1
CRIMINOLOGIE
SYLLABUS KRIS DEPOVERE – DOCENT MIEKE DELCOUR [ACADEMIEJAAR 2025-2026]
VOORBEELDEN UITLEG TERMEN ACHTERAAN HET DOCUMENT 😊
DEEL I: WAT IS CRIMINOLOGIE
HOOFDSTUK 1: DEFINITIE VAN CRIMINOLOGIE
1. DEFINITIE
Géén eenduidige definitie afhankelijk van auteur, tijdsgeest en geografie
Wél aantal gemeenschappelijke zaken: “wetenschap van de misdrijven en
van de criminaliteit”
2. WAT BESTUDEERT DE CRIMINOLOGIE?
Einde 20ste eeuw:
- Veiligheidsthema politieke partijen hoger op de agenda
Aandachtsverschuiving van theoretische naar toegepast criminologie
- Tal van gebeurtenissen in België en buitenland (o.a. zaak Dutroux)
Aandacht criminoloog van misdaad + misdadiger uitgebreid naar
wangedrag of sociaal aangepast gedrag. Meer gebruik van term “overlast”.
o Concrete stappen waarbij slachtoffer meer centraal staat
o Vb. wet Franchimont1, Salduz-wetgeving2
Spontane vragen bij studie misdrijven:
Waarom moeten we criminaliteit bestuderen? (MOTIVATIE)
Wat is criminaliteit? (CRIMINALITEITSDEFINITIES)
Wat is de relatie tussen criminaliteit en de overtreders? Kunnen we ons
hierbij beperken tot het gedrag van de criminelen?
Wie is de crimineel?
Welke wetenschappelijke methodes kunnen we hierbij gebruiken?
Welke grenzen stellen we aan ons onderzoeksveld?
…
Onder invloed kritische criminologen meer aandacht voor
criminaliseringsprocessen.
vb. feiten voor nieuwe strafwetten: cybercrime, huiselijk geweld
vb. feiten die strafwetten deden verdwijnen: overspel, strafbare homofolie,
1
Wet Franchimont 1998: meer transparantie en inspraak voor slachtoffers. N.a.v. zaak
Dutroux fundamentele hervormingen in het opsporings- en gerechtelijk onderzoek (inzage
strafdossier, recht om onderzoeksdaden te vragen, motivering bij seponering,
slachtofferverenigingen als procespartij)
2
Salduz-wegeving 2011 & 2016: indirecte versterking van slachtofferrechten. Vooral
gericht op verdachten, maar zorgt ook voor eerlijker en transparanter strafproces (ook
t.v.v. slachtoffers). Betere waarborg procedurele rechten, snellere en betrouwbare
afhandeling, verhoogde rechtszekerheid
, 2
landloperij, abortus
+ toename van interesse van criminologen voor elk afwijkend gedrag, ook al is
het niet strafbaar.
3. WAT IS HET MAATSCHAPPELIJK BELANG VAN CRIMINOLOGIE?
Veiligheid (en criminologie als wetenschap) steeds meer in het dagelijks
maatschappelijk leven. Prominentie plaats bij elke politieke partij.
Oneindig veel voorbeelden:
Federale overheid:
o Publiceert regelmatig kadernota ‘Integrale veiligheid’
Strategisch beleids- en referentiekader voor alle actoren die
omwille van bevoegdheid en verantwoordelijkheid of vanuit
hun maatschappelijke doelstellingen een bijdrage kunnen
leveren om tot een effectieve veiligheidsaanpak te komen.
Gemeenten:
o Nodige aandacht voor aspect veiligheid in gemeentelijke
meerjarenplannen.
Politie:
o Federaal niveau: nationaal veiligheidsplan
o Lokaal niveau: zonale veiligheidsplannen.
o leidraad voor politie rond welke thema’s ze prioriteit zullen
werken3
Instellingen die actief zijn met daders en/of slachtoffers van één of
andere vorm van afwijkend gedrag
o Dezelfde denkpatronen. Drugbeleid, slachtofferbeleid, … gaan zich
meer baseren op wetenschappelijke studie in domein criminologie.
