1 Begrip en aard van het internationaal
publiekrecht
1.1 inleiding
Het internationaal publiekrecht is een wereldwijd rechtsgebied dat steeds
belangrijker wordt in een tijd van onderlinge afhankelijkheid tussen staten.
Gebeurtenissen zoals de COVID-19-pandemie, klimaatverandering en de
oorlog in Oekraïne tonen aan dat problemen in één land gevolgen hebben
voor de hele wereld. Internationale samenwerking is daarom noodzakelijk,
en het internationaal recht biedt het kader om die samenwerking te
regelen en gemeenschappelijke belangen te beschermen.
Internationaal recht beïnvloedt ook het nationaal recht. Afspraken over
bijvoorbeeld pandemieën, klimaat of oorlog krijgen pas betekenis als
staten ze binnen hun eigen rechtsorde toepassen. Door de groei van
internationale regels bepaalt het internationaal recht in toenemende mate
de inhoud van nationaal recht.
Voor Nederland is internationaal recht van bijzonder belang. Als kleine,
internationaal gerichte staat hecht Nederland waarde aan een sterke
rechtsorde waarin macht wordt begrensd door regels. De Grondwet
verplicht de regering zelfs om de ontwikkeling van de internationale
rechtsorde te bevorderen, en maakt het mogelijk dat internationale regels
voorrang hebben op nationale wetten — zelfs boven de Grondwet.
Toch levert dit soms spanningen op. Wat internationaal recht vereist, kan
botsen met nationale belangen. Zo oordeelde de Hoge Raad in 2019 dat
Nederland zijn klimaatverplichtingen niet nakwam, en stelde het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens het Nederlandse asielbeleid
herhaaldelijk aan de kaak. Ook de steun aan de inval in Irak in 2003 bleek
onrechtmatig. Daarnaast komt internationaal recht vaak tot stand zonder
parlementaire betrokkenheid en kan het afwijken van democratische
normen, zodat Nederland moet waken voor een te kritiekloze houding.
Het boek bespreekt internationaal publiekrecht aan de hand van vier
uitgangspunten:
1. Internationaal recht is echt recht, ondanks politieke invloed.
2. De inhoud wordt bepaald door de diversiteit van staten.
3. De internationale rechtsorde is verbrokkeld, maar verbonden door
fundamentele beginselen.
4. Er bestaat een voortdurende wisselwerking tussen internationaal en
nationaal recht, vooral in Nederland.
, 1.2 geschiedenis
Het internationaal publiekrecht kent een lange geschiedenis. Al rond 3000
v.Chr. bestonden er vormen van rechtsbetrekkingen tussen politieke
gemeenschappen, bijvoorbeeld in Mesopotamië, tussen Griekse stadstaten
en binnen het Romeinse Rijk, dat verdragen sloot voor handel en invloed.
Toch waren deze samenlevingen te zwak georganiseerd om een duurzaam
internationaal recht te vormen.
Het moderne internationaal recht ontstond met het opkomen van
soevereine staten in de zestiende en zeventiende eeuw. De Vrede van
Westfalen (1648), die de Dertigjarige en Tachtigjarige Oorlog beëindigde,
erkende staten als onafhankelijk en gelijkwaardig. Daarmee werden
territoriale integriteit en vreedzaam samenleven belangrijke principes, en
ontstond het onderscheid tussen publiek gezag van de staat en de private
belangen van vorsten.
Aanvankelijk was dit vooral Europees recht. Door kolonisatie breidden
Europese machten hun invloed uit over de wereld, waarbij zij hun eigen
rechtssysteem oplegden. Ook Nederland, via de VOC en WIC, speelde
hierbij een rol in onder meer Indonesië, Suriname en Ghana. Hoewel
kolonisatie het recht geografisch uitbreidde, bleef het systeem in wezen
Europees en ongelijk. Veel regels uit die tijd, zoals die over
gebiedsverkrijging, hebben nog steeds betekenis.
Na de Eerste Wereldoorlog verloor Europa zijn dominantie door de
opkomst van de VS, de Sovjet-Unie en het beginsel van zelfbeschikking,
dat in 1945 werd vastgelegd in het VN-Handvest. Dit leidde tot
dekolonisatie en een sterke groei van het aantal staten, waardoor
internationaal recht voor het eerst echt wereldwijd werd.
Na 1989 leek het westerse model van democratie en mensenrechten even
wereldwijd invloedrijk, maar in de eenentwintigste eeuw is dat beeld
veranderd. Globalisering neemt af, autocratieën winnen terrein, en landen
als China, India en Brazilië leggen andere accenten in internationaal recht.
De positie van Europa en Nederland is daardoor veranderd: waar Europa
vroeger de toon zette, delen nu meer landen en ook bovennationale
organisaties zoals de VN en EU, en niet-statelijke actoren zoals
multinationals, in de vormgeving van het internationaal recht. Het
hedendaagse systeem is daardoor veel wereldwijder en complexer dan het
oorspronkelijke Europese model.
publiekrecht
1.1 inleiding
Het internationaal publiekrecht is een wereldwijd rechtsgebied dat steeds
belangrijker wordt in een tijd van onderlinge afhankelijkheid tussen staten.
