Hoofdstuk 5 – De Staten-Generaal
5.1 Inleiding
De Nederlandse Grondwet kent geen hoogste staatsmacht en erkent het
idee van volkssoevereiniteit niet. Het parlement (Staten-Generaal) kan
daarom niet worden gezien als de hoogste staatsinstelling, al is zijn positie
vergelijkbaar met parlementen in andere westerse staten. De betekenis
van het parlement wordt vooral bepaald door zijn samenstelling,
bevoegdheden en de verhouding tot andere staatsorganen.
5.2 democratie en vertegenwoordiging
Het begrip democratie heeft zich door de geschiedenis heen ontwikkeld,
van de Griekse volksregering tot de revoluties in Engeland, Frankrijk en de
Verenigde Staten, en later de moderne theorieën van de negentiende en
twintigste eeuw. In Nederland ontstond een liberale democratie waarin de
macht van de overheid en de koning werd beperkt door grondrechten vast
te leggen en burgers via vrije verkiezingen invloed te geven op het beleid.
Het parlement speelt hierin een centrale rol: het oefent samen met de
regering de wetgevende macht uit en houdt toezicht op de uitvoerende
macht. Democratie is nauw verbonden met de rechtsstaat, waarbij wetten
een wettelijke basis moeten hebben en grondrechten bescherming bieden
aan minderheden.
De Staten-Generaal vertegenwoordigen het Nederlandse volk (art. 50 Gw)
en hun leden stemmen onafhankelijk en zonder last (art. 67 lid 3 Gw).
Oorspronkelijk waren zij een samenkomst van provinciale afgevaardigden,
maar sinds 1814 vormen ze een moderne volksvertegenwoordiging. Het
vrije mandaat garandeert dat Kamerleden zelfstandig beslissen, hoewel zij
tegenwoordig doorgaans stemmen in lijn met hun partij en rekening
houden met hun achterban. Zo belichaamt het parlement de
representatieve democratie in Nederland, waar burgers via verkiezingen
participeren, de rechtsstaat wordt gewaarborgd en het algemene belang
centraal staat.
5.3 het tweekamerstelsel
Veel westerse staten hebben een tweekamerparlement om macht te
beperken en checks and balances te waarborgen. In Nederland bestaan de
Staten-Generaal uit de Tweede Kamer en de Eerste Kamer. Oorspronkelijk
benoemde de koning de Eerste Kamer en werden Tweede Kamerleden
indirect gekozen, maar sinds 1848 zijn Tweede Kamerleden rechtstreeks
gekozen en Eerste Kamerleden indirect via de Provinciale Staten. Beide
Kamers vertegenwoordigen het gehele volk (art. 50 Gw) en hun leden
stemmen onafhankelijk (art. 67 lid 3 Gw).
, De Tweede Kamer heeft het politieke primaat: zij heeft meer wetgevende
bevoegdheden, controleert intensief het regeringsbeleid en bepaalt mede
de kabinetsformatie. De Eerste Kamer fungeert vooral als ‘Kamer van
heroverweging’, keurt wetsvoorstellen goed of plaatst enkele
kanttekeningen, maar kan door het ontbreken van amendementsrecht en
conflictenregeling haar functie beperkt uitoefenen. In uitzonderlijke
gevallen beraadslagen beide Kamers gezamenlijk, bijvoorbeeld bij de
troonrede of aangelegenheden over het koningschap. Het systeem
combineert directe en indirecte democratische legitimatie, waarbij de
Tweede Kamer centraal staat en de Eerste Kamer een toetsende rol
vervult.
5.4 kiesstelsel, kiesrecht en verkiezingen
In een democratie behoort de invloed van burgers op de samenstelling van
het parlement en de regering groot te zijn. Burgers moeten via
verkiezingen hun vertegenwoordigers kiezen en zo mede bepalen welke
koers het overheidsbeleid volgt. Welk kiesstelsel het “beste” de
volksinvloed waarborgt, is echter moeilijk te zeggen, omdat elk systeem
voor- en nadelen heeft. De discussie concentreert zich meestal op twee
typen stelsels: meerderheidsstelsels in districten en stelsels van
evenredige vertegenwoordiging.
Meerderheidsstelsels in districten, zoals vroeger in Nederland of nu in het
Britse en Amerikaanse parlement, zijn gericht op het kiezen van personen
per district en bevorderen vaak een politiek landschap met enkele grote
partijen. Ze leiden doorgaans tot een duidelijke meerderheid in het
parlement, wat de vorming van een regering vergemakkelijkt. Een
belangrijk nadeel is dat veel stemmen verloren gaan; alleen de stemmen
voor de winnende kandidaat tellen direct mee.
Kiesstelsels van evenredige vertegenwoordiging, zoals in Nederland sinds
1917, hebben als doel een parlement te vormen dat de politieke
stromingen in de samenleving zo volledig mogelijk weerspiegelt. Elke
partij die het vereiste aantal stemmen haalt, krijgt zetels in het parlement.
Dit systeem stimuleert representatie van kleine partijen, maar bevordert
geen meerderheidsvorming en geeft de kiezer minder directe invloed op
de regeringsvorming. Daardoor kunnen kabinetten vaak alleen tot stand
komen door coalities en onderhandelingen tussen meerdere partijen.
In Nederland wordt het kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging via
de Grondwet en de Kieswet verankerd. Artikel 53 Gw schrijft verkiezingen
voor op basis van evenredige vertegenwoordiging, met ruimte voor
wettelijke grenzen zoals een kiesdrempel of een beperkt districtenstelsel.
