Deel I. STRAFRECHT
HOOFDSTUK 1 JURIDISCHE SITUERING
Begrip
Wat is strafrecht?
Gn vaste def
Hangt af v discipline (Recht, criminologie, psychologie, …) hoe strafrecht w omschreven en
benaderd
=> Juristen: strafrecht = geheel v rechtsregels over misdrijf, dader en straf
Def is niet zeer inhoudelijk
Het geheel van rechtsregels dat bepaalt:
(1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen
misdrijven zijn;
(2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt;
(3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld;
(4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd;
en
(5) hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf.
Misdrijf – dader - straf
Misdrijf
= Afwijkingen van de norm die een reactie in de vorm van een straf verantwoorden.
=> Niet alles wat niet mag is een misdrijf
Wat een misdrijf is, verschilt in tijd en ruimte.
Bv euthanasie
Alg vs bijz
Wat is een misdrijf algemeen: onder welke vrwaarden zn gedragingen misdrijven +
noodzakelijke bestanddelen v elk misdrijf
Welke gedragingen zijn een misdrijf (bijzonder)?
Dader
= Wie een misdrijf heeft gepleegd
Bestraffing voor daders
Regels over wie dader kan zijn
Bv rechtspersonen kunnen ook een dader zb
Strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
Bv Minderjarige
Straf (en beveiligingsmaatregel)
Wettelijk bepaalde vorm van leed door de rechter opgelegd als sanctie voor een misdrijf.
Alg vs bijz
Wat is een straf (algemeen): welke straffen bstn er en onder welke voorwaarden w
ze opgelegd en uitgevoerd
Met welke straf wordt een bepaald misdrijf bestraft (bijzonder)
Beveiligingsmaatregelen zijn geen straffen (maar vallen wel binnen het strafrecht).
Bv bij mensen mt een geestesstoornis kunnen geïnterneerd w
Procedureregels:
Formele regels over hoe de bevoegde instanties oordelen of misdrijf, dader en straf.
Publiekrecht
Verticale rechtsverhouding
Het plegen van een misdrijf brengt een relatie tot stand tussen dader en de staat.
Het recht om te straffen is voorbehouden aan de (organen vd) staat.
Strafbaarstellingen in ht leven roepen en strafvordering uit oefenen
1
,Openbare orde
Strafwetten zijn van openbare orde (=dwingend recht)
Burgers kunnen geen afspraken maken over de inhoud, reikwijdte en toepassing van de
strafwet
Toestemming vh slachtoffer is gn rechtvaardiging vr ht misdrijf (tenzij expliciet
bepaalt dr strafwet)
Bv SM
Slachtoffers
Slachtoffers hebben geen recht om te straffen en zijn ook niet nodig om te straffen
Nieuw Strafwetboek: klachtmisdrijven (= misdrijven wrvr een klacht vh slachtoffer
noodzakelijk was vr bestraffing vh misdrijf bij laster, smaad of belaging) afgeschaft
Wel via burgerlijke partijstelling privaatrechtelijk belang (schadevergoeding bekomen)
nastreven
Geen recht om de strafvordering uit te oefenen en (mee) te beslissen over straf en
strafuitvoering
Wel meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen,
gehoord en geïnformeerd worden…).
Materieel en formeel
Materieel strafrecht
= Rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van strafbare
gedragingen, daderschap, straffen en voorwaarden om straffen op te leggen en uit
te voeren. (Misdrijf, dader, straf en voorwaarden)
Formeel strafrecht
= Procedureregels over de toepassing van het materieel strafrecht. Door wie en op
welke manier worden misdrijven vastgesteld, opgespoord, vervolgd, bewezen,
berecht en uitgevoerd (strafvordering, strafprocesrecht). (Hoe)
Strafuitvoeringsrecht is materieel en formeel strafrecht.
= penitentiair recht = geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op vrwaarden,
modaliteiten en procedures mbt de uitvoering vd straf
Mat strafrecht heeft ht form nodig om toepassing en afdwinging te krijgen
Nationaal en internationaal
Nationaal strafrecht
Er is ook federaal strafrecht, maar ook strafrecht van gemeenschappen, gewesten,
provincies en gemeenten.