Justitie
o Vaandeldrager in strijd tegen criminaliteit
o Steunt meer en meer op nieuwe wetenschappelijke inzichten
Aanduiding crimineel gedrag = evolutief (tijd- en plaatsgebonden).
Decriminaliseringsprocessen: belang van afwijkend gedrag om tot nieuwe
inzichten te komen.
Maatschappelijke discussie bij schrappen strafbare feiten
o Vb. abortuswetgeving: 1990 absoluut verbod geëvolueerd naar
mogelijkheid tot uitvoering onder bepaalde voorwaarden.
Criminaliteit heeft ook functioneel aspect waarbij burgers voortdurend de
grenzen van het toelaatbare aftasten en zo evolueren naar een
aangepaste wetgeving.
3
Voorbeeld zaak overlijden 11-jarige Fabian in Elisabethpark te Brussel. Politie had daar
als prioritaire taak bestrijden van drugshandel, wat hun verhoogde aanwezigheid en extra
controles verklaarde als context voor de controle van Fabian die wegreed op zijn step van
de politie met een achtervolging en dodelijke val als resultaat.
, 3
4. CRIMINOLOGIE IS EEN ECLECTISCHE WETENSCHAP
Niet opzichzelfstaande wetenschap, maar multi- en interdisciplinaire wetenschap!
Uniek!
Verschillende visies samengebracht + wetenschappers uit verschillende
disciplines onderzoeken hetzelfde fenomeen. Nieuwe inzichten en bestuderen
met (ver)nieuw(d)e blik
Oneindig veel betrokken wetenschappen, maar sommige disciplines een
prominente plaats:
Sociologie Psychologie
Geneeskunde Recht
Penologie Statistiek
Scheikunde Psychiatrie
Wiskunde Farmacologie
Antropologie Biologie
HOOFDSTUK 2: HISTORISCH OVERZICHT
1. DE OUDE TIJDEN
Oudste misdrijf: moord van Kaïn op Abel
Bakermat van cultuur: oude Griekenland, maar ook in oud Egyptische
geschiedenis sporen van teksten teruggevonden van misdrijven. Vb.
opsporingsbericht slaaf
Bij Griekse en Romeinse wijsgeren tal van uitgangspunten voor oorsprong
criminaliteit.
Plato (Athene, ca 427 v. Chr. – Athene, 347 v. Chr.)
o Armoede, hebzucht en begeerte brengt misdaad met zich mee
o Overheersing goede of slechte deel van persoonlijkheid bepaalt je
misdadiger wordt
o MAAR opvoeding en omgeving kunnen bovenstaande elementen
beheersen
Vrees voor straf is sterk bepalend
Aristoteles (Stageira, 384 v. Chr. – Chalkis, 322 v. Chr.)
o Als eerste waarnemingen i.v.m. strafrecht door vergelijking
strafwetgeving in verschillende steden
o Vrij uniek standpunt: belangen van de staat, maar belangen van
individu van belang bij beoordeling crimineel feit.
Individu heeft contract met staat verbroken en nadeel moet
worden hersteld
Straf moet groter zijn dan voordeel gehaald uit misdrijf
Romeins recht
o Structuur met recht als voorname plaats
, 4
o Zwaartepunt bij burgerlijk recht (Twaalftafelenwet4)
o Gebaseerd op het keizersrecht5 en juristenrecht6 (samenspel tussen
autoriteit en expertise: keizer bepaalde kader, juristen vulden in,
verduidelijkten en passen toe.
