GEZONDHEID
1. WHO EN DEFINITIE GEZONDHEID
WHO
De tweede wereldoorlog zorgde voor de wens dat er een wereldorganisatie zou gevormd worden om de
wereldvrede te bewaren. In 1945 in San Fransisco kwamen 3 dokters (Noorwegen, Brazilië en China)
samen en bedachten het idee om een internationale gezondheidsorganisatie op te richten door
bestaande gezondheidsorganisties te verenigen. Zo ontstond de WHO (World Health Organization) in
1945. Ze bestrijden ziekten en ze verzamelen data om zo de gezondheid van de bevolking te kunnen
verbeteren. Dit is een organisatie waar iedereen recht op heeft (een mensenrecht).
Definitie (WHO)
Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet alleen de
afwezigheid van ziekte of andere gebreken.
Vier artsen die in het voorbereidend technisch comité zaten hadden een aantal discussies en ze besloten
voor de definitie van gezondheid de nadruk te leggen op de geestelijke gezondheid en de preventieve
kant van de gezondheidszorg, zo kwamen ze tot de formulering van gezondheid als meer dan enkel de
afwezigheid van een ziekte.
De WHO-definitie wordt geprezen om haar brede kijk op welzijn, maar wordt bekritiseerd omdat ze
praktisch onhaalbaar, statisch, moeilijk meetbaar en niet altijd inclusief is voor mensen met chronische
aandoeningen.
o Onrealistisch: “Volledig welzijn” is bijna nooit volledig haalbaar.
o Te statisch: Gezondheid wordt gezien als toestand, niet als dynamisch vermogen om zich aan te
passen.
o Moeilijk meetbaar: Begrippen als volledig fysiek, mentaal en sociaal welzijn zijn lastig objectief te
meten.
o Niet inclusief: Mensen met chronische ziekten worden volgens deze definitie vaak als
“ongezond” gezien, terwijl ze goed kunnen functioneren.
De Ottawa Charter for Health Promotion (1986, WHO) is een belangrijk internationaal document dat uitlegt hoe
gezondheid bevorderd kan worden, niet alleen door zorg, maar vooral door invloed op leefomstandigheden.
De kernboodschap: gezondheid is meer dan de afwezigheid van ziekte — het is iets wat mensen zelf kunnen
versterken binnen hun omgeving.
De Charter noemt vijf actiegebieden:
1. Gezonde publieke beleidsvorming – beleid moet gezondheid ondersteunen (bv. rookvrije wetten).
2. Gezonde omgevingen creëren – veilige en ondersteunende leef-, werk- en leeromgevingen.
, 3. Gemeenschapsactie versterken – mensen betrekken bij beslissingen over hun gezondheid.
4. Vaardigheden van individuen ontwikkelen – gezondheidsvaardigheden vergroten via educatie.
5. De gezondheidszorg heroriënteren – van genezen naar voorkomen en gezondheid bevorderen.
2. POSITIEVE GEZONDHEID (HUBER) EN BEZWAREN
Huber
vond de definitie van gezondheid
van de WHO te idealistisch en
introduceerde daarom de
positieve
gezondheid: het vermogen zich
aan te passen en een eigen regie
te voeren, in het licht van de
lichamelijke, emotionele en
sociale uitdagingen van het
leven. Er wordt verwarring
veroorzaakt door
het feit dat het woord
gezondheid gebruikt wordt voor
een toestand en voor het
omgaan met die
toestand.
Huber vond de definitie van gezondheid van de WHO te idealistisch en introduceerde daarom de
positieve gezondheid, dit is het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht
van de lichamelijke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven. Er wordt verwarring veroorzaakt
,door het feit dat het woord gezondheid gebruikt wordt voor een toestand en voor het omgaan met die
toestand.
De 6 dimensies van positieve gezondheid:
o Lichaamsfuncties (Het fysieke welzijn, inclusief een gevoel van fitheid, en de af- of aanwezigheid
van klachten, pijn en energie)
o Mentaal welbevinden (Emotioneel en mentaal welzijn, zoals vrolijkheid, zelfvertrouwen en
controle over het eigen leven en de eigen mentale functies)
o Zingeving (Het vinden van betekenis en vertrouwen in de toekomst, het hebben van doelen en
idealen, en het nastreven daarvan)
o Kwaliteit van leven (Genieten van het leven, het ervaren van welzijn en geluk, en een gevoel
hebben dat je "lekker in je vel zit")
o Meedoen (Goed contact hebben met andere mensen, deel uitmaken van de maatschappij,
sociale betrokkenheid en het hebben van betekenisvolle relaties)
o Dagelijks functioneren (Het vermogen om de dagelijkse dingen te kunnen doen en goed voor
zichzelf te zorgen, inclusief het huishouden en andere basisverrichtingen)
Bezwaren
Van der Stel constateert dat Huber gedrag en gezondheid met elkaar verwart. Volgens de definitie
kunnen zelfs zeer zieke mensen als gezond worden gezien zolang ze zich maar constructief gedragen.
