ETHIEK
ALGEMENE INFO
• Praktische richtlijnen cursus:
o Syllabus
o PPT’s
o Lessen
o Zelfstudeervragen en begrippenlijsten
§ Helpen om leerstof te verwerken
• Examen:
o Document met uitleg op BB
o Schriftelijk examen op de PC
o Vijf meerkeuzevragen (10/20)
§ Vijf stellingen en één juiste eruit halen
o Eén essayvraag (5/10 PTN)
§ Verwijst duidelijk naar één van de zelfstudeervragen
o Eén ‘opdrachtenvraag’ (5/10 PTN)
§ Thema kiezen uit lijst op examen en daar zelf een vraag over formuleren
§ Bv: Euthanasie bij psychisch lijden of dierenrechten
INLEIDING
• Natuurrecht als voorloper van het vak ethiek
• Ethiek is iets wat als het ware bij de normaal goed opgevoede mens en in een samenleving leeft
• Tegelijkertijd is ethiek ook een discipline. En als discipline kan zij een bijdrage bieden om beter te verstaan wat
eigenlijk de functie van het recht is.
• Zowel ethiek als recht hebben een gemeenschappelijk doel, maar bereiken dat via een verschillende weg
Waarom ethiek?
• Citaat van de Amerikaanse schrijver John Steinbeck in zijn boek East of Eden
o “Humans are caught – in their lives, in their thoughts, in their hungers and ambitions, in their avarice
and cruelty, and in their kindness and generosity too – in a net of good and evil; I think this is the only
story we have and that it occurs on all levels of feeling and intelligence. Virtue and vice were warp and
woof of our first consciousness, and they will be the fabric of our last, and this despite any changes we
may impose on field and river and mountain, on economy and manners. There is no other story. A man,
after he has brushed off the dust and chips of his life, will have left only the hard, clean question: Was
it good or evil? Have I done well – or ill?”
• Citaat vat samen waar ethiek over gaat
• Steinbeck zegt dat we de vraag naar goed en kwaad niet kunnen ontlopen
• Ethiek is verweven in het leven als schering en inslag. We zijn er voortdurend op gericht
o “Is het goed wat ik nu doe?”
o Je kan daar niet voortdurend mee bezig zijn
§ Het morele moet iets zijn dat als het ware onbewust een beetje met ons meeleeft
Ethiek 2025-2026 1
, § Het is een beetje zoals taal: Je spreekt een taal en je zit ook niet forturend te denken of je die
taal goed gebruikt en hoe het kan dat je die gebruikt en zo meer.
• Wat Steinbeck hier zegt is een soort metafoor
o Vanuit precies die idee dat de vraag naar goed en kwaad van het eigen leven het vertrekpunt is van
alles wat we in ons leven doen.
o En in zekere zin is dat de kern van de ethiek.
HOOFDSTUK 1: ETHIEK EN MORALITEIT
• Ethiek: van moraal tot praktische rede
• Begrip ethiek komt van het Griekse ethos
o Verblijfplaats van dieren, een biotoop
o Gewoontes en de zeden waar volgens de welken de mensen leven
o = Typische biotoop van de mens.
• Aristoteles als auteur van Ethica Nicomachea
o Wordt beschouwd als begin van de ethiek
o Ethiek wordt enerzijds beschreven als een dimensie van onze leefwereld en anderzijds als een
discipline
o Ethiek als synoniem voor moraal en moraliteit
1.1 Moraal
• Wat is een moraal?
o Het systeem van normen en waarden dat de verhouding tussen mensen in een concrete samenleving
ordent. En dat volgens een gedeelde opvatting van moreel goed en kwaad
§ Citaat van Steinbeck
o Wij leven in een samenleving waar waarden en normen belangrijk zijn. En de verhouding tussen ons
bepalen
o Aan die opvattingen van normen en waarden beantwoord is ook een visie op wat goed en kwaad is
o Altijd publiek en collectief gedeeld.