De middeleeuwen
o Vrij rudimentaire wetgeving
Weinig interesse van filosofen als maatschappelijk gegeven
o Wetten meestal ongeschreven en niet gecodificeerd
Veel gewoonterecht en binnen vrij strikt geografisch gegeven
o Toenemende overheersing kerk en kerkelijke rechtspraak
Salische wet (6de eeuw)
o 1 van de eerste wetboeken sinds de Romeinen.
o Merovingische koning Clovis (stam Salische Franken)
Wet om orde te kunnen handhaven tussen stammen
o Vooral erfeniskwesties, diefstal, moord en geweldplegingen
o Uitgangspunt straffen: geldboete
Thomas van Aquino (ca. 1225-1274)
o Italiaanse geestelijk en moraalfilosoof
Bestudeerde normen en waarden van een goed mens
Zonde om deze niet na te leven
Zonde wegwerken door
Schuld te bekennen
Vergiffenis te vragen
En boete te doen
o Zag verband tussen armoede en plegen van misdrijven.
Thomas More (1478-1535)
o Auteur “Utopia”, voorloper kritische criminologie
o Vraagstelling: is opgelegde straf door overheid te rechtvaardigen,
want overheid is veroorzaker criminaliteit door onderdrukken en
bestelen van zijn burgers.
o Stelling in Utopia 1516: beschrijft sociale omstandigheden. Stelt dat
zware straffen criminaliteit niet zullen beperken.
Moeten op zoek gaan naar oorzaken van misdaad en
criminaliteit
Te zware straffen werken averechts.
Inquisitie
o Kerkelijke rechtbanken nadat christendom werd aangeduid als
staatsgodsdienst door West-Romeinse rijk.
o Doel: ketters opsporen, vervolgen en te straffen
o Werking: volgens inquisitoir recht + ruime bevoegdheden
4
Vormde meer dan 1000 jaar de basis voor het Romeinse recht. Summiere verwijzingen
naar criminele feiten. Vb. pater familias beschikt over recht om ‘vreselijk misvormde’
kinderen te euthanaseren tot de 10 levensdag. Vb. Bij beschuldiging diefstal moest men
de intentie van het misdrijf aantonen.
5
Keizersrecht (ius principis): recht kwam rechtstreeks voort uit de wil van de keizer =
hoogste wetgever)
6
Juristenrecht (ius respondendi): recht dat ontstond uit adviezen, interpretaties en
geschriften van gerespecteerde juristen.
CRIMINOLOGIE
SYLLABUS KRIS DEPOVERE – DOCENT MIEKE DELCOUR [ACADEMIEJAAR 2025-2026]
VOORBEELDEN UITLEG TERMEN ACHTERAAN HET DOCUMENT 😊
DEEL I: WAT IS CRIMINOLOGIE
HOOFDSTUK 1: DEFINITIE VAN CRIMINOLOGIE
1. DEFINITIE
Géén eenduidige definitie afhankelijk van auteur, tijdsgeest en geografie
Wél aantal gemeenschappelijke zaken: “wetenschap van de misdrijven en
van de criminaliteit”
2. WAT BESTUDEERT DE CRIMINOLOGIE?
Einde 20ste eeuw:
- Veiligheidsthema politieke partijen hoger op de agenda
Aandachtsverschuiving van theoretische naar toegepast criminologie
- Tal van gebeurtenissen in België en buitenland (o.a. zaak Dutroux)
Aandacht criminoloog van misdaad + misdadiger uitgebreid naar
wangedrag of sociaal aangepast gedrag. Meer gebruik van term “overlast”.
o Concrete stappen waarbij slachtoffer meer centraal staat
o Vb. wet Franchimont1, Salduz-wetgeving2
Spontane vragen bij studie misdrijven:
Waarom moeten we criminaliteit bestuderen? (MOTIVATIE)
Wat is criminaliteit? (CRIMINALITEITSDEFINITIES)
Wat is de relatie tussen criminaliteit en de overtreders? Kunnen we ons
hierbij beperken tot het gedrag van de criminelen?
Wie is de crimineel?
Welke wetenschappelijke methodes kunnen we hierbij gebruiken?
Welke grenzen stellen we aan ons onderzoeksveld?
