Beeld als Historische Bron
Samenvatting | Prof. Anne-Laure Van Bruaene | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Inleiding, afbakening van het college en toepassing ............................................................................ 5
1.1. De kracht van het beeld................................................................................................................................... 5
1.2. Een bemiddelde werkelijkheid: maker, medium, context en onderlinge relatie ............................................ 5
1.3. Eerst zien dan geloven: de (on)betrouwbaarheid van het beeld .................................................................... 6
1.4. Visuele studies: ‘een beeld zegt meer dan 1000 woorden?’… maar is dit zo? ............................................... 6
1.5. Afbakening van dit college: methodologische insteken en toepassing .......................................................... 7
1.5.1. Methodologische insteek: perspectieven ............................................................................................... 7
1.5.2. Methodologische insteek: historische kritiek van het beeld .................................................................. 8
1.5.3. Methodologische insteek: generiek historisch analysemodel voor beelden ......................................... 8
HOOFDSTUK 2: de documentaire waarde van de ‘Vlaamse Primitieven’ .................................................................... 10
2.1. Methodes binnen het onderzoek naar de Vlaamse Primitieven ................................................................... 11
2.1.1. Het materieel-technisch onderzoek ..................................................................................................... 11
2.1.2. Het iconologisch onderzoek: Panofsky’s disguised symbolism............................................................. 12
2.1.3. Het opdrachtgeversonderzoek ............................................................................................................. 15
2.2. De Vlaamse Primitieven als rechtstreekse historische bron? ....................................................................... 17
2.2.1. Casus 1: ‘burgerlijke’ interieurs – over consumptierev, kamerindeling en materiële cultuur ............. 17
2.2.2. Casus 2: religieuze praktijken – de paradox v/d eeuw ......................................................................... 18
2.2.3. Casus 3: stadszichten… een wederkerend fenomeen – de stad in een nieuw jasje ............................. 18
HOOFDSTUK 3: Tussen zelfrepresentatie en conventie – het burgerportret............................................................... 19
3.1. Inleiding: ‘say cheese…’ ................................................................................................................................. 19
3.2. Secularisering v/h portret: evolutie vanaf bij Vlaamse Primitieven .............................................................. 20
3.3. Conventies en decorum ................................................................................................................................ 22
3.4. De conventies uitgedaagd? ........................................................................................................................... 24
3.5. Alternatieve benaderingen: whipple index, materiële context en miniatuurkunst ...................................... 25
HOOFDSTUK 4: Beelden op papier – gedrukte prenten als historische bron............................................................... 26
4.1. Inleiding: Albrecht Dürer, Rhinoceros (houtsnede, 1515) ............................................................................. 26
4.2. De productie v. prenten: technieken en productieproces ............................................................................ 27
4.2.1. Technieken: houtsneden, kopergravures en etsen .............................................................................. 27
4.2.2. Spelers in het productieproces ............................................................................................................. 28
4.2.3. Paradox v/d overleving: hoe groter de oplage, hoe minder exemplaren bewaard ............................. 28
4.2.4. Collecties en repertoria......................................................................................................................... 29
4.3. Soorten prenten: kunstprenten, devotionele prenten en ‘volksprenten’ .................................................... 29
4.3.1. Kunstprenten ........................................................................................................................................ 29
4.3.2. Devotionele prenten ............................................................................................................................. 30
4.3.3. ‘Volksprenten’ en ander drukwerk ....................................................................................................... 30
4.4. Documentaire waarde v. prenten ................................................................................................................. 31
4.4.1. Belangrijke methodologische bedenkingen.......................................................................................... 31
2
, 4.4.2. Apart genre: nieuwsprenten als documentair beeld? .......................................................................... 32
4.5. De rol v. prenten in religieuze en politieke propaganda ............................................................................... 33
HOOFDSTUK 5: Het dagelijkse leven verbeeld? Genrestuk als historische bron ......................................................... 34