Bv Gewesten: bevoegd vr milieu
Bv Gemeentes: bevoegd vr de openbare rust en veiligheid
Strafrecht is hoofdzakelijk nationaal recht
Internationaal strafrecht
= Hybride rechtstak tussen internationaal recht en strafrecht
(Rechtshulp = geheel aan afspraken gemaakt tss staten om de vaststelling, opsporing,
vervolging, berechting en uitvoering in strafzaken mt internationaal component te
vergemakkelijken)
Nationaal materieel strafrecht met internationale achtergrond
= Internat org’s en samenwerkingsverbanden (VN, EU, Raad v Europa, …) stimuleren staten om
misdrijven en straffen op elkaar af te stemmen => meer strafbaarstelling in bep landen (bv vr
mensenhandel, drugshandel, …)
In essentie nat (bijz) strafrecht
Internationale strafbaarstellingen
=Internationale strafrechtbanken hebben (bij verdrag) eigen regels over (internationale)
misdrijven, daders en straffen.
2
, Internationaal Strafhof in Den Haag => genocide, misdaden tegen de mensheid en
oorlogsmisdaden
Rechtsmachtrecht:
= Bevoegdheid van de staat om het toepassingsbereik van de strafwet te bepalen (ook
buiten het eigen grondgebied).
In essentie nat strafrecht
Formeel internationaal strafrecht:
= Procedureregels voor de behandeling van internationale misdrijven voor internationale
strafrechtbanken en internationale rechtshulp in strafzaken.
Algemeen en bijzonder
Algemeen materieel strafrecht
1,2,3 en 4
Boek I Nieuw Strafwetboek: ‘Algemene regels van het strafrecht’ met zeven hoofdstukken.
Complementaire wetten: Na Strafwetboek 1867 ter aanvulling van boek I Strafwetboek
(bv. internering, probatie, strafuitvoeringswetten)
In het BW (niet OBW) zn er ondertss een paar geïntegreerd in het Strafwetboek bv
‘opschorting en uitstel’
Strafuitvoering staat in specifieke strafuitvoeringswetten
Bv de Wet Extern rechtspositie mbt de uitvoering v vrijheidsbenemende straffen
Bijzonder (materieel) strafrecht
1 en 3
Het bijz strafrecht omvat het geheel aan regels waarin specifieke gedragingen strafbaar
gesteld w en vermeld w welke straffen daarop van toepassing zn
Het bijz strafrecht zit vervat in Boek II Strafwetboek (art. 79 tot 691 Nieuw Sw.) en in heel
veel bijz strafwetten
Zowel de lijst in ht boek als de bijzonder strafwetten zn aanzienlijk gegroeid mt de
jaren
Decriminaliseren (=afschaffen v strafbaarstellingen) gebeurt zelden
Bijz strafwetten kunnen de vorm aannemen v wetten, decreten, ordonnanties of
provinciale en gemeentelijke verordeningen
Toepassing algemeen strafrecht op het bijzonder strafrecht
Toepassing vd beginselen uit Boek I Sw. Op ht bijz strafrecht
Alg strafrecht uit boek I Nieuw Strafwetboek: “Bij gebreke van andersluidende bepalingen
in boek II en in de bijzondere wetten en verordeningen, worden de bepalingen van dit boek
toegepast op de misdrijven die bij boek II alsook bij die bijzondere wetten en
verordeningen strafbaar zijn gesteld.” (Art. 77 Nieuw Sw.)
3
, = de algemene regels gelden, tenzij een andere wet iets anders zegt
Als er een complementaire wet bestaat die aanvullende regels geeft vr een bep
strafrechtelijk onderwerp uit ht bijz strafrecht, moet die wet dat expliciet vermelden
Toepassing v oud Boek I op bijzonder strafwetten
Het Oud Sw. (Art. 100 Sw.) kent een andere regeling waarbij de regelingen uit Boek I over
de strafbare deelneming en verzachtende omstandigheden (art. 85 en hoofdstuk VII) niet
automatisch van toepassing zijn op de bijzondere strafwetten.
Boek I Nieuw Sw. Is v toepassing op bij wetten in de vorm van decreten en ordonnanties,
behoudens de uitzonderingen die vr bijz inbreuken dr een decreet kunnen w gesteld
(Bijzondere Wet 8 augustus 1980 tot hervorming van de instellingen). Wnr bij decreet of
ordonnantie straffen of vormen v strafbaarstellingen w ingevoerd die boek II Nieuw Sw.
niet kent, is een eensluidend advies vd federale ministerraad vereist.
