Ontwikkelingspsychologie
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Definitie: Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie naar patronen van groei,
verandering en stabiliteit van conceptie tot de ouderdom, maar met een accent op de jaren tot de
volwassenheid, waarin veranderingen elkaar het snelst opvolgen
Synoniem= levenslooppsychologie
Ontwikkeling= genese, ontvouwen
lichamelijke groei en veranderingen in de psyche van individuele personen die worden beïnvloed
door de ontwikkeling van de samenleving
Ontwikkeling= groei, toename, stabiliteit, voortgang & teruggang, afbraak, aftakeling
Continu proces in de tijd
Niet omkeerbaar
Globaal naar gedifferentieerd
Aanverwante begrippen
Groei
Rijping: naar de wc gaan (hangt af van de spieren, kan je niet forceren)
Leren: leren fietsen
1.1.1. Rijkwijdte van het vakgebied
Thematische gebieden
Fysieke ontwikkeling
o Studie naar de invloed van het lichaam op het gedrag
o Bv. Effecten van het seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie op gedrag
Cognitieve ontwikkeling
o Studie naar de invloed van groei en verandering in intellectuele vermogens op het
gedrag
o Bv. Invloed van veranderingen in intellectuele vermogens op gedrag
Sociale ontwikkeling
o Studie naar interacties van mensen en hoe hun sociale relaties in de loop van hun
leven groeien, veranderen en stabiel blijven
o Hoe speelt de impact van de ander in de verschillende levensfasen?
o Bv. Evolutie van vriendschappen in de kindertijd
Persoonlijkheidsontwikkeling
o Studie naar stabiliteit en veranderingen in eigenschappen die personen van elkaar
onderscheiden
o Bv. Bezit een mens gedurende zijn leven stabiele karaktereigenschappen?
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
Prenatale periode (conceptie- geboorte)
, Babytijd (0-1)
Peutertijd (1-3)
Kleutertijd (3-6)
Lagere schooltijd (6-12)
Adolescentie (12-20)
Volwassenheid (20-60)
Oudere volwassenheid of ouderdom (> 60)
Soms duidelijke grenzen, soms artificieel
o Grote individuele verschillen
o Ontwikkelingspsychologie: gemiddelden!
Ontwikkelingspsychologie
Algemene veranderingen en gedragsreorganisaties die iedereen doormaakt bij het ouder
worden
Ontwikkeling als een normatief gegeven
Maar ook aandacht voor
Individuele ontwikkeling= individuele variatie rond het normatieve verloop van de
ontwikkeling
Vraag: wordt de variatie groter/kleiner naarmate kinderen ouder worden.
o Groter, naarmate je groter wordt ga je meer hebben gegemaakt waardoor je andere
dingens gaat leren
1.1.2. Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelingen in een sociale wereld
Cohort= een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek is geboren
Leden van zelfde cohort delen aantal omgevingsfactoren
Normatieve gebeurtenissen= gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep
op dezelfde manier voltrekken
Verschillende soorten invloeden op de ontwikkeling:
o Normatieve historisch bepaalde invloeden
Corona, 9/11
o Leeftijdsgebonden invloeden
Biologische en omgevingsinvoeden gelijk voor :eisen in bepaalde
leeftijdsgroep, ongeacht wanneer of waar ze opgroeien
Bv. Menopauze, start schoolcarrière
o Normatieve sociaal-cultureel bepaalde invloeden
Etnische afkomst, sociale klasse, subcultuur
o Niet-normatieve gebeurtenissen
Atypische gebeurtenissen op tijdstip dat dit meeste anderen uit die groep
niet overkomt
Bv. Studeren met achtergrond lage SES
1.1.3. Vraagstukken bij thema’s van de ontwikkelingspsychologie
Continue versus discontinue verandering
Continue verandering= geleidelijke kwantitatieve ontwikkeling, waarbij prestaties op een
bepaald niveau voortvloeien uit op de vorige niveaus
o Geleidelijke, kwantitatieve verbetering
Kwantitatief: kinderen ontwikkelen steeds meer van hetzelfde
o Onderliggende processen blijven gehele levensduur gelijk
, o Bv. Lengtegroei, toename hersencapaciteit
Discontinue verandering= ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaatsvindt, en waarbij
elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia
o Kwalitatieve verandering
o Bv. Cognitieve ontwikkeling
En-en: sommige ontwikkelingssamenwerking meer continu, andere meer discontinu
Kritieke en gevoelige perioden: de invloed van de omgeving
Kritieke periode = specifieke tijd in de ontwikkeling waarin een bepaalde gebeurtenis de
grootste – en zelfs onomkeerbare - gevolgen heeft
o Onomkeerbare consequenties door aan- of afwezigheid van bepaalde
omgevingsfactoren
o Bv. Prenataal: medicatiegebruik moeder
o Bv. Hechting in eerste levensjaren?