5.1. Het genrestuk? Wat, waarom, en ontwikkeling? .......................................................................................... 34
5.1.1. Toepassing: het genrestuk in de praktijk .............................................................................................. 35
5.1.2. Artikel G. Riello: het kostuumboek als genrestuk ................................................................................. 36
5.2. De historische debatten ................................................................................................................................ 37
5.2.1. Realisme vs. symboliek: disguised symbolism of juist niet? ................................................................. 37
5.2.2. Lering of vermaak: schilderijen als negatieve spiegels of juist niet? .................................................... 37
HOOFDSTUK 6: Het moderne beeld – Geschiedenis v/d fotografie ............................................................................. 38
6.1. Waarom belangrijk vanuit methodologisch standpunt? ............................................................................... 38
6.2. Ontstaan fotografie: een huwelijk tussen optica en chemie......................................................................... 38
6.2.1. Pioniers in de fotografie........................................................................................................................ 39
6.2.2. Verdere ontwikkelingen........................................................................................................................ 41
6.3. Cultuurhistorische impact ............................................................................................................................. 42
HOOFDSTUK 7: Foto als historische bron – Analyse, methode en historische kritiek ................................................. 43
7.1. Analyse: perspectieven.................................................................................................................................. 43
7.1.1. Foto als venster op de wereld: niveau v/d iconografie ........................................................................ 43
7.1.2. Foto als spiegel van de wereld = niveau v/d iconologie ....................................................................... 44
7.1.3. Foto als spiegelpaleis ............................................................................................................................ 46
7.2. Methode: Generiek historisch analysemodel voor beelden ......................................................................... 47
7.2.1. Kwantitatief en kwalitatief analyseren v. foto’s ................................................................................... 48
7.2.2. Historische kritiek op foto’s: oorsprongs-, authenticiteits- en herstellingskritiek ............................... 49
HOOFDSTUK 8: Oorlogsfotografie ................................................................................................................................. 50
8.1. Inleiding: (on)realistische weergave v/d oorlog? Tussen schilderkunst en fotografie .................................. 50
8.1.1. Oorlogsfotografie: tussen propaganda en (des)informatie .................................................................. 50
8.2. Iconische beelden: te mooi om waar te zijn? ................................................................................................ 51
8.2.1. Bespreking v. reeks bekende foto’s ...................................................................................................... 52
8.2.2. Gemanipuleerde blow ups a.d.h.v. originele negatieven ..................................................................... 54
8.3. Casusbesprekingen ....................................................................................................................................... 55
8.3.1. Persfotografie in WOI: ‘Les Allemands ont subi des pertes énormes’ ................................................. 55
8.3.2. Duitse negatieven (1917 – 18): de Kunstschutz ter verdoezeling v. oorlogsmisdaden ........................ 56
HOOFDSTUK 9: Familiefotografie .................................................................................................................................. 57
9.1. Alledaagse snapshots of ideaalbeelden? Wat zegt Bourdieu? ...................................................................... 57
9.2. De schilderkunst en de opkomst v/d fotografie ........................................................................................... 58
9.2.1. De opkomst v/d portretfotografie en populaire toepassing: de visitekaartjes (chartes-de-visite) ...... 58
9.3. Snapshots uit het dagelijkse (familie)leven ................................................................................................... 59
9.3.1. Subgenre post-mortem fotografie: de levende doden? ....................................................................... 60
3
, HOOFDSTUK 10: Koloniale fotografie ............................................................................................................................ 61
10.1. ‘Authenticiteit’ en types ‘inboorlingen’......................................................................................................... 61
10.1.1. David Cambell, ‘The Gun and the Camera’ (2012)................................................................................ 62
10.1.2. Alice Seeley Harris (1870 – 1970): een koloniale fotografe in protest ................................................. 62
10.2. Koloniale propaganda: het beeld als spiegel ................................................................................................. 63
10.2.1. Artikel Davy Verbeke: hoe omgaan met (koloniale) (beeld)geschiedenis? .......................................... 63
