NOTITIES
RECHTSGESCHIEDENIS
Joachim Traest
,EXTERN RECHT
DE ERFENIS VAN DE ROMEINEN
Justinianus
- Keizer ORR 6e eeuw na Christus
- Traditie van Rome voortzetten in Oost-Romeinse Rijk
- Streeft naar herstel van het Romeinse rijk
o Religieus vlak
Christelijke orthodoxie
Bouwde veel kerken (hagia sophia, Ravenna)
Religie als bindmiddel van zijn rijk
o Militair vlak
Herovering van oude WRR
Balkan, Italië, Zuid-Spanje, Noord-Afrika en Sicilië
o Juridisch vlak
Recht was nodig om rijk in stand te houden
Herstel van het klassieke Romeins recht
Wetgeving was praktisch voor administratie
Ook symbolisch herstel keizerlijke macht, propaganda
Theodora
- Echtgenote van Justinianus
- Had een zeer grote invloed op de politiek van haar man
- Niet voorbestemd om keizerin te worden, ze was eerst danseres en actrice (prostitutie)
- Justinianus mocht als senator niet trouwen met Theodora, maar nonkel-keizer paste wet aan
- Theodora profiteerde wel van het leven als keizerin
- Was wel een steunpilaar, stimuleerde wetgeving (ook tegen vrouwenhandel en verkrachting)
- Veel juridische teksten vermelden zowel Justinianus als Theodora
- Na het overlijden van Theodora valt het Justinianus op rechterlijk vlak stil
- Opstand tegen wet op paardenrennen, Nika-opstand, Justinianus was bang, Theodora trad op en
liet 30 000 relschoppers om het leven brengen, kwam zo nog meer op de voorgrond
Corpus Iuris Civilis
- Geen term van justinianus, kwam van Franse jurist Gothofredus in 1583
- Codificatie van al het recht van voor Justinianus
- Tribonianus, minister van justitie onder Justinianus, schreef de CIC
Codex
o Overzicht van de keizerlijke wetgeving en senaatsbesluiten voor Justinianus
o Bouwde verder op vorige verzamelwerk van Theodosius
o Commissie met zeer ruime bevoegdheden moest werk van Theodosius actualiseren
o Interpolatie: veranderen door stukken toe te voegen of schrappen
o Verouderde wetgeving werd niet opgenomen,
o Commissie mocht individuele maatregelen algemeen maken (erga omnes)
o Zeer snel gemaakt door plagiaat van Theodosius
o Trad al in werking na 10 dagen: mensen nog lang niet geïnformeerd
o Na 5 jaar al een tweede versie, want eerste was verouderd
1
, o Eerste editie is niet bewaard gebleven
- Digesten
o Rechtsleer om oplijsting van wetten aan te vullen
o Commissie maakte veel weglatingen, grootschalig gebruik van interpolatie
o Na 3 jaar waren digesten klaar, nu ondenkbaar (absolute macht)
o Trad ook al in werking na 10 dagen
o Geordende, gestructurerende versie van het ius
o < Digerere (ordenen), in het Grieks pandekten (alles omvattend)
o Naam ‘digesten’ komt van Salvius Julianus, grote jurist uit 2 e eeuw
o Voordelen: grote bruikbaarheid en overzichtelijk
o Nam enkel relevante teksten op, oude teksten werden dan ook niet langer bewaard
o Commentaarverbod op digesten: prejudiciële vraag aan keizer
- Instituten
o Studentencursus van 125 pagina’s die codex en digesten samenvatte
o Justinianus besefte het belang van rechtsonderwijs om rijk te besturen
o Klein boekje, maar met grote impact
o Geïnspireerd door instituten van Gaius uit 2 e eeuw
o Structuur vergelijkbaar met ons BW
o Actiones: voorschriften voor start van een gerechtelijke procedure
- Novellen
o Aanvullingen op codex met nieuwe keizerlijke wetten
o Niet officieel: nooit officieel samen uitgebracht
o Steeds stelselmatig als ‘updates’ gepubliceerd
o Gepubliceerd in het Grieks want niet langer gebaseerd op oude Latijnse wetten
o Novellen werden gepubliceerd vanaf 2 e versie codex tot 546 (Theodora doodziek)