Plasticiteit = mate waarin een ontwikkelend gedrag of fysieke structuur kan worden
gewijzigd
o Bv. Plasticiteit hersenen
o Bv. Adoptie?
Gevoelige periode= periode, meestal vroeg in het leven, waarin mensen extra gevoelig zijn
voor bepaalde omgevingsinvloeden sterk ontvankelijk zijn voor het leren van specifieke
vaardigheden
o Periode waarin bepaalde vermogens optimaal naar voren komen
o Kinderen gevoelig voor omgevingsinvloeden
o Aan- of afwezigheid van bepaalde omgevingsfactoren hoeft niet tot onomkeerbare
consequenties te leiden
Levensloopmodel versus focus op specifieke perioden
Op welke perioden meoten ontwikkelingspsychologen hun aandacht richting ?
Vroeger vooral focus op babytijd en adolescentie
In elk levensstadium is sprake van groei en verandering
o Bv. Samenhang levensloop ouders en kinderen
De relatieve invloed van nature en nurture op de ontwikkeling
Welke van onze eigenschappen zijn aangeboren en welke zijn aangeleerd
Nature= genetisch bepaalde eigenschappen, vermogens en capaciteiten
o Maturatie : geleidelijke ontvouwing van voorbestemde genetische informatie
o Biologisch georiënteerde theorieën
o Endogeen
o Bv. Oogkleur
Nurture= omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen
o Omgevingstheorieen
o Exogeen
o Ander van deze omgevingsinvloeden
Biologisch
Bv. Invloed van drank en druggebruik van een zwangere vrouw op
haar ongeboren kind
Sociaal
Bv. Manier waarop ouders hun kind opvoeden, de invloed van
leeftijdsgenoten op een adolescent
Maatschappelijke invloeden
, Bv. Sociaal-economische omstandigheden waarin mensen zich
bevinden
Interactionisme : genen en omgeving spelen rol bij het tot stand komen van eigenschappen
en mogelijkheden
o Complexe interactie tussen genetische en omgevingsfactoren
Vb. Alcoholconsumptie : genetisch component + verband met omgeving
Gevolgen voor de opvoeding en sociaal beleid
Bv. Intelligentie
o Gevolg van genen : stimulatie niet veel impact
o Gevolg van omgevingsinvloeden : stimuleren belangrijk
Vraag ‘in welke mate spelen beide processen een rol’ ?
2 uitersten van een continuüm
2. Theorietische perspectieven en onderzoek
2.1. Perspectieven bij het kijken naar kinderen
Perspectief of theorie: biedt een raamwerk om de relaties tussen een op het oog
ongeordende reeks feiten of principes te begrijpen
5 belangrijke theoretische perspectieven op de ontwikkeling van het kind
Psychodynamisch
Behavioristisch
Cognitief
Systemisch
Evolutionair perspectief
2.1.1. Het psychodynamisch perspectief
Gedrag wordt gemotiveerd door innerlijke krachten, herinneringen en conflicten waarvan
een persoon zich nauwelijks bewust is en waarover hij weinig controle heeft
2 toonaangevende theorieën
Psychoanalytische theorie van Freud
Gedrag= gemotiveerd door (onbewuste) innerlijke krachten, herinneringen en conflicten
Onbewuste= afgestoten infantiele wensen, verlangens en behoeften van verstorende
aard
Abnormaal gedrag= inadequaat werken van driften
Alle gedrag wordt gemotiveerd door het willen ervaren van lust. Twee aangeboren driften/instincten
zijn hierbij werkzaam:
Sexualiteit (Eros) —> levensdruft en geslachtsdrift
Agressie (thanatos) —> doodsdrift
3 structuren:
Es/Id: aangeboren, driftmatig, energie ontladen bevrediging van de primitieve driften
(honger, seks, agressie). Doel is zoveel mogelijk lust en zo weining mogelijk spanning =
genotsprincipe
Ich/ego: rationele deel van persoonlijkheid. Buffer/compromis tussen wereld en id. Cognitief
gemediteerd uitstellen van bevrediging. Realiteitsprincipe: intrinctieve energie in houden ter
bevordering van veiligheid en integratie
Uber-ich/superego: controlerende/moraliserende instantie, gewetensfunctie,
geinternaliseerde culturele beperkingen op de uitlening van de driften: wat mag niet
(bewustzijn) en wat mag wel (ideale ego)
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Definitie: Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie naar patronen van groei,
verandering en stabiliteit van conceptie tot de ouderdom, maar met een accent op de jaren tot de
volwassenheid, waarin veranderingen elkaar het snelst opvolgen
Synoniem= levenslooppsychologie