4
Samenvatting | Prof. Anne-Laure Van Bruaene | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Inleiding, afbakening van het college en toepassing ............................................................................ 5
1.1. De kracht van het beeld................................................................................................................................... 5
1.2. Een bemiddelde werkelijkheid: maker, medium, context en onderlinge relatie ............................................ 5
1.3. Eerst zien dan geloven: de (on)betrouwbaarheid van het beeld .................................................................... 6
1.4. Visuele studies: ‘een beeld zegt meer dan 1000 woorden?’… maar is dit zo? ............................................... 6
1.5. Afbakening van dit college: methodologische insteken en toepassing .......................................................... 7
1.5.1. Methodologische insteek: perspectieven ............................................................................................... 7
1.5.2. Methodologische insteek: historische kritiek van het beeld .................................................................. 8
1.5.3. Methodologische insteek: generiek historisch analysemodel voor beelden ......................................... 8
HOOFDSTUK 2: de documentaire waarde van de ‘Vlaamse Primitieven’ .................................................................... 10
2.1. Methodes binnen het onderzoek naar de Vlaamse Primitieven ................................................................... 11
2.1.1. Het materieel-technisch onderzoek ..................................................................................................... 11
2.1.2. Het iconologisch onderzoek: Panofsky’s disguised symbolism............................................................. 12
2.1.3. Het opdrachtgeversonderzoek ............................................................................................................. 15
2.2. De Vlaamse Primitieven als rechtstreekse historische bron? ....................................................................... 17
2.2.1. Casus 1: ‘burgerlijke’ interieurs – over consumptierev, kamerindeling en materiële cultuur ............. 17
2.2.2. Casus 2: religieuze praktijken – de paradox v/d eeuw ......................................................................... 18
2.2.3. Casus 3: stadszichten… een wederkerend fenomeen – de stad in een nieuw jasje ............................. 18
HOOFDSTUK 3: Tussen zelfrepresentatie en conventie – het burgerportret............................................................... 19
3.1. Inleiding: ‘say cheese…’ ................................................................................................................................. 19
3.2. Secularisering v/h portret: evolutie vanaf bij Vlaamse Primitieven .............................................................. 20
3.3. Conventies en decorum ................................................................................................................................ 22
3.4. De conventies uitgedaagd? ........................................................................................................................... 24
3.5. Alternatieve benaderingen: whipple index, materiële context en miniatuurkunst ...................................... 25
HOOFDSTUK 4: Beelden op papier – gedrukte prenten als historische bron............................................................... 26
4.1. Inleiding: Albrecht Dürer, Rhinoceros (houtsnede, 1515) ............................................................................. 26
4.2. De productie v. prenten: technieken en productieproces ............................................................................ 27
4.2.1. Technieken: houtsneden, kopergravures en etsen .............................................................................. 27
4.2.2. Spelers in het productieproces ............................................................................................................. 28
4.2.3. Paradox v/d overleving: hoe groter de oplage, hoe minder exemplaren bewaard ............................. 28
4.2.4. Collecties en repertoria......................................................................................................................... 29
4.3. Soorten prenten: kunstprenten, devotionele prenten en ‘volksprenten’ .................................................... 29
4.3.1. Kunstprenten ........................................................................................................................................ 29
4.3.2. Devotionele prenten ............................................................................................................................. 30
4.3.3. ‘Volksprenten’ en ander drukwerk ....................................................................................................... 30
4.4. Documentaire waarde v. prenten ................................................................................................................. 31
4.4.1. Belangrijke methodologische bedenkingen.......................................................................................... 31
2
, 4.4.2. Apart genre: nieuwsprenten als documentair beeld? .......................................................................... 32
4.5. De rol v. prenten in religieuze en politieke propaganda ............................................................................... 33
HOOFDSTUK 5: Het dagelijkse leven verbeeld? Genrestuk als historische bron ......................................................... 34
5.1. Het genrestuk? Wat, waarom, en ontwikkeling? .......................................................................................... 34
