NOTITIES
GESCHIEDENIS VAN DE MIDDELEEUWEN
Joachim Traest
,INLEIDING
LES 1: HET BEGRIP ‘MIDDELEEUWEN’
Gent als getuige
Postgebouw
- Lijkt middeleeuws, maar is gebouwd tussen 1898 en 1909 door Louis Cloquet
- Eclectische stijl met vooral neogotische en neorenaissance kenmerken
- Ook Sint-Michielsbrug lijkt middeleeuws maar dateert uit die periode
- Gravensteen werd volledig gerenoveerd en herbouwd, is eigenlijk niet meer middeleeuws
- Middeleeuwse karakter tijdens de Wereldtentoonstelling van 1913
- 19e-eeuwse romantiek schept romantisch, zelfs verkeerd beeld van de middeleeuwen
- We worden omringt door de fascinatie voor de middeleeuwen
1. DE AMBIVALENTE PERCEPTIE VAN DE ‘MIDDELEEUWEN’
Negatieve tendens
- ‘middeleeuwse toestanden’
- Symbool voor achteruitgang
- Tot 10e eeuw inderdaad schriftarme periode
- Ontbreken van bronnen tekent de volledige middeleeuwen
- In China, Indië en Arabië zijn de beschavingen veel verder ontwikkeld en is er wel een bloei
- Enkel in Europa een duistere periode, maar elders in de wereld was er bloei en vooruitgang
Positieve tendens
- ‘De kathedralenbouwers’
- Romantisch verlangen
- Hedendaagse bestsellers (Bart van Loo)
- De middeleeuwen zijn ‘anders’
Grondslagen voor de geschiedenis van West-Europa
- Urbanisatie en stedenvorming
- Politieke instituten (koningschap, parlement)
- Handelskapitalisme en bankwezen
- Religie en geweten
- Universiteiten en rationeel-empirisch denken
1
,2. HET BEGRIP ‘MIDDELEEUWEN’
Begripsgeschiedenis
- Idee van ‘tussentijd vond oorsprong in de periode zelf
- 14e eeuw: Tenebrae of schaduwperiode (Petrarca)
- 15e eeuw: Media tempestas (tussentijd)
- 17e eeuw: Medium Aevum (Du Cange)
Appreciatie van de middeleeuwen sinds het humanisme?
- Humanisme
o Vooral taalkundig verval: middeleeuws Latijn leek nergens op
o Renaissance: terug naar het klassieke Latijn
- Katholieke wereld
o Contrareformatie
o Onderwijs belangrijk voor contrareformatie
o Invoering klassieke scholing (humaniora)
o Vooral teksten lezen van klassieke auteurs
o Alles wat later kwam was onbelangrijk
- Gereformeerde wereld
o Middeleeuwen als periode van hoogtij voor de katholieke kerk
o Sprak voor reformatie niet aan
- Romantiek (19e eeuw)
o Fascinatie voor de middeleeuwen
o Positief, geromantiseerd nostalgisch beeld
o Nobele idealen
- Verwetenschappelijking
o Grote editieprojecten (Monumenta Germaniae Historica)
o Hangt samen met nationalisme, zoektocht naar nationale geschiedenis
o J. Burckhardt: Die Kultur der Renaissance in Italien (1860)
o J. Huizinga: Herfsttij der Middeleeuwen (1919)
o Men onderscheidt meerdere renaissances
- Medievalism: middeleeuwen in de moderne cultuur
o Architecturale politiek in de 19e eeuw: restauratie en opkomst neogotiek
o Viollet le Duc: Frans restauratiearchitect van middeleeuwse gebouwen
o Ook in de literatuur, muziek en films (Game of Thrones, Star Wars, Hobbit)
- Vandaag: commerciële uitbuiting van de middeleeuwen
o Toeristische troef
o Van Eyck in Gent (sjaals, mokken, sleutelhangers)
o Vlaamse meesters als exportproduct
2
,3. AFBAKENING
Begindata
- 410: Visigoot Alarik plundert Rome
- 476: Val WRR door Odoaker
- 481: Clovis wordt Frankisch vorst
Einddata
- 1450: Uitvinding boekdrukkunst
- 1453: Val Constantinopel
- 1492: Ontdekking Amerika
- 1517: Maarten Luther
4. KRITIEKEN EN ALTERNATIEVE CENSUREN
Beginperioden
- 7e eeuw: Confrontatie Islam en Europa (Henri Pirenne)
- 800: Karel de Grote
- 400-600: Late Antiquity (als aparte periode)
Nieuwe tijden: nieuw?