De Tweede Kamer telt 150 leden, gekozen door alle Nederlanders van
achttien jaar en ouder, met enkele wettelijke uitzonderingen voor
5.1 Inleiding
De Nederlandse Grondwet kent geen hoogste staatsmacht en erkent het
idee van volkssoevereiniteit niet. Het parlement (Staten-Generaal) kan
daarom niet worden gezien als de hoogste staatsinstelling, al is zijn positie
vergelijkbaar met parlementen in andere westerse staten. De betekenis
van het parlement wordt vooral bepaald door zijn samenstelling,
bevoegdheden en de verhouding tot andere staatsorganen.
5.2 democratie en vertegenwoordiging
Het begrip democratie heeft zich door de geschiedenis heen ontwikkeld,
van de Griekse volksregering tot de revoluties in Engeland, Frankrijk en de
Verenigde Staten, en later de moderne theorieën van de negentiende en
twintigste eeuw. In Nederland ontstond een liberale democratie waarin de
macht van de overheid en de koning werd beperkt door grondrechten vast
te leggen en burgers via vrije verkiezingen invloed te geven op het beleid.
Het parlement speelt hierin een centrale rol: het oefent samen met de
regering de wetgevende macht uit en houdt toezicht op de uitvoerende
macht. Democratie is nauw verbonden met de rechtsstaat, waarbij wetten
een wettelijke basis moeten hebben en grondrechten bescherming bieden
aan minderheden.
De Staten-Generaal vertegenwoordigen het Nederlandse volk (art. 50 Gw)
en hun leden stemmen onafhankelijk en zonder last (art. 67 lid 3 Gw).
Oorspronkelijk waren zij een samenkomst van provinciale afgevaardigden,
maar sinds 1814 vormen ze een moderne volksvertegenwoordiging. Het
vrije mandaat garandeert dat Kamerleden zelfstandig beslissen, hoewel zij
tegenwoordig doorgaans stemmen in lijn met hun partij en rekening
houden met hun achterban. Zo belichaamt het parlement de
representatieve democratie in Nederland, waar burgers via verkiezingen
participeren, de rechtsstaat wordt gewaarborgd en het algemene belang
centraal staat.
5.3 het tweekamerstelsel
Veel westerse staten hebben een tweekamerparlement om macht te
beperken en checks and balances te waarborgen. In Nederland bestaan de
Staten-Generaal uit de Tweede Kamer en de Eerste Kamer. Oorspronkelijk
benoemde de koning de Eerste Kamer en werden Tweede Kamerleden
indirect gekozen, maar sinds 1848 zijn Tweede Kamerleden rechtstreeks
gekozen en Eerste Kamerleden indirect via de Provinciale Staten. Beide
Kamers vertegenwoordigen het gehele volk (art. 50 Gw) en hun leden
stemmen onafhankelijk (art. 67 lid 3 Gw).
, De Tweede Kamer heeft het politieke primaat: zij heeft meer wetgevende
bevoegdheden, controleert intensief het regeringsbeleid en bepaalt mede
de kabinetsformatie. De Eerste Kamer fungeert vooral als ‘Kamer van
heroverweging’, keurt wetsvoorstellen goed of plaatst enkele
kanttekeningen, maar kan door het ontbreken van amendementsrecht en
conflictenregeling haar functie beperkt uitoefenen. In uitzonderlijke
gevallen beraadslagen beide Kamers gezamenlijk, bijvoorbeeld bij de
troonrede of aangelegenheden over het koningschap. Het systeem
combineert directe en indirecte democratische legitimatie, waarbij de
Tweede Kamer centraal staat en de Eerste Kamer een toetsende rol
vervult.
5.4 kiesstelsel, kiesrecht en verkiezingen
In een democratie behoort de invloed van burgers op de samenstelling van
het parlement en de regering groot te zijn. Burgers moeten via
verkiezingen hun vertegenwoordigers kiezen en zo mede bepalen welke
koers het overheidsbeleid volgt. Welk kiesstelsel het “beste” de
volksinvloed waarborgt, is echter moeilijk te zeggen, omdat elk systeem
voor- en nadelen heeft. De discussie concentreert zich meestal op twee
typen stelsels: meerderheidsstelsels in districten en stelsels van
evenredige vertegenwoordiging.
Meerderheidsstelsels in districten, zoals vroeger in Nederland of nu in het
Britse en Amerikaanse parlement, zijn gericht op het kiezen van personen
per district en bevorderen vaak een politiek landschap met enkele grote
partijen. Ze leiden doorgaans tot een duidelijke meerderheid in het
parlement, wat de vorming van een regering vergemakkelijkt. Een
belangrijk nadeel is dat veel stemmen verloren gaan; alleen de stemmen
voor de winnende kandidaat tellen direct mee.
Kiesstelsels van evenredige vertegenwoordiging, zoals in Nederland sinds
1917, hebben als doel een parlement te vormen dat de politieke
stromingen in de samenleving zo volledig mogelijk weerspiegelt. Elke
partij die het vereiste aantal stemmen haalt, krijgt zetels in het parlement.
Dit systeem stimuleert representatie van kleine partijen, maar bevordert
geen meerderheidsvorming en geeft de kiezer minder directe invloed op
de regeringsvorming. Daardoor kunnen kabinetten vaak alleen tot stand
komen door coalities en onderhandelingen tussen meerdere partijen.
In Nederland wordt het kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging via
de Grondwet en de Kieswet verankerd. Artikel 53 Gw schrijft verkiezingen
voor op basis van evenredige vertegenwoordiging, met ruimte voor
wettelijke grenzen zoals een kiesdrempel of een beperkt districtenstelsel.
De Tweede Kamer telt 150 leden, gekozen door alle Nederlanders van
achttien jaar en ouder, met enkele wettelijke uitzonderingen voor