4
HOOFDSTUK 1 JURIDISCHE SITUERING
Begrip
Wat is strafrecht?
Gn vaste def
Hangt af v discipline (Recht, criminologie, psychologie, …) hoe strafrecht w omschreven en
benaderd
=> Juristen: strafrecht = geheel v rechtsregels over misdrijf, dader en straf
Def is niet zeer inhoudelijk
Het geheel van rechtsregels dat bepaalt:
(1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen
misdrijven zijn;
(2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt;
(3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld;
(4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd;
en
(5) hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf.
Misdrijf – dader - straf
Misdrijf
= Afwijkingen van de norm die een reactie in de vorm van een straf verantwoorden.
=> Niet alles wat niet mag is een misdrijf
Wat een misdrijf is, verschilt in tijd en ruimte.
Bv euthanasie
Alg vs bijz
Wat is een misdrijf algemeen: onder welke vrwaarden zn gedragingen misdrijven +
noodzakelijke bestanddelen v elk misdrijf
Welke gedragingen zijn een misdrijf (bijzonder)?
Dader
= Wie een misdrijf heeft gepleegd
Bestraffing voor daders
Regels over wie dader kan zijn
Bv rechtspersonen kunnen ook een dader zb
Strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
Bv Minderjarige
Straf (en beveiligingsmaatregel)
Wettelijk bepaalde vorm van leed door de rechter opgelegd als sanctie voor een misdrijf.
Alg vs bijz
Wat is een straf (algemeen): welke straffen bstn er en onder welke voorwaarden w
ze opgelegd en uitgevoerd
Met welke straf wordt een bepaald misdrijf bestraft (bijzonder)
Beveiligingsmaatregelen zijn geen straffen (maar vallen wel binnen het strafrecht).
Bv bij mensen mt een geestesstoornis kunnen geïnterneerd w
Procedureregels:
Formele regels over hoe de bevoegde instanties oordelen of misdrijf, dader en straf.
Publiekrecht
Verticale rechtsverhouding
Het plegen van een misdrijf brengt een relatie tot stand tussen dader en de staat.
Het recht om te straffen is voorbehouden aan de (organen vd) staat.
Strafbaarstellingen in ht leven roepen en strafvordering uit oefenen
1
,Openbare orde
Strafwetten zijn van openbare orde (=dwingend recht)
Burgers kunnen geen afspraken maken over de inhoud, reikwijdte en toepassing van de
strafwet
Toestemming vh slachtoffer is gn rechtvaardiging vr ht misdrijf (tenzij expliciet
bepaalt dr strafwet)
Bv SM
Slachtoffers
Slachtoffers hebben geen recht om te straffen en zijn ook niet nodig om te straffen
Nieuw Strafwetboek: klachtmisdrijven (= misdrijven wrvr een klacht vh slachtoffer
noodzakelijk was vr bestraffing vh misdrijf bij laster, smaad of belaging) afgeschaft
Wel via burgerlijke partijstelling privaatrechtelijk belang (schadevergoeding bekomen)
nastreven
Geen recht om de strafvordering uit te oefenen en (mee) te beslissen over straf en
strafuitvoering
Wel meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen,
gehoord en geïnformeerd worden…).
Materieel en formeel
Materieel strafrecht
= Rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van strafbare
gedragingen, daderschap, straffen en voorwaarden om straffen op te leggen en uit
te voeren. (Misdrijf, dader, straf en voorwaarden)
Formeel strafrecht
= Procedureregels over de toepassing van het materieel strafrecht. Door wie en op
welke manier worden misdrijven vastgesteld, opgespoord, vervolgd, bewezen,
berecht en uitgevoerd (strafvordering, strafprocesrecht). (Hoe)
Strafuitvoeringsrecht is materieel en formeel strafrecht.
= penitentiair recht = geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op vrwaarden,
modaliteiten en procedures mbt de uitvoering vd straf
Mat strafrecht heeft ht form nodig om toepassing en afdwinging te krijgen
Nationaal en internationaal
Nationaal strafrecht
Er is ook federaal strafrecht, maar ook strafrecht van gemeenschappen, gewesten,
provincies en gemeenten.