Huber geeft als reactie hierop dat het geen definitie is maar een general concept en daardoor
ruimte geeft voor eigen invulling. Die breedte noemt Huber ‘positieve gezondheid’.
3. SALUTOGENESIS EN SENSE OF COHERENCE
Salutogenesis
Het begrip ‘salutogenesis’ werd geïntroduceerd in 1979 door Aaron Antonovsky. Salutogenesis richt zich
op de factoren die gezondheid bevorderen en niet op de factoren die ziekte veroorzaken (zoals
pathogenesis dat doet).
Sense of coherence
Uit een onderzoek in Israël bleek dat een bepaalde groep vrouwen, die concentratiekampen hadden
overleefd, geen slechte gezondheid hadden ondanks de stressfactoren. Ze konden hun stress goed
beheersen en hierdoor gezond blijven. Antonovsky onderzocht de kenmerken van deze vrouwen en
ontdekte bij deze vrouwen telkens drie persoonlijkheidskenmerken, die samen de ‘Sense of Coherence
(SOC)’ vormen. Dit betekent het gevoel van samenhang. De drie componenten van SOC zijn
begrijpelijkheid, beheersbaardheid en betekenisvolheid.
Veerkracht
Veerkracht is het vermogen van een persoon om zich positief aan te passen aan stress of tegenslag, en
zich hieruit te herstellen en er mogelijk zelfs sterker uit komen.
, 4. GEZONDER MET HOGERE LEVENSVERWACHTING?
Een hogere levensverwachting betekent niet automatisch dat iemand ook gezonder is. Vrouwen hebben
gemiddeld een hogere levensverwachting dan mannen, vooral doordat hun overlevingskans op elke
leeftijd groter is. Zo leeft in 2024 van de 80-jarigen nog 72,3% van de vrouwen tegenover 63,8% van de
mannen. Op hogere leeftijd zijn de verschillen dus groter dan op jongere leeftijd. Toch leven vrouwen
gemiddeld meer jaren in ongezondheid, terwijl mannen en vrouwen ongeveer evenveel jaren in goede
gezondheid doorbrengen.
De levensverwachting wordt berekend op basis van gemiddelden binnen leeftijdsgroepen. Bijvoorbeeld:
de levensverwachting tussen 3 en 4 jaar wordt vastgesteld door van die groep het gemiddelde uit te
rekenen.
Ontwikkelingen in levensverwachting
- Corona-effect: door sterfte als gevolg van corona was de levensverwachting in 2020 en 2021
lager dan in de voorgaande jaren, zowel voor mannen als vrouwen.
- Herstel: in 2022–2024 nam de levensverwachting bij mannen weer toe, terwijl die bij vrouwen
gelijk bleef.
- Daling hart- en vaatziekten: een belangrijke oorzaak van de stijgende levensverwachting is de
afname van sterfte door hart- en vaatziekten, die zichtbaar is in bijna alle leeftijdsgroepen.
Gezonde levensverwachting
De gezonde levensverwachting geeft aan hoeveel jaren iemand in goede gezondheid leeft, los van
chronische ziekten of beperkingen. Het is een combinatie van de WHO-definitie van gezondheid en het
concept positieve gezondheid van Huber.
5. INVLOED GEZONDHEIDSAPPS
Gezondheidsapps en sensoren beïnvloeden hoe we gezondheid zien. Ze geven gebruikers een soort
objectieve spiegel van hun leefstijl door cijfers en metingen, zoals aantal stappen, voeding of slaap. Dit
vergroot het bewustzijn en kan motiverend werken om gedrag te veranderen. Gezondheid wordt
hierdoor niet alleen gezien als het ontbreken van ziekte, maar ook als inzicht in het eigen lichaam en
gewoontes, met de mogelijkheid om deze te verbeteren. Bovendien kunnen gegevens gedeeld worden
met zorgverleners, familie of vrienden, wat nieuwe manieren van praten over gezondheid mogelijk
maakt en kan helpen patronen te ontdekken.
The Quantified Self
Deze beweging richt zich op zelfmonitoring: het systematisch meten en bijhouden van lichamelijke en
gedragsgegevens met behulp van apps en technologie.