- Ontdekkingen gebeurden al eerder
- Reformatie begon al veel eerder met vroege kritiek
Andere einddata
- Tot 12e eeuw
- Tot 18e eeuw
Opdelingen
- Vroege agrarische periode
- Periode van omslag
- Late geürbaniseerde en commerciële middeleeuwen
Romaans-Germaanse spraakverwarring
- Haut Moyen Age ≠ High Middle Ages maar = Early Middle Ages
3
,5. EEN WEST-EUROPEES VERHAAL?
Samenhang
- Latijn
- Christendom
Regionale diversiteit
- Verschillende talen
- Politieke versnippering
- Verschillende snelheden van bloei en verval
Reden voor het succesverhaal
- Verdeeldheid zorgde voor competitie, dat het dynamieken gestimuleerd heeft
- Vroege discussies over scheiding kerk-staat
- Opkomst van de 3e stand
- Ontstaan kapitalisme
- Confrontatie en synergiën met Byzantijnse en Islamitische wereld blijven cruciaal
6. DE MEDIËVIST EN ZIJN BRONNEN
Kanaal
- Voornamelijk orale communicatie
- weinig schriftelijke bronnen
Verschriftelijking
- Neemt toe
- Geen gelijkmatig proces (let op: vernietiging geschriften)
Differentiatie
- Genres en types worden meer gevarieerd
Dragers
- Tablet papyrus perkament papier
Verspreiding
- Handschriften
Taal
- Latijn als schriftelijke taal
- Late middeleeuwen ook de volkstaal als schriftelijke taal
Redactiemilieus
- Clerus
- Later ook adel en stedelijke burgerij
4
, DEEL 1: DE VROEGE
MIDDELEEUWEN (500-1000)
LES 2: HET EINDE VAN HET ROMEINSE RIJK IN HET WESTEN
Gent als getuige
Machariuswijk
- Nabij Dampoort
- Lag nabij de samenvloeiing van de Leie en de Schelde (Ganda)
- Samenvloeiingsplek werd al vanaf 2e-3e eeuw bewoond
- Ook 4e-5e eeuw bewoningssporen: continue bewoning, geen archeologische breuk
1. BREUK OF CONTINUÏTEIT?
Breuk
- Ingrijpende staatskundige veranderingen
o Splitsing Romeinse Rijk
- Migratiebewegingen
- Omvorming van samenlevingspatroon
o Platteland vs. Stad
Continuïteit
- Impact kerk blijft heel groot
- Kerk als factor van continuïteit
Geografisch
Romeinse Rijk rond 300
Noorden: Germanen
Oosten: Perzen
5
GESCHIEDENIS VAN DE MIDDELEEUWEN
Joachim Traest
,INLEIDING
LES 1: HET BEGRIP ‘MIDDELEEUWEN’
Gent als getuige
Postgebouw
- Lijkt middeleeuws, maar is gebouwd tussen 1898 en 1909 door Louis Cloquet
- Eclectische stijl met vooral neogotische en neorenaissance kenmerken
- Ook Sint-Michielsbrug lijkt middeleeuws maar dateert uit die periode
- Gravensteen werd volledig gerenoveerd en herbouwd, is eigenlijk niet meer middeleeuws
- Middeleeuwse karakter tijdens de Wereldtentoonstelling van 1913
- 19e-eeuwse romantiek schept romantisch, zelfs verkeerd beeld van de middeleeuwen
- We worden omringt door de fascinatie voor de middeleeuwen
1. DE AMBIVALENTE PERCEPTIE VAN DE ‘MIDDELEEUWEN’
Negatieve tendens
- ‘middeleeuwse toestanden’
- Symbool voor achteruitgang
- Tot 10e eeuw inderdaad schriftarme periode
- Ontbreken van bronnen tekent de volledige middeleeuwen
- In China, Indië en Arabië zijn de beschavingen veel verder ontwikkeld en is er wel een bloei
- Enkel in Europa een duistere periode, maar elders in de wereld was er bloei en vooruitgang
Positieve tendens
- ‘De kathedralenbouwers’
- Romantisch verlangen
- Hedendaagse bestsellers (Bart van Loo)
- De middeleeuwen zijn ‘anders’
Grondslagen voor de geschiedenis van West-Europa
- Urbanisatie en stedenvorming
- Politieke instituten (koningschap, parlement)
- Handelskapitalisme en bankwezen
- Religie en geweten
- Universiteiten en rationeel-empirisch denken
1
,2. HET BEGRIP ‘MIDDELEEUWEN’
Begripsgeschiedenis
- Idee van ‘tussentijd vond oorsprong in de periode zelf
- 14e eeuw: Tenebrae of schaduwperiode (Petrarca)
- 15e eeuw: Media tempestas (tussentijd)
- 17e eeuw: Medium Aevum (Du Cange)
Appreciatie van de middeleeuwen sinds het humanisme?