§ Bijvoorbeeld in onze westerse cultuur en samenleving maakt de waarde van mensenrechten
en het belang dat wij daaraan hechten deel uit van de publieke moraal. De moraal
veronderstelt dus ook altijd een gemeenschap.
§ Of zoals de Grieken dat zegden, een polis. Een samenleving waarin wij leven.
o Die moraal is altijd in zekere zin of wordt in zekere zin altijd impliciet beleefd. als iets dat er is,
vanzelfsprekend, zonder dat we daar voortdurend over nadenken.
§ Bv: Vrienden in nood moeten geholpen worden.
§ Dat is iets wat wij aannemen. En niet zomaar aannemen, dat zit als het ware in ons DNA. Wij
vinden dat belangrijk. Dat is een waarde die wij delen en die we als het ware impliciet beleven
in wat we doen en laten, dag in dag uit.
§ Bv: de tien geboden
• Regels die wij spontaan belangrijk vinden.
• Zij drukken dus als het ware de normen en waarden uit die in een samenleving gelden
• Die worden als bindend ervaren, zelfs sanctionerend
Ethiek 2025-2026 2
, 1.2 Moraliteit
• Moraliteit verwijst naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de ander zich gebonden weet door specifieke
normen en waarden waarmee hij zich bewust identificeert. De moraliteit van een individu hangt af van de
mate waarin hij/ zij handelt vanuit een fundamentele gevoeligheid voor moreel goed en kwaad: enerzijds
ontstaat die gevoeligheid door de erkenning van de normen en waarden (moraal), anderzijds drukt deze
gevoeligheid het besef uit dat de normen en waarden (moraal), anderzijds drukt deze gevoeligheid het besef uit
dat normen en waarden dienen geïnterpreteerd en in het persoonlijke handelen en oordelen nageleefd en tot
uitdrukking gebracht.
• Wat is het verschil tussen moraal en moraliteit?
o De moraliteit verwijst naar iets zeer individueels. Naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de
ander, zich inderdaad gebonden weet door die normen en waarden
§ Het zijn regels die we als het ware geïnterioriseerd hebben in ons bewustzijn, die we met de
opvoeding hebben meegekregen en waar we persoonlijk belang aan hechten. Dus het niveau
van de moraliteit brengt ons eigenlijk naar de kern zelf van wat de ethiek is. Die gevoeligheid
voor goed en kwaad
• Bij rechtsnormen is het niet belangrijk vanuit welk motief je dat doet
o Maakt niet uit of je het terecht vindt dat je op de autosnelweg maar 120km mag rijden. Zolang je het
maar doet
• Morele normen en waarden veronderstellen eigenlijk dat u zich op een of andere manier geïnterioriseerd
hebt
o Dat die dus als het ware deel uitmaken van uw bewustzijn op een manier die u zelf als bindend ervaart
o Stel dat iemand zegt, ja, vrienden in nood helpen, ik vind dat een nutteloze regel, ik vind dat niet
belangrijk... Wel, minstens zult u dan denken: ja, hier wordt iets gezegd wat ingaat tegen wat ik van
binnenuit als heel belangrijk aanvoel. Op dat ogenblik spreekt als het ware in u een soort innerlijke
stem die u herinnert aan die sfeer van de moraliteit.
o = De moraliteit van een individu heeft iets te maken met de wijze waarop die persoon zelf normen en
waarden beleeft, daarover nadenkt, inhoud aan geeft, belang aan hecht
§ Vanuit die gevoeligheid voor wat moreel goed en kwaad is
§ Die gevoeligheid hebben wij allemaal
• Bv: op tv onterecht lijden van mensen zien in een oorlog
• U kan als persoon denken dat dat oorlogsgeweld buiten proportie is. Op dat moment spreekt er een soort
innerlijke stem in u = de stem van het geweten
o We zitten opnieuw in de sfeer van de moraliteit
o Hier begint ook de hele filosofische discipline van de ethiek die probeert te begrijpen
§ Kunnen we misschien een antwoord geven op die conflicten? Kunnen we die conflicten
misschien ook beter begrijpen? Bestaat er zoiets als op een rationele, juiste manier
argumenteren zodanig dat wanneer je een bepaalde morele intuïtie verdedigt, dat je ook kunt
zeggen, ja maar ik heb goede redenen om die te verdedigen.