Gebeurtenissen zoals de COVID-19-pandemie, klimaatverandering en de
oorlog in Oekraïne tonen aan dat problemen in één land gevolgen hebben
voor de hele wereld. Internationale samenwerking is daarom noodzakelijk,
en het internationaal recht biedt het kader om die samenwerking te
regelen en gemeenschappelijke belangen te beschermen.
Internationaal recht beïnvloedt ook het nationaal recht. Afspraken over
bijvoorbeeld pandemieën, klimaat of oorlog krijgen pas betekenis als
staten ze binnen hun eigen rechtsorde toepassen. Door de groei van
internationale regels bepaalt het internationaal recht in toenemende mate
de inhoud van nationaal recht.
Voor Nederland is internationaal recht van bijzonder belang. Als kleine,
internationaal gerichte staat hecht Nederland waarde aan een sterke
rechtsorde waarin macht wordt begrensd door regels. De Grondwet
verplicht de regering zelfs om de ontwikkeling van de internationale
rechtsorde te bevorderen, en maakt het mogelijk dat internationale regels
voorrang hebben op nationale wetten — zelfs boven de Grondwet.
Toch levert dit soms spanningen op. Wat internationaal recht vereist, kan
botsen met nationale belangen. Zo oordeelde de Hoge Raad in 2019 dat
Nederland zijn klimaatverplichtingen niet nakwam, en stelde het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens het Nederlandse asielbeleid
herhaaldelijk aan de kaak. Ook de steun aan de inval in Irak in 2003 bleek
onrechtmatig. Daarnaast komt internationaal recht vaak tot stand zonder
parlementaire betrokkenheid en kan het afwijken van democratische
normen, zodat Nederland moet waken voor een te kritiekloze houding.
Het boek bespreekt internationaal publiekrecht aan de hand van vier
uitgangspunten:
1. Internationaal recht is echt recht, ondanks politieke invloed.
2. De inhoud wordt bepaald door de diversiteit van staten.
3. De internationale rechtsorde is verbrokkeld, maar verbonden door
fundamentele beginselen.
4. Er bestaat een voortdurende wisselwerking tussen internationaal en
nationaal recht, vooral in Nederland.
, 1.2 geschiedenis
Het internationaal publiekrecht kent een lange geschiedenis. Al rond 3000
v.Chr. bestonden er vormen van rechtsbetrekkingen tussen politieke
gemeenschappen, bijvoorbeeld in Mesopotamië, tussen Griekse stadstaten
en binnen het Romeinse Rijk, dat verdragen sloot voor handel en invloed.
Toch waren deze samenlevingen te zwak georganiseerd om een duurzaam
internationaal recht te vormen.
Het moderne internationaal recht ontstond met het opkomen van
soevereine staten in de zestiende en zeventiende eeuw. De Vrede van
Westfalen (1648), die de Dertigjarige en Tachtigjarige Oorlog beëindigde,
erkende staten als onafhankelijk en gelijkwaardig. Daarmee werden
territoriale integriteit en vreedzaam samenleven belangrijke principes, en
ontstond het onderscheid tussen publiek gezag van de staat en de private
belangen van vorsten.
Aanvankelijk was dit vooral Europees recht. Door kolonisatie breidden
Europese machten hun invloed uit over de wereld, waarbij zij hun eigen
rechtssysteem oplegden. Ook Nederland, via de VOC en WIC, speelde
hierbij een rol in onder meer Indonesië, Suriname en Ghana. Hoewel
kolonisatie het recht geografisch uitbreidde, bleef het systeem in wezen
Europees en ongelijk. Veel regels uit die tijd, zoals die over
gebiedsverkrijging, hebben nog steeds betekenis.
Na de Eerste Wereldoorlog verloor Europa zijn dominantie door de
opkomst van de VS, de Sovjet-Unie en het beginsel van zelfbeschikking,
dat in 1945 werd vastgelegd in het VN-Handvest. Dit leidde tot
dekolonisatie en een sterke groei van het aantal staten, waardoor
internationaal recht voor het eerst echt wereldwijd werd.
Na 1989 leek het westerse model van democratie en mensenrechten even
wereldwijd invloedrijk, maar in de eenentwintigste eeuw is dat beeld
veranderd. Globalisering neemt af, autocratieën winnen terrein, en landen
als China, India en Brazilië leggen andere accenten in internationaal recht.
De positie van Europa en Nederland is daardoor veranderd: waar Europa
vroeger de toon zette, delen nu meer landen en ook bovennationale
organisaties zoals de VN en EU, en niet-statelijke actoren zoals
multinationals, in de vormgeving van het internationaal recht. Het
hedendaagse systeem is daardoor veel wereldwijder en complexer dan het
oorspronkelijke Europese model.