…
Onder invloed kritische criminologen meer aandacht voor
criminaliseringsprocessen.
vb. feiten voor nieuwe strafwetten: cybercrime, huiselijk geweld
vb. feiten die strafwetten deden verdwijnen: overspel, strafbare homofolie,
1
Wet Franchimont 1998: meer transparantie en inspraak voor slachtoffers. N.a.v. zaak
Dutroux fundamentele hervormingen in het opsporings- en gerechtelijk onderzoek (inzage
strafdossier, recht om onderzoeksdaden te vragen, motivering bij seponering,
slachtofferverenigingen als procespartij)
2
Salduz-wegeving 2011 & 2016: indirecte versterking van slachtofferrechten. Vooral
gericht op verdachten, maar zorgt ook voor eerlijker en transparanter strafproces (ook
t.v.v. slachtoffers). Betere waarborg procedurele rechten, snellere en betrouwbare
afhandeling, verhoogde rechtszekerheid
, 2
landloperij, abortus
+ toename van interesse van criminologen voor elk afwijkend gedrag, ook al is
het niet strafbaar.
3. WAT IS HET MAATSCHAPPELIJK BELANG VAN CRIMINOLOGIE?
Veiligheid (en criminologie als wetenschap) steeds meer in het dagelijks
maatschappelijk leven. Prominentie plaats bij elke politieke partij.
Oneindig veel voorbeelden:
Federale overheid:
o Publiceert regelmatig kadernota ‘Integrale veiligheid’
Strategisch beleids- en referentiekader voor alle actoren die
omwille van bevoegdheid en verantwoordelijkheid of vanuit
hun maatschappelijke doelstellingen een bijdrage kunnen
leveren om tot een effectieve veiligheidsaanpak te komen.
Gemeenten:
o Nodige aandacht voor aspect veiligheid in gemeentelijke
meerjarenplannen.
Politie:
o Federaal niveau: nationaal veiligheidsplan
o Lokaal niveau: zonale veiligheidsplannen.
o leidraad voor politie rond welke thema’s ze prioriteit zullen
werken3
Instellingen die actief zijn met daders en/of slachtoffers van één of
andere vorm van afwijkend gedrag
o Dezelfde denkpatronen. Drugbeleid, slachtofferbeleid, … gaan zich
meer baseren op wetenschappelijke studie in domein criminologie.
Justitie
o Vaandeldrager in strijd tegen criminaliteit
o Steunt meer en meer op nieuwe wetenschappelijke inzichten
Aanduiding crimineel gedrag = evolutief (tijd- en plaatsgebonden).
Decriminaliseringsprocessen: belang van afwijkend gedrag om tot nieuwe
inzichten te komen.
Maatschappelijke discussie bij schrappen strafbare feiten
o Vb. abortuswetgeving: 1990 absoluut verbod geëvolueerd naar
mogelijkheid tot uitvoering onder bepaalde voorwaarden.
Criminaliteit heeft ook functioneel aspect waarbij burgers voortdurend de
grenzen van het toelaatbare aftasten en zo evolueren naar een
aangepaste wetgeving.
3
Voorbeeld zaak overlijden 11-jarige Fabian in Elisabethpark te Brussel. Politie had daar
als prioritaire taak bestrijden van drugshandel, wat hun verhoogde aanwezigheid en extra
controles verklaarde als context voor de controle van Fabian die wegreed op zijn step van
de politie met een achtervolging en dodelijke val als resultaat.
, 3
4. CRIMINOLOGIE IS EEN ECLECTISCHE WETENSCHAP
Niet opzichzelfstaande wetenschap, maar multi- en interdisciplinaire wetenschap!
Uniek!
Verschillende visies samengebracht + wetenschappers uit verschillende
disciplines onderzoeken hetzelfde fenomeen. Nieuwe inzichten en bestuderen
met (ver)nieuw(d)e blik
Oneindig veel betrokken wetenschappen, maar sommige disciplines een
prominente plaats:
Sociologie Psychologie
Geneeskunde Recht
Penologie Statistiek
Scheikunde Psychiatrie
Wiskunde Farmacologie
Antropologie Biologie
HOOFDSTUK 2: HISTORISCH OVERZICHT
1. DE OUDE TIJDEN
Oudste misdrijf: moord van Kaïn op Abel
Bakermat van cultuur: oude Griekenland, maar ook in oud Egyptische
geschiedenis sporen van teksten teruggevonden van misdrijven. Vb.
opsporingsbericht slaaf
Bij Griekse en Romeinse wijsgeren tal van uitgangspunten voor oorsprong
criminaliteit.