Ontwikkeling= genese, ontvouwen
lichamelijke groei en veranderingen in de psyche van individuele personen die worden beïnvloed
door de ontwikkeling van de samenleving
Ontwikkeling= groei, toename, stabiliteit, voortgang & teruggang, afbraak, aftakeling
Continu proces in de tijd
Niet omkeerbaar
Globaal naar gedifferentieerd
Aanverwante begrippen
Groei
Rijping: naar de wc gaan (hangt af van de spieren, kan je niet forceren)
Leren: leren fietsen
1.1.1. Rijkwijdte van het vakgebied
Thematische gebieden
Fysieke ontwikkeling
o Studie naar de invloed van het lichaam op het gedrag
o Bv. Effecten van het seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie op gedrag
Cognitieve ontwikkeling
o Studie naar de invloed van groei en verandering in intellectuele vermogens op het
gedrag
o Bv. Invloed van veranderingen in intellectuele vermogens op gedrag
Sociale ontwikkeling
o Studie naar interacties van mensen en hoe hun sociale relaties in de loop van hun
leven groeien, veranderen en stabiel blijven
o Hoe speelt de impact van de ander in de verschillende levensfasen?
o Bv. Evolutie van vriendschappen in de kindertijd
Persoonlijkheidsontwikkeling
o Studie naar stabiliteit en veranderingen in eigenschappen die personen van elkaar
onderscheiden
o Bv. Bezit een mens gedurende zijn leven stabiele karaktereigenschappen?
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
Prenatale periode (conceptie- geboorte)
, Babytijd (0-1)
Peutertijd (1-3)
Kleutertijd (3-6)
Lagere schooltijd (6-12)
Adolescentie (12-20)
Volwassenheid (20-60)
Oudere volwassenheid of ouderdom (> 60)
Soms duidelijke grenzen, soms artificieel
o Grote individuele verschillen
o Ontwikkelingspsychologie: gemiddelden!
Ontwikkelingspsychologie
Algemene veranderingen en gedragsreorganisaties die iedereen doormaakt bij het ouder
worden
Ontwikkeling als een normatief gegeven
Maar ook aandacht voor
Individuele ontwikkeling= individuele variatie rond het normatieve verloop van de
ontwikkeling
Vraag: wordt de variatie groter/kleiner naarmate kinderen ouder worden.
o Groter, naarmate je groter wordt ga je meer hebben gegemaakt waardoor je andere
dingens gaat leren
1.1.2. Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelingen in een sociale wereld
Cohort= een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek is geboren
Leden van zelfde cohort delen aantal omgevingsfactoren
Normatieve gebeurtenissen= gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep
op dezelfde manier voltrekken
Verschillende soorten invloeden op de ontwikkeling:
o Normatieve historisch bepaalde invloeden
Corona, 9/11
o Leeftijdsgebonden invloeden
Biologische en omgevingsinvoeden gelijk voor :eisen in bepaalde
leeftijdsgroep, ongeacht wanneer of waar ze opgroeien
Bv. Menopauze, start schoolcarrière
o Normatieve sociaal-cultureel bepaalde invloeden
Etnische afkomst, sociale klasse, subcultuur
o Niet-normatieve gebeurtenissen
Atypische gebeurtenissen op tijdstip dat dit meeste anderen uit die groep
niet overkomt
Bv. Studeren met achtergrond lage SES
1.1.3. Vraagstukken bij thema’s van de ontwikkelingspsychologie
Continue versus discontinue verandering
Continue verandering= geleidelijke kwantitatieve ontwikkeling, waarbij prestaties op een
bepaald niveau voortvloeien uit op de vorige niveaus
o Geleidelijke, kwantitatieve verbetering
Kwantitatief: kinderen ontwikkelen steeds meer van hetzelfde
o Onderliggende processen blijven gehele levensduur gelijk
, o Bv. Lengtegroei, toename hersencapaciteit
Discontinue verandering= ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaatsvindt, en waarbij
elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia
o Kwalitatieve verandering
o Bv. Cognitieve ontwikkeling
En-en: sommige ontwikkelingssamenwerking meer continu, andere meer discontinu
Kritieke en gevoelige perioden: de invloed van de omgeving
Kritieke periode = specifieke tijd in de ontwikkeling waarin een bepaalde gebeurtenis de
grootste – en zelfs onomkeerbare - gevolgen heeft
o Onomkeerbare consequenties door aan- of afwezigheid van bepaalde
omgevingsfactoren
o Bv. Prenataal: medicatiegebruik moeder
o Bv. Hechting in eerste levensjaren?
