, 1. Inleiding
Weinig Nederlanders kennen de grondwettelijke principes en vanwege het verbod op
constitutionele toetsing, zouden burgers het vertrouwen in de overheid verliezen volgens
NSC-bewindspersonen Teun Struycken en Judith Uitermark. 1 Daarom willen zij een
Constitutioneel Hof op richten. Ook de Staatscommissie rechtsstaat pleit hiervoor, omdat de
staatsmachten elkaar dan scherper in de gaten zouden houden.2 Dit zou een “levendige
constitutionele cultuur” bevorderen.3 Volgens Jelle But en Manon Julicher is internalisering van
constitutionele waarden, waardoor burgers deze als intrinsiek eigen ervaren, hierbij essentieel
voor het ontstaan van een levendige constitutionele cultuur.4 Zonder dit proces ontbreekt de
moreel-maatschappelijke doorwerking van de Grondwet. Empirisch onderzoek toont echter
dat burgers wel enig besef hebben van bepaalde constitutionele waarden, maar dat deze
waarden slechts beperkt zijn geïnternaliseerd.5
Sommigen stellen zich dan op het standpunt dat het toetsingsverbod van art. 120 van
de Grondwet afdoet aan een levende constitutionele cultuur. Anderen zijn juist van mening
dat rechterlijke toetsing de bestaande politieke verhoudingen kan ontregelen en daardoor
instabiliteit veroorzaakt.6 In dit paper onderzoek ik dit debat en betoog ik dat de kloof tussen
‘cultureel-religieuze’ en ‘juridisch-politieke’ waarden voorkomt dat rechterlijke toetsing een
levendige constitutionele cultuur in Nederland bevordert.
Allereerst definieer ik daartoe wat onder ‘constitutionele cultuur’ wordt verstaan.
Vervolgens bespreek ik het ‘consociationalisme’, een model voor machtsdeling in
gefragmenteerde samenlevingen dat sociale cohesie zoekt door consensus, en laat ik zien hoe
daaruit de genoemde discrepantie voortkomt.7 Ten slotte analyseer ik waarom juist die
discrepantie een obstakel vormt voor een levende Nederlandse constitutionele cultuur.
2. Constitutionalisme & consociationalisme
Allereerst is het de vraag wat een constitutionele cultuur is. In het algemeen verwijst dit
concept volgens Maurice Adams “naar de relatief stabiele patronen van ideeën, praktijken,
1
Mik 2025.
2
De gebroken belofte van de rechtsstaat 2024, p. 46-47.
3
De gebroken belofte van de rechtsstaat 2024, p. VIII.
4
But 2023, p. 1559; Julicher 2020, p. 120.
5
But 2023, p. 1568.
6
Voermans 2016, p. 6.
7
Van der Burg & De Been 2020, p. 3.
1
Weinig Nederlanders kennen de grondwettelijke principes en vanwege het verbod op
constitutionele toetsing, zouden burgers het vertrouwen in de overheid verliezen volgens
NSC-bewindspersonen Teun Struycken en Judith Uitermark. 1 Daarom willen zij een
Constitutioneel Hof op richten. Ook de Staatscommissie rechtsstaat pleit hiervoor, omdat de
staatsmachten elkaar dan scherper in de gaten zouden houden.2 Dit zou een “levendige
constitutionele cultuur” bevorderen.3 Volgens Jelle But en Manon Julicher is internalisering van
constitutionele waarden, waardoor burgers deze als intrinsiek eigen ervaren, hierbij essentieel
voor het ontstaan van een levendige constitutionele cultuur.4 Zonder dit proces ontbreekt de
moreel-maatschappelijke doorwerking van de Grondwet. Empirisch onderzoek toont echter
dat burgers wel enig besef hebben van bepaalde constitutionele waarden, maar dat deze
waarden slechts beperkt zijn geïnternaliseerd.5
Sommigen stellen zich dan op het standpunt dat het toetsingsverbod van art. 120 van
de Grondwet afdoet aan een levende constitutionele cultuur. Anderen zijn juist van mening
dat rechterlijke toetsing de bestaande politieke verhoudingen kan ontregelen en daardoor
instabiliteit veroorzaakt.6 In dit paper onderzoek ik dit debat en betoog ik dat de kloof tussen
‘cultureel-religieuze’ en ‘juridisch-politieke’ waarden voorkomt dat rechterlijke toetsing een
levendige constitutionele cultuur in Nederland bevordert.
Allereerst definieer ik daartoe wat onder ‘constitutionele cultuur’ wordt verstaan.
Vervolgens bespreek ik het ‘consociationalisme’, een model voor machtsdeling in
gefragmenteerde samenlevingen dat sociale cohesie zoekt door consensus, en laat ik zien hoe
daaruit de genoemde discrepantie voortkomt.7 Ten slotte analyseer ik waarom juist die
discrepantie een obstakel vormt voor een levende Nederlandse constitutionele cultuur.
2. Constitutionalisme & consociationalisme
Allereerst is het de vraag wat een constitutionele cultuur is. In het algemeen verwijst dit
concept volgens Maurice Adams “naar de relatief stabiele patronen van ideeën, praktijken,
1
Mik 2025.
2
De gebroken belofte van de rechtsstaat 2024, p. 46-47.
3
De gebroken belofte van de rechtsstaat 2024, p. VIII.
4
But 2023, p. 1559; Julicher 2020, p. 120.
5
But 2023, p. 1568.
6
Voermans 2016, p. 6.
7
Van der Burg & De Been 2020, p. 3.
1