Impact CIC
- 10 dagenregel bij bekendmaking was onmogelijk, verspreiding duurde langer
- Taalkundig: Grieks was voertaal in ORR, CIC was grotendeels in het Latijn
- Commentaarverbod op digesten zorgde voor beperkte toepassing en gangbaar maken
- Impact in oosten beperkt, tenzij in de basilica
- Geen impact in het WRR, want tot 1100 barbaars
- Vanaf 1100 herontdekking van CIC in het westen, gepaard met ontstaan universiteiten
Gerechtelijke organisatie: Laat-Romeinse Rijk
- Nog een andere erfenis van Rome was de gerechtelijke organisatie
- Professionele rechters die vanuit een centraal bestuur werden opgeleid
- Schriftelijk proces o.l.v. dominante rechter met groot belang van rationeel bewijs
2
, COSTUMIERE PERIODE (550-1100)
Het barbaarse WRR
- Primitief lokaal gewoonterecht in West-Europa
- Geen invloed van Justinianus in het westen, West-Europa is onderontwikkeld
- Politieke verdeeldheid, geen sprake van intellectuele instellingen, teloorgang schrift
- Kerk tracht de rechtsgeleerdheid nog te bewaren, in het Latijn: continuïteit
- Recht is primitief: bv. boete bij aanraken vrouw, hoe verdergaand hoe meer
- Zeer specifieke, gedetailleerde rechtsregels
- Onderscheid tussen afstammelingen Romeinen en Germanen
o Pays de droit écrit (vulgair Romeins recht) Zuiden
o Pays de droit coutumier (Germaans recht) Noorden
o Recht volgt personaliteitsbeginsel, maar rechters uit de elite kozen vaak zelf
o De facto eerder een gewoonte gebonden recht dan personaliteitsbeginsel
Germaanse recht
- Germanen is moeilijk Romeins begrip, want grote diversiteit van Germaanse stammen
- Ook Germanen die geen Germaanse taal spraken
- Geen betrouwbare bronnen over hun oudste recht
- Tacitus schrijft, maar dat is niet objectief (vergelijkbaar met De Bello Galico van Caesar)
- Germanen gaan eigen volksrechten optekenen tussen 5 e-9e eeuw
- Volksrechten waren de rechten van de Germaanse stammen: bv. Lex Salica
- Toch sterke invloed van de Romeinen
- Optekenen was propaganda, goddelijke wetgeving moest op papier staan
- De facto gewoonterecht dat mondeling wordt overgeleverd, teksten louter propaganda
- Recht van de Noormannen kan niet gezien worden als zuiver Germaans recht, kwam later
- Vuilbakmethode werkt niet: ondanks we weinig weten is het interessant
- Nazi’s zagen Germaanse recht als belangrijkste recht in de geschiedenis
- Daardoor nieuwe mode als reactie: Germaans recht bestond niet
Karolingische renaissance
- Karel de Grote en zijn dynastie slagen erin West-Europa en Italië te verenigen
- Karolingers zagen net als Justinianus wetgeving als lijm voor hun rijk
- Karolingische wetgeving wordt capitularia genoemd: wetgeving ingedeeld in capitels
- Veel meer soffisticatie dan onderverdeling in capitels is er eigenlijk niet
- Zeer weinig capitularia, maar om de 2 tot 20 jaar
- Karolingische renaissance op rechterlijk vlak wordt overschat
- Geen rechtsgeleerden betrokken, het gaat over enkelingen aan het Karolingisch hof
- Recente visie op capitularia: propaganda van goddelijke macht
- Uitzondering: in Engeland wordt men bedreigd door Noormannen die zich vestigen
- Grote Engelse koningen verenigen zich om sterker te staan tegen invallen
- Daardoor ook centralisatie van het recht: een pril nationaal rechtssysteem
- Vikingnederzettingen in Engeland hadden Danelaw: een Scandinavisch recht
De Kerk
- Diepvriescultuur: kerk bewaart de Romeinse kennis zonder veel toevoegingen
- Kerk wordt hoeder van intellectuele kennis van de oudheid: factor van continuïteit