• Voorbeeld: stilzwijgend aanvaarden van de slavernij
o De meeste Romeinse burgers zullen zeggen, slavernij, dat hoort erbij
o Er is een moment geweest waarop men gezegd heeft, eigenlijk kan dat niet
§ Christendom heeft daar een rol in gespeeld à alle mensen hebben eigenlijk evenveel waarde
in de ogen van God
Ethiek 2025-2026 3
, § Vandaag: gedeelde collectieve moraal is veranderd à slavernij kan niet meer
§ Ooit hebben inidviduen hun eigen moraal gevolgd en gezegd dat slavernij niet kan
• Tragedie van Antigone als voorbeeld van de spanning tussen moraal en moraliteit
o Antigone wil broer Polyneikes begraven
o Doodgegaan in een oorlog omtrent koning Creon. Polyneikes stond niet aan Creon zijn kant
o Polyneikes sterft en Creon beveelt dat hij niet mag begraven worden. Omdat hij een soort verrader is
o Antigone voelt zich verplicht om haar broer te gaan begraven
o Stuk gaat over de vraag: “Waarom zou ik moeten gehoorzamen aan Creon?”
§ Waarom zou ik de koning moeten gehoorzamen als er een hogere morele wet is, namelijk de
morele wet die zegt dat ik mijn broer moet begraven.
o Er leeft bij Antigone een diepe, je zou kunnen zeggen, morele overtuiging. Ik moet mijn broer begraven,
koste wat het kost. Zelfs al gaat dat in tegen de wet van de staat.
o Antigone begraaft strooit wat zand over de broer à rituele begrafenis
o Er ontstaat een discussie tussn Ismene (andere zus) en Antigone, omdat Ismene niet durft
o Uiteindelijk keers ze terug en begraaft ze de broer echt
§ “ Kijk, ik begraaf hem.”
o Dat heeft voor gevolg dat zij op het einde van het stuk wordt ingemetseld en dus de dood zal sterven
o Betreurd door Ismene die beseft en vol vroeging is à “Ik ben laf geweest.”
• Vlaamse auteur Stefan Hertmans schreef Antigone in Molenbeek
o Dat gaat eigenlijk over een jonge moslima waarvan de broer is omgekomen in een terroristische
aanslag. Zij wil de broer absoluut begraven, ondanks het feit dat hij misschien kwaad gedaan heeft als
terrorist
• Moraal = een geheel van normen en waarden
o We moeten de wetten van het land volgen waarin wij leven
o Meestal volgen we deze, maar er kan een punt zijn waarop er iets is innerlijk in je dat zich verzet tegen
wat je gevraagd wordt
1.3 Geweten, praktische rede, normativiteit
• Geweten: Begrip verwijst ook naar een soort weten dat diep in ons verankerd is. En dat precies te maken heeft
met onze noties van moreel goed en kwaad
o Citaat van Steinbeck
o Voorbeeld van Antigone om even stil te staan bij de gedachte
o Er lijkt een soort innerlijke stem van het geweten in elke mens te leven. Die op bepaalde ogenblikken in
ons leven gemobiliseerd wordt en die ons aanspreekt.
