Neutralisatie .................................................................................... 27
Discriminatie ................................................................................... 28
Kostprijs ......................................................................................... 28
Les 3 – Internering en TBS...................................................................... 29
Internering – Geschiedenis ................................................................... 29
Wet op Bescherming van de Maatschappij (1930) .................................. 29
Verandering in de praktijk ................................................................. 31
Internationale kritiek op België nam toe ............................................... 32
CPT................................................................................................ 33
Therapeutische vooruitgang ............................................................... 33
Wet 5 mei 2014 betreffende de internering ............................................. 34
Doelstelling interneringsmaatregel ...................................................... 34
Wanneer internering? ....................................................................... 34
Uitvoering – Zorglandschap ............................................................... 35
De praktijk? ....................................................................................... 36
Blijvende problemen ......................................................................... 36
Geïnterneerde personen zonder verblijfsrecht .......................................... 37
Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank (TBS) ................... 38
Wet van 26 april 2007....................................................................... 38
..................................................................................................... 40
Les 4 – Penologische doelstellingen, recidive en effectiviteit van straffen ........ 41
Waarom straffen we? PENOLOGISCHE BENADERING................................. 41
Verschillende niveaus van doelstellingen .............................................. 41
Instrumentele doelstellingen .............................................................. 41
Instrumentele doelstellingen .............................................................. 49
Intrinsieke doelstellingen ................................................................... 50
Organisationele doelstellingen ............................................................ 50
Conflicterende doelstellingen .............................................................. 51
Conclusie ........................................................................................ 54
Les 5 – Maatschappelijke benadering van bestraffing ................................... 55
3
, Deel 1: Bestraffing als maatschappelijke praktijk en keuze ........................ 55
Detentieratio’s ................................................................................. 55
Correlaties ...................................................................................... 56
Uitgangspunt ................................................................................... 58
Bestraffing als maatschappelijke constructie ......................................... 59
Deel 2: Maatschappelijke aspecten van penaliteit ..................................... 59
David Garland (1990) ....................................................................... 59
Durkheims expressief perspectief (1858-1917) ..................................... 60
Marxistisch sociaal-economisch perspectief (1818-1883) ........................ 62
Angela Davis link met rassenstrijd ...................................................... 63
Loïc Wacquant link met rassenstrijd .................................................... 64
Webers rationaliseirngsperspectief (1864-1920) .................................... 64
Beheersen van risico’s....................................................................... 65
Maatschappelijke en politiek impact van risicodenken............................. 66
Foucaults disciplineringsperspectief ..................................................... 66
Elias’ civilisatieperspectief (1897-1990) ............................................... 67
Conclusie ........................................................................................ 68
Les 6 – Het Belgische penitentiaire beleid .................................................. 69
Waar het begon .................................................................................. 69
Voor 1830 ....................................................................................... 69
Vanaf 1830 – Cellulair systeem .......................................................... 70
Het interbellum – Positivisme en penitentiaire antropologie ..................... 72
Na WOII – Individualisering en resocialisering – discours en praktijk ........ 73
Vanaf 1980-heden ............................................................................ 75
Gevangenisoverbevolking ..................................................................... 76
Overbevolking: jaren 80 .................................................................... 76
Les 7 – Gevangenisbeleid, gevangenisbevolking en enkele bijzondere
problematieken ..................................................................................... 78
Gevangenisoverbevolking ..................................................................... 78
Vanaf jaren 1990 ............................................................................. 78
Beleidsvorm 1 - Expansionisme .......................................................... 78
Beleidsvorm 2 – Reductionisme .......................................................... 81
Evolutie va de gevangenisbevolking ....................................................... 85
Bestuderen evolutie gevangenispopulatie ............................................. 85
Gevangenispopulatie in België: 1951-15/04/2025.................................. 86
Veroordeelden: belangrijke evoluties ................................................... 88
Beklaagden: 1980-2015 indexen ........................................................ 88
Een aantal bijzondere problematieken .................................................... 89
4