3
RECHTSGESCHIEDENIS
Joachim Traest
,EXTERN RECHT
DE ERFENIS VAN DE ROMEINEN
Justinianus
- Keizer ORR 6e eeuw na Christus
- Traditie van Rome voortzetten in Oost-Romeinse Rijk
- Streeft naar herstel van het Romeinse rijk
o Religieus vlak
Christelijke orthodoxie
Bouwde veel kerken (hagia sophia, Ravenna)
Religie als bindmiddel van zijn rijk
o Militair vlak
Herovering van oude WRR
Balkan, Italië, Zuid-Spanje, Noord-Afrika en Sicilië
o Juridisch vlak
Recht was nodig om rijk in stand te houden
Herstel van het klassieke Romeins recht
Wetgeving was praktisch voor administratie
Ook symbolisch herstel keizerlijke macht, propaganda
Theodora
- Echtgenote van Justinianus
- Had een zeer grote invloed op de politiek van haar man
- Niet voorbestemd om keizerin te worden, ze was eerst danseres en actrice (prostitutie)
- Justinianus mocht als senator niet trouwen met Theodora, maar nonkel-keizer paste wet aan
- Theodora profiteerde wel van het leven als keizerin
- Was wel een steunpilaar, stimuleerde wetgeving (ook tegen vrouwenhandel en verkrachting)
- Veel juridische teksten vermelden zowel Justinianus als Theodora
- Na het overlijden van Theodora valt het Justinianus op rechterlijk vlak stil
- Opstand tegen wet op paardenrennen, Nika-opstand, Justinianus was bang, Theodora trad op en
liet 30 000 relschoppers om het leven brengen, kwam zo nog meer op de voorgrond
Corpus Iuris Civilis
- Geen term van justinianus, kwam van Franse jurist Gothofredus in 1583
- Codificatie van al het recht van voor Justinianus
- Tribonianus, minister van justitie onder Justinianus, schreef de CIC
Codex
o Overzicht van de keizerlijke wetgeving en senaatsbesluiten voor Justinianus
o Bouwde verder op vorige verzamelwerk van Theodosius
o Commissie met zeer ruime bevoegdheden moest werk van Theodosius actualiseren
o Interpolatie: veranderen door stukken toe te voegen of schrappen
o Verouderde wetgeving werd niet opgenomen,
o Commissie mocht individuele maatregelen algemeen maken (erga omnes)
o Zeer snel gemaakt door plagiaat van Theodosius
o Trad al in werking na 10 dagen: mensen nog lang niet geïnformeerd
o Na 5 jaar al een tweede versie, want eerste was verouderd
1
, o Eerste editie is niet bewaard gebleven
- Digesten
o Rechtsleer om oplijsting van wetten aan te vullen
o Commissie maakte veel weglatingen, grootschalig gebruik van interpolatie
o Na 3 jaar waren digesten klaar, nu ondenkbaar (absolute macht)
o Trad ook al in werking na 10 dagen
o Geordende, gestructurerende versie van het ius
o < Digerere (ordenen), in het Grieks pandekten (alles omvattend)
o Naam ‘digesten’ komt van Salvius Julianus, grote jurist uit 2 e eeuw
o Voordelen: grote bruikbaarheid en overzichtelijk
o Nam enkel relevante teksten op, oude teksten werden dan ook niet langer bewaard
o Commentaarverbod op digesten: prejudiciële vraag aan keizer
- Instituten
o Studentencursus van 125 pagina’s die codex en digesten samenvatte
o Justinianus besefte het belang van rechtsonderwijs om rijk te besturen
o Klein boekje, maar met grote impact
o Geïnspireerd door instituten van Gaius uit 2 e eeuw
o Structuur vergelijkbaar met ons BW
o Actiones: voorschriften voor start van een gerechtelijke procedure
- Novellen
o Aanvullingen op codex met nieuwe keizerlijke wetten
o Niet officieel: nooit officieel samen uitgebracht
o Steeds stelselmatig als ‘updates’ gepubliceerd
o Gepubliceerd in het Grieks want niet langer gebaseerd op oude Latijnse wetten
o Novellen werden gepubliceerd vanaf 2 e versie codex tot 546 (Theodora doodziek)