Bv Gewesten: bevoegd vr milieu
Bv Gemeentes: bevoegd vr de openbare rust en veiligheid
Strafrecht is hoofdzakelijk nationaal recht
Internationaal strafrecht
= Hybride rechtstak tussen internationaal recht en strafrecht
(Rechtshulp = geheel aan afspraken gemaakt tss staten om de vaststelling, opsporing,
vervolging, berechting en uitvoering in strafzaken mt internationaal component te
vergemakkelijken)
Nationaal materieel strafrecht met internationale achtergrond
= Internat org’s en samenwerkingsverbanden (VN, EU, Raad v Europa, …) stimuleren staten om
misdrijven en straffen op elkaar af te stemmen => meer strafbaarstelling in bep landen (bv vr
mensenhandel, drugshandel, …)
In essentie nat (bijz) strafrecht
Internationale strafbaarstellingen
=Internationale strafrechtbanken hebben (bij verdrag) eigen regels over (internationale)
misdrijven, daders en straffen.
2
, Internationaal Strafhof in Den Haag => genocide, misdaden tegen de mensheid en
oorlogsmisdaden
Rechtsmachtrecht:
= Bevoegdheid van de staat om het toepassingsbereik van de strafwet te bepalen (ook
buiten het eigen grondgebied).
In essentie nat strafrecht
Formeel internationaal strafrecht:
= Procedureregels voor de behandeling van internationale misdrijven voor internationale
strafrechtbanken en internationale rechtshulp in strafzaken.
Algemeen en bijzonder
Algemeen materieel strafrecht
1,2,3 en 4
Boek I Nieuw Strafwetboek: ‘Algemene regels van het strafrecht’ met zeven hoofdstukken.
Complementaire wetten: Na Strafwetboek 1867 ter aanvulling van boek I Strafwetboek
(bv. internering, probatie, strafuitvoeringswetten)
In het BW (niet OBW) zn er ondertss een paar geïntegreerd in het Strafwetboek bv
‘opschorting en uitstel’
Strafuitvoering staat in specifieke strafuitvoeringswetten
Bv de Wet Extern rechtspositie mbt de uitvoering v vrijheidsbenemende straffen
Bijzonder (materieel) strafrecht
1 en 3
Het bijz strafrecht omvat het geheel aan regels waarin specifieke gedragingen strafbaar
gesteld w en vermeld w welke straffen daarop van toepassing zn
Het bijz strafrecht zit vervat in Boek II Strafwetboek (art. 79 tot 691 Nieuw Sw.) en in heel
veel bijz strafwetten
Zowel de lijst in ht boek als de bijzonder strafwetten zn aanzienlijk gegroeid mt de
jaren
Decriminaliseren (=afschaffen v strafbaarstellingen) gebeurt zelden
Bijz strafwetten kunnen de vorm aannemen v wetten, decreten, ordonnanties of
provinciale en gemeentelijke verordeningen
Toepassing algemeen strafrecht op het bijzonder strafrecht
Toepassing vd beginselen uit Boek I Sw. Op ht bijz strafrecht
Alg strafrecht uit boek I Nieuw Strafwetboek: “Bij gebreke van andersluidende bepalingen
in boek II en in de bijzondere wetten en verordeningen, worden de bepalingen van dit boek
toegepast op de misdrijven die bij boek II alsook bij die bijzondere wetten en
verordeningen strafbaar zijn gesteld.” (Art. 77 Nieuw Sw.)
3
, = de algemene regels gelden, tenzij een andere wet iets anders zegt
Als er een complementaire wet bestaat die aanvullende regels geeft vr een bep
strafrechtelijk onderwerp uit ht bijz strafrecht, moet die wet dat expliciet vermelden
Toepassing v oud Boek I op bijzonder strafwetten
Het Oud Sw. (Art. 100 Sw.) kent een andere regeling waarbij de regelingen uit Boek I over
de strafbare deelneming en verzachtende omstandigheden (art. 85 en hoofdstuk VII) niet
automatisch van toepassing zijn op de bijzondere strafwetten.
Boek I Nieuw Sw. Is v toepassing op bij wetten in de vorm van decreten en ordonnanties,
behoudens de uitzonderingen die vr bijz inbreuken dr een decreet kunnen w gesteld
(Bijzondere Wet 8 augustus 1980 tot hervorming van de instellingen). Wnr bij decreet of
ordonnantie straffen of vormen v strafbaarstellingen w ingevoerd die boek II Nieuw Sw.
niet kent, is een eensluidend advies vd federale ministerraad vereist.
4