Plato (Athene, ca 427 v. Chr. – Athene, 347 v. Chr.)
o Armoede, hebzucht en begeerte brengt misdaad met zich mee
o Overheersing goede of slechte deel van persoonlijkheid bepaalt je
misdadiger wordt
o MAAR opvoeding en omgeving kunnen bovenstaande elementen
beheersen
Vrees voor straf is sterk bepalend
Aristoteles (Stageira, 384 v. Chr. – Chalkis, 322 v. Chr.)
o Als eerste waarnemingen i.v.m. strafrecht door vergelijking
strafwetgeving in verschillende steden
o Vrij uniek standpunt: belangen van de staat, maar belangen van
individu van belang bij beoordeling crimineel feit.
Individu heeft contract met staat verbroken en nadeel moet
worden hersteld
Straf moet groter zijn dan voordeel gehaald uit misdrijf
Romeins recht
o Structuur met recht als voorname plaats
, 4
o Zwaartepunt bij burgerlijk recht (Twaalftafelenwet4)
o Gebaseerd op het keizersrecht5 en juristenrecht6 (samenspel tussen
autoriteit en expertise: keizer bepaalde kader, juristen vulden in,
verduidelijkten en passen toe.
De middeleeuwen
o Vrij rudimentaire wetgeving
Weinig interesse van filosofen als maatschappelijk gegeven
o Wetten meestal ongeschreven en niet gecodificeerd
Veel gewoonterecht en binnen vrij strikt geografisch gegeven
o Toenemende overheersing kerk en kerkelijke rechtspraak
Salische wet (6de eeuw)
o 1 van de eerste wetboeken sinds de Romeinen.
o Merovingische koning Clovis (stam Salische Franken)
Wet om orde te kunnen handhaven tussen stammen
o Vooral erfeniskwesties, diefstal, moord en geweldplegingen
o Uitgangspunt straffen: geldboete
Thomas van Aquino (ca. 1225-1274)
o Italiaanse geestelijk en moraalfilosoof
Bestudeerde normen en waarden van een goed mens
Zonde om deze niet na te leven
Zonde wegwerken door
Schuld te bekennen
Vergiffenis te vragen
En boete te doen
o Zag verband tussen armoede en plegen van misdrijven.
Thomas More (1478-1535)
o Auteur “Utopia”, voorloper kritische criminologie
o Vraagstelling: is opgelegde straf door overheid te rechtvaardigen,
want overheid is veroorzaker criminaliteit door onderdrukken en
bestelen van zijn burgers.
o Stelling in Utopia 1516: beschrijft sociale omstandigheden. Stelt dat
zware straffen criminaliteit niet zullen beperken.
Moeten op zoek gaan naar oorzaken van misdaad en
criminaliteit
Te zware straffen werken averechts.
Inquisitie
o Kerkelijke rechtbanken nadat christendom werd aangeduid als
staatsgodsdienst door West-Romeinse rijk.
o Doel: ketters opsporen, vervolgen en te straffen
o Werking: volgens inquisitoir recht + ruime bevoegdheden
4
Vormde meer dan 1000 jaar de basis voor het Romeinse recht. Summiere verwijzingen
naar criminele feiten. Vb. pater familias beschikt over recht om ‘vreselijk misvormde’
kinderen te euthanaseren tot de 10 levensdag. Vb. Bij beschuldiging diefstal moest men
de intentie van het misdrijf aantonen.
5
Keizersrecht (ius principis): recht kwam rechtstreeks voort uit de wil van de keizer =
hoogste wetgever)
6
Juristenrecht (ius respondendi): recht dat ontstond uit adviezen, interpretaties en
geschriften van gerespecteerde juristen.