o Probleem van vluchtelingen en transmigranten
• Hoe gaan we om met mensen die illegaal ons land trachten binnen te geraken? Of mensen die
op een legale manier binnen geraken? Zoals politieke vluchtelingen
• Veel maatschappelijke discussies met een morele dimensie
• “Mensen in nood moeten geholpen worden”
• Het geweten speelt daar een belangrijke rol
• Migranten helpen vs verplichtingen tav eigen samenleving/ noden bevolking
o Ritueel slachten van dieren zonder verdoving
• Vele discussies en inmiddels wetgeving rond uitgevaardigd
Ethiek 2025-2026 4
ALGEMENE INFO
• Praktische richtlijnen cursus:
o Syllabus
o PPT’s
o Lessen
o Zelfstudeervragen en begrippenlijsten
§ Helpen om leerstof te verwerken
• Examen:
o Document met uitleg op BB
o Schriftelijk examen op de PC
o Vijf meerkeuzevragen (10/20)
§ Vijf stellingen en één juiste eruit halen
o Eén essayvraag (5/10 PTN)
§ Verwijst duidelijk naar één van de zelfstudeervragen
o Eén ‘opdrachtenvraag’ (5/10 PTN)
§ Thema kiezen uit lijst op examen en daar zelf een vraag over formuleren
§ Bv: Euthanasie bij psychisch lijden of dierenrechten
INLEIDING
• Natuurrecht als voorloper van het vak ethiek
• Ethiek is iets wat als het ware bij de normaal goed opgevoede mens en in een samenleving leeft
• Tegelijkertijd is ethiek ook een discipline. En als discipline kan zij een bijdrage bieden om beter te verstaan wat
eigenlijk de functie van het recht is.
• Zowel ethiek als recht hebben een gemeenschappelijk doel, maar bereiken dat via een verschillende weg
Waarom ethiek?
• Citaat van de Amerikaanse schrijver John Steinbeck in zijn boek East of Eden
o “Humans are caught – in their lives, in their thoughts, in their hungers and ambitions, in their avarice
and cruelty, and in their kindness and generosity too – in a net of good and evil; I think this is the only
story we have and that it occurs on all levels of feeling and intelligence. Virtue and vice were warp and
woof of our first consciousness, and they will be the fabric of our last, and this despite any changes we
may impose on field and river and mountain, on economy and manners. There is no other story. A man,
after he has brushed off the dust and chips of his life, will have left only the hard, clean question: Was
it good or evil? Have I done well – or ill?”
• Citaat vat samen waar ethiek over gaat
• Steinbeck zegt dat we de vraag naar goed en kwaad niet kunnen ontlopen
• Ethiek is verweven in het leven als schering en inslag. We zijn er voortdurend op gericht
o “Is het goed wat ik nu doe?”
o Je kan daar niet voortdurend mee bezig zijn
§ Het morele moet iets zijn dat als het ware onbewust een beetje met ons meeleeft
Ethiek 2025-2026 1
, § Het is een beetje zoals taal: Je spreekt een taal en je zit ook niet forturend te denken of je die
taal goed gebruikt en hoe het kan dat je die gebruikt en zo meer.
• Wat Steinbeck hier zegt is een soort metafoor
o Vanuit precies die idee dat de vraag naar goed en kwaad van het eigen leven het vertrekpunt is van
alles wat we in ons leven doen.
o En in zekere zin is dat de kern van de ethiek.
HOOFDSTUK 1: ETHIEK EN MORALITEIT
• Ethiek: van moraal tot praktische rede
• Begrip ethiek komt van het Griekse ethos
o Verblijfplaats van dieren, een biotoop
o Gewoontes en de zeden waar volgens de welken de mensen leven
o = Typische biotoop van de mens.
• Aristoteles als auteur van Ethica Nicomachea
o Wordt beschouwd als begin van de ethiek
o Ethiek wordt enerzijds beschreven als een dimensie van onze leefwereld en anderzijds als een
discipline
o Ethiek als synoniem voor moraal en moraliteit
1.1 Moraal
• Wat is een moraal?
o Het systeem van normen en waarden dat de verhouding tussen mensen in een concrete samenleving
ordent. En dat volgens een gedeelde opvatting van moreel goed en kwaad
§ Citaat van Steinbeck
o Wij leven in een samenleving waar waarden en normen belangrijk zijn. En de verhouding tussen ons
bepalen
o Aan die opvattingen van normen en waarden beantwoord is ook een visie op wat goed en kwaad is
o Altijd publiek en collectief gedeeld.