Impact CIC
- 10 dagenregel bij bekendmaking was onmogelijk, verspreiding duurde langer
- Taalkundig: Grieks was voertaal in ORR, CIC was grotendeels in het Latijn
- Commentaarverbod op digesten zorgde voor beperkte toepassing en gangbaar maken
- Impact in oosten beperkt, tenzij in de basilica
- Geen impact in het WRR, want tot 1100 barbaars
- Vanaf 1100 herontdekking van CIC in het westen, gepaard met ontstaan universiteiten
Gerechtelijke organisatie: Laat-Romeinse Rijk
- Nog een andere erfenis van Rome was de gerechtelijke organisatie
- Professionele rechters die vanuit een centraal bestuur werden opgeleid
- Schriftelijk proces o.l.v. dominante rechter met groot belang van rationeel bewijs
2
, COSTUMIERE PERIODE (550-1100)
Het barbaarse WRR
- Primitief lokaal gewoonterecht in West-Europa
- Geen invloed van Justinianus in het westen, West-Europa is onderontwikkeld
- Politieke verdeeldheid, geen sprake van intellectuele instellingen, teloorgang schrift
- Kerk tracht de rechtsgeleerdheid nog te bewaren, in het Latijn: continuïteit
- Recht is primitief: bv. boete bij aanraken vrouw, hoe verdergaand hoe meer
- Zeer specifieke, gedetailleerde rechtsregels
- Onderscheid tussen afstammelingen Romeinen en Germanen
o Pays de droit écrit (vulgair Romeins recht) Zuiden
o Pays de droit coutumier (Germaans recht) Noorden
o Recht volgt personaliteitsbeginsel, maar rechters uit de elite kozen vaak zelf
o De facto eerder een gewoonte gebonden recht dan personaliteitsbeginsel
Germaanse recht
- Germanen is moeilijk Romeins begrip, want grote diversiteit van Germaanse stammen
- Ook Germanen die geen Germaanse taal spraken
- Geen betrouwbare bronnen over hun oudste recht
- Tacitus schrijft, maar dat is niet objectief (vergelijkbaar met De Bello Galico van Caesar)
- Germanen gaan eigen volksrechten optekenen tussen 5 e-9e eeuw
- Volksrechten waren de rechten van de Germaanse stammen: bv. Lex Salica
- Toch sterke invloed van de Romeinen
- Optekenen was propaganda, goddelijke wetgeving moest op papier staan
- De facto gewoonterecht dat mondeling wordt overgeleverd, teksten louter propaganda
- Recht van de Noormannen kan niet gezien worden als zuiver Germaans recht, kwam later
- Vuilbakmethode werkt niet: ondanks we weinig weten is het interessant
- Nazi’s zagen Germaanse recht als belangrijkste recht in de geschiedenis
- Daardoor nieuwe mode als reactie: Germaans recht bestond niet
Karolingische renaissance
- Karel de Grote en zijn dynastie slagen erin West-Europa en Italië te verenigen
- Karolingers zagen net als Justinianus wetgeving als lijm voor hun rijk
- Karolingische wetgeving wordt capitularia genoemd: wetgeving ingedeeld in capitels
- Veel meer soffisticatie dan onderverdeling in capitels is er eigenlijk niet
- Zeer weinig capitularia, maar om de 2 tot 20 jaar
- Karolingische renaissance op rechterlijk vlak wordt overschat
- Geen rechtsgeleerden betrokken, het gaat over enkelingen aan het Karolingisch hof
- Recente visie op capitularia: propaganda van goddelijke macht
- Uitzondering: in Engeland wordt men bedreigd door Noormannen die zich vestigen
- Grote Engelse koningen verenigen zich om sterker te staan tegen invallen
- Daardoor ook centralisatie van het recht: een pril nationaal rechtssysteem
- Vikingnederzettingen in Engeland hadden Danelaw: een Scandinavisch recht
De Kerk
- Diepvriescultuur: kerk bewaart de Romeinse kennis zonder veel toevoegingen
- Kerk wordt hoeder van intellectuele kennis van de oudheid: factor van continuïteit
3