- Humanisme
o Vooral taalkundig verval: middeleeuws Latijn leek nergens op
o Renaissance: terug naar het klassieke Latijn
- Katholieke wereld
o Contrareformatie
o Onderwijs belangrijk voor contrareformatie
o Invoering klassieke scholing (humaniora)
o Vooral teksten lezen van klassieke auteurs
o Alles wat later kwam was onbelangrijk
- Gereformeerde wereld
o Middeleeuwen als periode van hoogtij voor de katholieke kerk
o Sprak voor reformatie niet aan
- Romantiek (19e eeuw)
o Fascinatie voor de middeleeuwen
o Positief, geromantiseerd nostalgisch beeld
o Nobele idealen
- Verwetenschappelijking
o Grote editieprojecten (Monumenta Germaniae Historica)
o Hangt samen met nationalisme, zoektocht naar nationale geschiedenis
o J. Burckhardt: Die Kultur der Renaissance in Italien (1860)
o J. Huizinga: Herfsttij der Middeleeuwen (1919)
o Men onderscheidt meerdere renaissances
- Medievalism: middeleeuwen in de moderne cultuur
o Architecturale politiek in de 19e eeuw: restauratie en opkomst neogotiek
o Viollet le Duc: Frans restauratiearchitect van middeleeuwse gebouwen
o Ook in de literatuur, muziek en films (Game of Thrones, Star Wars, Hobbit)
- Vandaag: commerciële uitbuiting van de middeleeuwen
o Toeristische troef
o Van Eyck in Gent (sjaals, mokken, sleutelhangers)
o Vlaamse meesters als exportproduct
2
,3. AFBAKENING
Begindata
- 410: Visigoot Alarik plundert Rome
- 476: Val WRR door Odoaker
- 481: Clovis wordt Frankisch vorst
Einddata
- 1450: Uitvinding boekdrukkunst
- 1453: Val Constantinopel
- 1492: Ontdekking Amerika
- 1517: Maarten Luther
4. KRITIEKEN EN ALTERNATIEVE CENSUREN
Beginperioden
- 7e eeuw: Confrontatie Islam en Europa (Henri Pirenne)
- 800: Karel de Grote
- 400-600: Late Antiquity (als aparte periode)
Nieuwe tijden: nieuw?
- Ontdekkingen gebeurden al eerder
- Reformatie begon al veel eerder met vroege kritiek
Andere einddata
- Tot 12e eeuw
- Tot 18e eeuw
Opdelingen
- Vroege agrarische periode
- Periode van omslag
- Late geürbaniseerde en commerciële middeleeuwen
Romaans-Germaanse spraakverwarring
- Haut Moyen Age ≠ High Middle Ages maar = Early Middle Ages
3
,5. EEN WEST-EUROPEES VERHAAL?
Samenhang
- Latijn
- Christendom
Regionale diversiteit
- Verschillende talen
- Politieke versnippering
- Verschillende snelheden van bloei en verval
Reden voor het succesverhaal
- Verdeeldheid zorgde voor competitie, dat het dynamieken gestimuleerd heeft
- Vroege discussies over scheiding kerk-staat
- Opkomst van de 3e stand
- Ontstaan kapitalisme
- Confrontatie en synergiën met Byzantijnse en Islamitische wereld blijven cruciaal
6. DE MEDIËVIST EN ZIJN BRONNEN
Kanaal
- Voornamelijk orale communicatie
- weinig schriftelijke bronnen
Verschriftelijking
- Neemt toe
- Geen gelijkmatig proces (let op: vernietiging geschriften)
Differentiatie
- Genres en types worden meer gevarieerd
Dragers
- Tablet papyrus perkament papier
Verspreiding
- Handschriften
Taal
- Latijn als schriftelijke taal
- Late middeleeuwen ook de volkstaal als schriftelijke taal
Redactiemilieus
- Clerus
- Later ook adel en stedelijke burgerij
4
, DEEL 1: DE VROEGE
MIDDELEEUWEN (500-1000)
LES 2: HET EINDE VAN HET ROMEINSE RIJK IN HET WESTEN
Gent als getuige
Machariuswijk
- Nabij Dampoort
- Lag nabij de samenvloeiing van de Leie en de Schelde (Ganda)
- Samenvloeiingsplek werd al vanaf 2e-3e eeuw bewoond
- Ook 4e-5e eeuw bewoningssporen: continue bewoning, geen archeologische breuk
1. BREUK OF CONTINUÏTEIT?
Breuk
- Ingrijpende staatskundige veranderingen
o Splitsing Romeinse Rijk
- Migratiebewegingen
- Omvorming van samenlevingspatroon
o Platteland vs. Stad
Continuïteit
- Impact kerk blijft heel groot
- Kerk als factor van continuïteit
Geografisch
Romeinse Rijk rond 300
Noorden: Germanen
Oosten: Perzen
5