Plasticiteit = mate waarin een ontwikkelend gedrag of fysieke structuur kan worden
gewijzigd
o Bv. Plasticiteit hersenen
o Bv. Adoptie?
Gevoelige periode= periode, meestal vroeg in het leven, waarin mensen extra gevoelig zijn
voor bepaalde omgevingsinvloeden sterk ontvankelijk zijn voor het leren van specifieke
vaardigheden
o Periode waarin bepaalde vermogens optimaal naar voren komen
o Kinderen gevoelig voor omgevingsinvloeden
o Aan- of afwezigheid van bepaalde omgevingsfactoren hoeft niet tot onomkeerbare
consequenties te leiden
Levensloopmodel versus focus op specifieke perioden
Op welke perioden meoten ontwikkelingspsychologen hun aandacht richting ?
Vroeger vooral focus op babytijd en adolescentie
In elk levensstadium is sprake van groei en verandering
o Bv. Samenhang levensloop ouders en kinderen
De relatieve invloed van nature en nurture op de ontwikkeling
Welke van onze eigenschappen zijn aangeboren en welke zijn aangeleerd
Nature= genetisch bepaalde eigenschappen, vermogens en capaciteiten
o Maturatie : geleidelijke ontvouwing van voorbestemde genetische informatie
o Biologisch georiënteerde theorieën
o Endogeen
o Bv. Oogkleur
Nurture= omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen
o Omgevingstheorieen
o Exogeen
o Ander van deze omgevingsinvloeden
Biologisch
Bv. Invloed van drank en druggebruik van een zwangere vrouw op
haar ongeboren kind
Sociaal
Bv. Manier waarop ouders hun kind opvoeden, de invloed van
leeftijdsgenoten op een adolescent
Maatschappelijke invloeden
, Bv. Sociaal-economische omstandigheden waarin mensen zich
bevinden
Interactionisme : genen en omgeving spelen rol bij het tot stand komen van eigenschappen
en mogelijkheden
o Complexe interactie tussen genetische en omgevingsfactoren
Vb. Alcoholconsumptie : genetisch component + verband met omgeving
Gevolgen voor de opvoeding en sociaal beleid
Bv. Intelligentie
o Gevolg van genen : stimulatie niet veel impact
o Gevolg van omgevingsinvloeden : stimuleren belangrijk
Vraag ‘in welke mate spelen beide processen een rol’ ?
2 uitersten van een continuüm
2. Theorietische perspectieven en onderzoek
2.1. Perspectieven bij het kijken naar kinderen
Perspectief of theorie: biedt een raamwerk om de relaties tussen een op het oog
ongeordende reeks feiten of principes te begrijpen
5 belangrijke theoretische perspectieven op de ontwikkeling van het kind
Psychodynamisch
Behavioristisch
Cognitief
Systemisch
Evolutionair perspectief
2.1.1. Het psychodynamisch perspectief
Gedrag wordt gemotiveerd door innerlijke krachten, herinneringen en conflicten waarvan
een persoon zich nauwelijks bewust is en waarover hij weinig controle heeft
2 toonaangevende theorieën
Psychoanalytische theorie van Freud
Gedrag= gemotiveerd door (onbewuste) innerlijke krachten, herinneringen en conflicten
Onbewuste= afgestoten infantiele wensen, verlangens en behoeften van verstorende
aard
Abnormaal gedrag= inadequaat werken van driften
Alle gedrag wordt gemotiveerd door het willen ervaren van lust. Twee aangeboren driften/instincten
zijn hierbij werkzaam:
Sexualiteit (Eros) —> levensdruft en geslachtsdrift
Agressie (thanatos) —> doodsdrift
3 structuren:
Es/Id: aangeboren, driftmatig, energie ontladen bevrediging van de primitieve driften
(honger, seks, agressie). Doel is zoveel mogelijk lust en zo weining mogelijk spanning =
genotsprincipe
Ich/ego: rationele deel van persoonlijkheid. Buffer/compromis tussen wereld en id. Cognitief
gemediteerd uitstellen van bevrediging. Realiteitsprincipe: intrinctieve energie in houden ter
bevordering van veiligheid en integratie
Uber-ich/superego: controlerende/moraliserende instantie, gewetensfunctie,
geinternaliseerde culturele beperkingen op de uitlening van de driften: wat mag niet
(bewustzijn) en wat mag wel (ideale ego)