5.1.1. Toepassing: het genrestuk in de praktijk .............................................................................................. 35
5.1.2. Artikel G. Riello: het kostuumboek als genrestuk ................................................................................. 36
5.2. De historische debatten ................................................................................................................................ 37
5.2.1. Realisme vs. symboliek: disguised symbolism of juist niet? ................................................................. 37
5.2.2. Lering of vermaak: schilderijen als negatieve spiegels of juist niet? .................................................... 37
HOOFDSTUK 6: Het moderne beeld – Geschiedenis v/d fotografie ............................................................................. 38
6.1. Waarom belangrijk vanuit methodologisch standpunt? ............................................................................... 38
6.2. Ontstaan fotografie: een huwelijk tussen optica en chemie......................................................................... 38
6.2.1. Pioniers in de fotografie........................................................................................................................ 39
6.2.2. Verdere ontwikkelingen........................................................................................................................ 41
6.3. Cultuurhistorische impact ............................................................................................................................. 42
HOOFDSTUK 7: Foto als historische bron – Analyse, methode en historische kritiek ................................................. 43
7.1. Analyse: perspectieven.................................................................................................................................. 43
7.1.1. Foto als venster op de wereld: niveau v/d iconografie ........................................................................ 43
7.1.2. Foto als spiegel van de wereld = niveau v/d iconologie ....................................................................... 44
7.1.3. Foto als spiegelpaleis ............................................................................................................................ 46
7.2. Methode: Generiek historisch analysemodel voor beelden ......................................................................... 47
7.2.1. Kwantitatief en kwalitatief analyseren v. foto’s ................................................................................... 48
7.2.2. Historische kritiek op foto’s: oorsprongs-, authenticiteits- en herstellingskritiek ............................... 49
HOOFDSTUK 8: Oorlogsfotografie ................................................................................................................................. 50
8.1. Inleiding: (on)realistische weergave v/d oorlog? Tussen schilderkunst en fotografie .................................. 50
8.1.1. Oorlogsfotografie: tussen propaganda en (des)informatie .................................................................. 50
8.2. Iconische beelden: te mooi om waar te zijn? ................................................................................................ 51
8.2.1. Bespreking v. reeks bekende foto’s ...................................................................................................... 52
8.2.2. Gemanipuleerde blow ups a.d.h.v. originele negatieven ..................................................................... 54
8.3. Casusbesprekingen ....................................................................................................................................... 55
8.3.1. Persfotografie in WOI: ‘Les Allemands ont subi des pertes énormes’ ................................................. 55
8.3.2. Duitse negatieven (1917 – 18): de Kunstschutz ter verdoezeling v. oorlogsmisdaden ........................ 56
HOOFDSTUK 9: Familiefotografie .................................................................................................................................. 57
9.1. Alledaagse snapshots of ideaalbeelden? Wat zegt Bourdieu? ...................................................................... 57
9.2. De schilderkunst en de opkomst v/d fotografie ........................................................................................... 58
9.2.1. De opkomst v/d portretfotografie en populaire toepassing: de visitekaartjes (chartes-de-visite) ...... 58
9.3. Snapshots uit het dagelijkse (familie)leven ................................................................................................... 59
9.3.1. Subgenre post-mortem fotografie: de levende doden? ....................................................................... 60
3
, HOOFDSTUK 10: Koloniale fotografie ............................................................................................................................ 61
10.1. ‘Authenticiteit’ en types ‘inboorlingen’......................................................................................................... 61
10.1.1. David Cambell, ‘The Gun and the Camera’ (2012)................................................................................ 62
10.1.2. Alice Seeley Harris (1870 – 1970): een koloniale fotografe in protest ................................................. 62
10.2. Koloniale propaganda: het beeld als spiegel ................................................................................................. 63
10.2.1. Artikel Davy Verbeke: hoe omgaan met (koloniale) (beeld)geschiedenis? .......................................... 63
4