§ Bijvoorbeeld in onze westerse cultuur en samenleving maakt de waarde van mensenrechten
en het belang dat wij daaraan hechten deel uit van de publieke moraal. De moraal
veronderstelt dus ook altijd een gemeenschap.
§ Of zoals de Grieken dat zegden, een polis. Een samenleving waarin wij leven.
o Die moraal is altijd in zekere zin of wordt in zekere zin altijd impliciet beleefd. als iets dat er is,
vanzelfsprekend, zonder dat we daar voortdurend over nadenken.
§ Bv: Vrienden in nood moeten geholpen worden.
§ Dat is iets wat wij aannemen. En niet zomaar aannemen, dat zit als het ware in ons DNA. Wij
vinden dat belangrijk. Dat is een waarde die wij delen en die we als het ware impliciet beleven
in wat we doen en laten, dag in dag uit.
§ Bv: de tien geboden
• Regels die wij spontaan belangrijk vinden.
• Zij drukken dus als het ware de normen en waarden uit die in een samenleving gelden
• Die worden als bindend ervaren, zelfs sanctionerend
Ethiek 2025-2026 2
, 1.2 Moraliteit
• Moraliteit verwijst naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de ander zich gebonden weet door specifieke
normen en waarden waarmee hij zich bewust identificeert. De moraliteit van een individu hangt af van de
mate waarin hij/ zij handelt vanuit een fundamentele gevoeligheid voor moreel goed en kwaad: enerzijds
ontstaat die gevoeligheid door de erkenning van de normen en waarden (moraal), anderzijds drukt deze
gevoeligheid het besef uit dat de normen en waarden (moraal), anderzijds drukt deze gevoeligheid het besef uit
dat normen en waarden dienen geïnterpreteerd en in het persoonlijke handelen en oordelen nageleefd en tot
uitdrukking gebracht.
• Wat is het verschil tussen moraal en moraliteit?
o De moraliteit verwijst naar iets zeer individueels. Naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de
ander, zich inderdaad gebonden weet door die normen en waarden
§ Het zijn regels die we als het ware geïnterioriseerd hebben in ons bewustzijn, die we met de
opvoeding hebben meegekregen en waar we persoonlijk belang aan hechten. Dus het niveau
van de moraliteit brengt ons eigenlijk naar de kern zelf van wat de ethiek is. Die gevoeligheid
voor goed en kwaad
• Bij rechtsnormen is het niet belangrijk vanuit welk motief je dat doet
o Maakt niet uit of je het terecht vindt dat je op de autosnelweg maar 120km mag rijden. Zolang je het
maar doet
• Morele normen en waarden veronderstellen eigenlijk dat u zich op een of andere manier geïnterioriseerd
hebt
o Dat die dus als het ware deel uitmaken van uw bewustzijn op een manier die u zelf als bindend ervaart
o Stel dat iemand zegt, ja, vrienden in nood helpen, ik vind dat een nutteloze regel, ik vind dat niet
belangrijk... Wel, minstens zult u dan denken: ja, hier wordt iets gezegd wat ingaat tegen wat ik van
binnenuit als heel belangrijk aanvoel. Op dat ogenblik spreekt als het ware in u een soort innerlijke
stem die u herinnert aan die sfeer van de moraliteit.
o = De moraliteit van een individu heeft iets te maken met de wijze waarop die persoon zelf normen en
waarden beleeft, daarover nadenkt, inhoud aan geeft, belang aan hecht
§ Vanuit die gevoeligheid voor wat moreel goed en kwaad is
§ Die gevoeligheid hebben wij allemaal
• Bv: op tv onterecht lijden van mensen zien in een oorlog
• U kan als persoon denken dat dat oorlogsgeweld buiten proportie is. Op dat moment spreekt er een soort
innerlijke stem in u = de stem van het geweten
o We zitten opnieuw in de sfeer van de moraliteit
o Hier begint ook de hele filosofische discipline van de ethiek die probeert te begrijpen
§ Kunnen we misschien een antwoord geven op die conflicten? Kunnen we die conflicten
misschien ook beter begrijpen? Bestaat er zoiets als op een rationele, juiste manier
argumenteren zodanig dat wanneer je een bepaalde morele intuïtie verdedigt, dat je ook kunt
zeggen, ja maar ik heb goede redenen om die te verdedigen.