Positieve en negatieve kanten
Het gebruik van gezondheidsapps kent voordelen, maar ook risico’s. Bij mensen met bijvoorbeeld
diabetes kan het meten van de bloedsuikerspiegel confronterend zijn, waardoor zelfvertrouwen
afneemt en gevoelens van stress of depressie toenemen. Voor artsen kan het daarnaast lastig zijn
wanneer patiënten met zelf gegenereerde data komen die niet altijd betrouwbaar is. Daarom is het
1. WHO EN DEFINITIE GEZONDHEID
WHO
De tweede wereldoorlog zorgde voor de wens dat er een wereldorganisatie zou gevormd worden om de
wereldvrede te bewaren. In 1945 in San Fransisco kwamen 3 dokters (Noorwegen, Brazilië en China)
samen en bedachten het idee om een internationale gezondheidsorganisatie op te richten door
bestaande gezondheidsorganisties te verenigen. Zo ontstond de WHO (World Health Organization) in
1945. Ze bestrijden ziekten en ze verzamelen data om zo de gezondheid van de bevolking te kunnen
verbeteren. Dit is een organisatie waar iedereen recht op heeft (een mensenrecht).
Definitie (WHO)
Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet alleen de
afwezigheid van ziekte of andere gebreken.
Vier artsen die in het voorbereidend technisch comité zaten hadden een aantal discussies en ze besloten
voor de definitie van gezondheid de nadruk te leggen op de geestelijke gezondheid en de preventieve
kant van de gezondheidszorg, zo kwamen ze tot de formulering van gezondheid als meer dan enkel de
afwezigheid van een ziekte.
De WHO-definitie wordt geprezen om haar brede kijk op welzijn, maar wordt bekritiseerd omdat ze
praktisch onhaalbaar, statisch, moeilijk meetbaar en niet altijd inclusief is voor mensen met chronische
aandoeningen.
o Onrealistisch: “Volledig welzijn” is bijna nooit volledig haalbaar.
o Te statisch: Gezondheid wordt gezien als toestand, niet als dynamisch vermogen om zich aan te
passen.
o Moeilijk meetbaar: Begrippen als volledig fysiek, mentaal en sociaal welzijn zijn lastig objectief te
meten.
o Niet inclusief: Mensen met chronische ziekten worden volgens deze definitie vaak als
“ongezond” gezien, terwijl ze goed kunnen functioneren.
De Ottawa Charter for Health Promotion (1986, WHO) is een belangrijk internationaal document dat uitlegt hoe
gezondheid bevorderd kan worden, niet alleen door zorg, maar vooral door invloed op leefomstandigheden.
De kernboodschap: gezondheid is meer dan de afwezigheid van ziekte — het is iets wat mensen zelf kunnen
versterken binnen hun omgeving.
De Charter noemt vijf actiegebieden:
1. Gezonde publieke beleidsvorming – beleid moet gezondheid ondersteunen (bv. rookvrije wetten).
2. Gezonde omgevingen creëren – veilige en ondersteunende leef-, werk- en leeromgevingen.
, 3. Gemeenschapsactie versterken – mensen betrekken bij beslissingen over hun gezondheid.
4. Vaardigheden van individuen ontwikkelen – gezondheidsvaardigheden vergroten via educatie.
5. De gezondheidszorg heroriënteren – van genezen naar voorkomen en gezondheid bevorderen.
2. POSITIEVE GEZONDHEID (HUBER) EN BEZWAREN
Huber
vond de definitie van gezondheid
van de WHO te idealistisch en
introduceerde daarom de
positieve
gezondheid: het vermogen zich
aan te passen en een eigen regie
te voeren, in het licht van de
lichamelijke, emotionele en
sociale uitdagingen van het
leven. Er wordt verwarring
veroorzaakt door
het feit dat het woord
gezondheid gebruikt wordt voor
een toestand en voor het
omgaan met die
toestand.
Huber vond de definitie van gezondheid van de WHO te idealistisch en introduceerde daarom de
positieve gezondheid, dit is het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht
van de lichamelijke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven. Er wordt verwarring veroorzaakt
,door het feit dat het woord gezondheid gebruikt wordt voor een toestand en voor het omgaan met die
toestand.
De 6 dimensies van positieve gezondheid:
o Lichaamsfuncties (Het fysieke welzijn, inclusief een gevoel van fitheid, en de af- of aanwezigheid
van klachten, pijn en energie)
o Mentaal welbevinden (Emotioneel en mentaal welzijn, zoals vrolijkheid, zelfvertrouwen en
controle over het eigen leven en de eigen mentale functies)
o Zingeving (Het vinden van betekenis en vertrouwen in de toekomst, het hebben van doelen en
idealen, en het nastreven daarvan)
o Kwaliteit van leven (Genieten van het leven, het ervaren van welzijn en geluk, en een gevoel
hebben dat je "lekker in je vel zit")
o Meedoen (Goed contact hebben met andere mensen, deel uitmaken van de maatschappij,
sociale betrokkenheid en het hebben van betekenisvolle relaties)
o Dagelijks functioneren (Het vermogen om de dagelijkse dingen te kunnen doen en goed voor
zichzelf te zorgen, inclusief het huishouden en andere basisverrichtingen)
Bezwaren
Van der Stel constateert dat Huber gedrag en gezondheid met elkaar verwart. Volgens de definitie
kunnen zelfs zeer zieke mensen als gezond worden gezien zolang ze zich maar constructief gedragen.