• Voorbeeld: stilzwijgend aanvaarden van de slavernij
o De meeste Romeinse burgers zullen zeggen, slavernij, dat hoort erbij
o Er is een moment geweest waarop men gezegd heeft, eigenlijk kan dat niet
§ Christendom heeft daar een rol in gespeeld à alle mensen hebben eigenlijk evenveel waarde
in de ogen van God
Ethiek 2025-2026 3
, § Vandaag: gedeelde collectieve moraal is veranderd à slavernij kan niet meer
§ Ooit hebben inidviduen hun eigen moraal gevolgd en gezegd dat slavernij niet kan
• Tragedie van Antigone als voorbeeld van de spanning tussen moraal en moraliteit
o Antigone wil broer Polyneikes begraven
o Doodgegaan in een oorlog omtrent koning Creon. Polyneikes stond niet aan Creon zijn kant
o Polyneikes sterft en Creon beveelt dat hij niet mag begraven worden. Omdat hij een soort verrader is
o Antigone voelt zich verplicht om haar broer te gaan begraven
o Stuk gaat over de vraag: “Waarom zou ik moeten gehoorzamen aan Creon?”
§ Waarom zou ik de koning moeten gehoorzamen als er een hogere morele wet is, namelijk de
morele wet die zegt dat ik mijn broer moet begraven.
o Er leeft bij Antigone een diepe, je zou kunnen zeggen, morele overtuiging. Ik moet mijn broer begraven,
koste wat het kost. Zelfs al gaat dat in tegen de wet van de staat.
o Antigone begraaft strooit wat zand over de broer à rituele begrafenis
o Er ontstaat een discussie tussn Ismene (andere zus) en Antigone, omdat Ismene niet durft
o Uiteindelijk keers ze terug en begraaft ze de broer echt
§ “ Kijk, ik begraaf hem.”
o Dat heeft voor gevolg dat zij op het einde van het stuk wordt ingemetseld en dus de dood zal sterven
o Betreurd door Ismene die beseft en vol vroeging is à “Ik ben laf geweest.”
• Vlaamse auteur Stefan Hertmans schreef Antigone in Molenbeek
o Dat gaat eigenlijk over een jonge moslima waarvan de broer is omgekomen in een terroristische
aanslag. Zij wil de broer absoluut begraven, ondanks het feit dat hij misschien kwaad gedaan heeft als
terrorist
• Moraal = een geheel van normen en waarden
o We moeten de wetten van het land volgen waarin wij leven
o Meestal volgen we deze, maar er kan een punt zijn waarop er iets is innerlijk in je dat zich verzet tegen
wat je gevraagd wordt
1.3 Geweten, praktische rede, normativiteit
• Geweten: Begrip verwijst ook naar een soort weten dat diep in ons verankerd is. En dat precies te maken heeft
met onze noties van moreel goed en kwaad
o Citaat van Steinbeck
o Voorbeeld van Antigone om even stil te staan bij de gedachte
o Er lijkt een soort innerlijke stem van het geweten in elke mens te leven. Die op bepaalde ogenblikken in
ons leven gemobiliseerd wordt en die ons aanspreekt.
o Probleem van vluchtelingen en transmigranten
• Hoe gaan we om met mensen die illegaal ons land trachten binnen te geraken? Of mensen die
op een legale manier binnen geraken? Zoals politieke vluchtelingen
• Veel maatschappelijke discussies met een morele dimensie
• “Mensen in nood moeten geholpen worden”
• Het geweten speelt daar een belangrijke rol
• Migranten helpen vs verplichtingen tav eigen samenleving/ noden bevolking
o Ritueel slachten van dieren zonder verdoving
• Vele discussies en inmiddels wetgeving rond uitgevaardigd
Ethiek 2025-2026 4