Huber geeft als reactie hierop dat het geen definitie is maar een general concept en daardoor
ruimte geeft voor eigen invulling. Die breedte noemt Huber ‘positieve gezondheid’.
3. SALUTOGENESIS EN SENSE OF COHERENCE
Salutogenesis
Het begrip ‘salutogenesis’ werd geïntroduceerd in 1979 door Aaron Antonovsky. Salutogenesis richt zich
op de factoren die gezondheid bevorderen en niet op de factoren die ziekte veroorzaken (zoals
pathogenesis dat doet).
Sense of coherence
Uit een onderzoek in Israël bleek dat een bepaalde groep vrouwen, die concentratiekampen hadden
overleefd, geen slechte gezondheid hadden ondanks de stressfactoren. Ze konden hun stress goed
beheersen en hierdoor gezond blijven. Antonovsky onderzocht de kenmerken van deze vrouwen en
ontdekte bij deze vrouwen telkens drie persoonlijkheidskenmerken, die samen de ‘Sense of Coherence
(SOC)’ vormen. Dit betekent het gevoel van samenhang. De drie componenten van SOC zijn
begrijpelijkheid, beheersbaardheid en betekenisvolheid.
Veerkracht
Veerkracht is het vermogen van een persoon om zich positief aan te passen aan stress of tegenslag, en
zich hieruit te herstellen en er mogelijk zelfs sterker uit komen.
, 4. GEZONDER MET HOGERE LEVENSVERWACHTING?
Een hogere levensverwachting betekent niet automatisch dat iemand ook gezonder is. Vrouwen hebben
gemiddeld een hogere levensverwachting dan mannen, vooral doordat hun overlevingskans op elke
leeftijd groter is. Zo leeft in 2024 van de 80-jarigen nog 72,3% van de vrouwen tegenover 63,8% van de
mannen. Op hogere leeftijd zijn de verschillen dus groter dan op jongere leeftijd. Toch leven vrouwen
gemiddeld meer jaren in ongezondheid, terwijl mannen en vrouwen ongeveer evenveel jaren in goede
gezondheid doorbrengen.
De levensverwachting wordt berekend op basis van gemiddelden binnen leeftijdsgroepen. Bijvoorbeeld:
de levensverwachting tussen 3 en 4 jaar wordt vastgesteld door van die groep het gemiddelde uit te
rekenen.
Ontwikkelingen in levensverwachting
- Corona-effect: door sterfte als gevolg van corona was de levensverwachting in 2020 en 2021
lager dan in de voorgaande jaren, zowel voor mannen als vrouwen.
- Herstel: in 2022–2024 nam de levensverwachting bij mannen weer toe, terwijl die bij vrouwen
gelijk bleef.
- Daling hart- en vaatziekten: een belangrijke oorzaak van de stijgende levensverwachting is de
afname van sterfte door hart- en vaatziekten, die zichtbaar is in bijna alle leeftijdsgroepen.
Gezonde levensverwachting
De gezonde levensverwachting geeft aan hoeveel jaren iemand in goede gezondheid leeft, los van
chronische ziekten of beperkingen. Het is een combinatie van de WHO-definitie van gezondheid en het
concept positieve gezondheid van Huber.
5. INVLOED GEZONDHEIDSAPPS
Gezondheidsapps en sensoren beïnvloeden hoe we gezondheid zien. Ze geven gebruikers een soort
objectieve spiegel van hun leefstijl door cijfers en metingen, zoals aantal stappen, voeding of slaap. Dit
vergroot het bewustzijn en kan motiverend werken om gedrag te veranderen. Gezondheid wordt
hierdoor niet alleen gezien als het ontbreken van ziekte, maar ook als inzicht in het eigen lichaam en
gewoontes, met de mogelijkheid om deze te verbeteren. Bovendien kunnen gegevens gedeeld worden
met zorgverleners, familie of vrienden, wat nieuwe manieren van praten over gezondheid mogelijk
maakt en kan helpen patronen te ontdekken.
The Quantified Self
Deze beweging richt zich op zelfmonitoring: het systematisch meten en bijhouden van lichamelijke en
gedragsgegevens met behulp van apps en technologie.
Positieve en negatieve kanten
Het gebruik van gezondheidsapps kent voordelen, maar ook risico’s. Bij mensen met bijvoorbeeld
diabetes kan het meten van de bloedsuikerspiegel confronterend zijn, waardoor zelfvertrouwen
afneemt en gevoelens van stress of depressie toenemen. Voor artsen kan het daarnaast lastig zijn
wanneer patiënten met zelf gegenereerde data komen die niet altijd betrouwbaar is. Daarom is het
