Hoofdstuk 3: De Vroeg-Christelijke en Byzantijnse architectuur (300-600)
1. Vroege Christelijke Architectuur
In de vroege periode van het christendom, toen het geloof nog niet wijdverspreid
was en soms zelfs verboden, werden er geen monumentale gebouwen opgericht.
Christenen kwamen samen in huizen die waren omgevormd tot kerken. Later
werden grote kerken gebouwd op deze huizen, zoals de San Clemente in Rome.
2. Politieke Instabiliteit en Religieuze Bekering
Tijdens de onstabiele periode van het Romeinse Rijk, dat werd opgesplitst in Oost
en West, riepen verschillende leiders zichzelf uit tot keizer. Eén van hen,
Constantijn, kreeg een visioen dat hem naar de overwinning zou leiden als hij het
christendom omarmde. Na zijn overwinning bekeerde hij zich tot het christendom,
wat resulteerde in een grote aanhang van mensen die wanhopig waren en hoop
zochten in dit geloof. Hij bouwde ook een overwinningsboog.
3. Architectonische Bijdragen van Constantijn
Constantijn liet twee belangrijke kerken bouwen in Rome:
- De Sint-Jan van Lateranen (kathedraal van de paus)
- De Oude Sint-Pieter (gebouwd boven het graf van de heilige Petrus) = Martyrium
Beide kerken zijn voorbeelden van basilieken, die zich onderscheiden door:
- Een rechthoekige grondvorm
- Een houten dak met spanten, soms verborgen achter een plat dak
- Zijbeuken, soms met zuilen
- Een hoge lichtbeuk
- Een apsis, oorspronkelijk gebruikt als tribunaal
Dit is niet meer gebasseerd op Griekse of Romeinse mythologieën
omdat daar meerdere Goden zijn. In het Christendom is er maar 1
God. Deze werd vroeger uit angst ook niet afgebeeld. Vroeger
werd deze vooral gebruikt als markthal, beursgebouw en een
rechtszaal (vandaar tribunaal) bij de Romeinen. In basilieken was
de centrale ruimte voor belangrijke personen zoals priesters,
terwijl de zijbeuken voor gewone mensen waren. De Oude Sint-
Pieter bevatte ook een dwarsbeuk, wat niet typisch is voor
basilieken, maar werd toegevoegd voor de rondgang rond het graf
van Petrus.
, 4. Constantinopel en Centraalbouw
Constantijn transformeerde het oude Byzantium in Constantinopel, de nieuwe religieuze hoofdstad.
Hoewel hij zich om politieke redenen bekeerde, liet hij zich pas op zijn sterfbed dopen. Hij liet ook
een centraalbouw (Mausoleum van Helena) bouwen voor zijn moeder, met een koepel vergelijkbaar
met die van het Pantheon. Deze centraalbouw symboliseerde de overgang tussen het aardse en het
goddelijke. Dopen werd gedaan in een baptisterium. Dit is een appart gebouwtje. Het werd gezien als
het doodgaan van de oude gedaante en de geboorte van een nieuw persoon.
5. Byzantijnse Architectuur en Justinianus
De Byzantijnse architectuur, gekenmerkt door
centraalbouw en koepels, bloeide onder keizer
Justinianus. Zijn politieke en culturele ambities
leidden tot de bouw van vele monumenten in
Ravenna, een stad vol goed bewaarde kerken die
de overgang van het Romeinse naar het
Byzantijnse Rijk weerspiegelen. Justinianus
wilde van Ravenna de nieuwe hoofdstad maken
en bouwde de Hagia Sophia in Constantinopel,
een indrukwekkende kerk die een combinatie is
van de basilica en elementen van de
centraalbouw. Hij wil de twee grote kerken in
Constantinopel vervangen. De Hagia Sophia is
een indrukwekkende kerk die door keizer
Justinianus in Constantinopel werd gebouwd. De
kerk, ook wel bekend als de "Kerk van de Heilige
Wijsheid," werd oorspronkelijk gebouwd op de
plaats van een eerdere kerk, die tijdens het Nika-
oproer van 532 volledig werd verwoest.
Justinianus maakte gebruik van deze gelegenheid
om zijn overwinning extra luister bij te zetten
door tussen 532 en 537 de nieuwe Hagia Sophia
te laten bouwen. Dit is een cobinatie van de
basilica en elementen van de centraalbouw. De
Hagia Sophia wordt beschreven als een
combinatie van de basilica van Maxentius en de koepelbouw van het Pantheon. De San Vitale-basiliek
is een van de meest opmerkelijke monumenten van de Byzantijnse kunst en architectuur in Europa.
De basiliek heeft een achthoekig grondplan met een centrale koepel. De centrale ruimte wordt
omgeven door een reeks halfronde nissen en een ambulatory (loopgang).
Kenmerken van Latere Byzantijnse Architectuur
De latere Byzantijnse architectuur wordt gekenmerkt door ingewikkelde kruisvormige grondplannen
en rijk gedecoreerde koepels. Voorbeelden hiervan zijn de kerken Theotokos en Daphni in
Griekenland.
Regionale Invloeden en Culturele Uitwisselingen
De Byzantijnse architectuur had een sterke invloed op de bouwstijlen in het oostelijke Middellandse
Zeegebied, inclusief Griekenland, de Balkan en Rusland. Er was ook een voortdurende uitwisseling
van ideeën tussen het Byzantijnse Rijk en het Westen, wat leidde tot de integratie van Byzantijnse
elementen in de westerse architectuur, vooral tijdens de Karolingische Renaissance en de romaanse
periode.
,Hoofdstuk 4: De Karolingische en Romaanse Architectuur (800-1100)
1. Karolingische Architectuur (800-1000)
Historische Context
Na de val van het West-Romeinse Rijk werd het gebied opgesplitst in vele verschillende regio's, wat
leidde tot constante strijd tussen deze gebieden. Hierdoor was er minder tijd en middelen beschikbaar
voor architectuur, en de meeste bouwwerken uit deze periode waren van hout en
zijn niet bewaard gebleven.
De Franken en Karel de Grote
De Franken, onder leiding van Karel de Grote, veroverden grote delen van Europa.
In 800 werd Karel de Grote opnieuw keizer en tevens tot Paus gekroond. Hij was
zeer geïnteresseerd in verschillende culturen, leerde Latijn en bezocht oude
hoofdsteden van het Romeinse Rijk, zoals Ravenna en de San Vitale.
De Keizerlijke Hoofdstad Aken
Karel de Grote maakte Aken tot de hoofdstad
van zijn rijk vanwege de centrale ligging en de
aanwezigheid van natuurlijke warmtebronnen.
Hier bouwde hij een Paltscomplex, geïnspireerd
op het Romeinse imperium. Dit complex bestond
uit een Paltskapel, een aula en een basiliek, wat
een kloosterachtige omgeving vormde. De
basiliek was gebaseerd op de basiliek van
Constantijn in Trier en de Paltskapel op de San Vitale in Ravenna. De Paltskapel had een losstaand
atrium, een typisch kenmerk van Karolingische architectuur.
Architectonische Kenmerken
De San Vitale had een achthoekig middenschip met bloemblaadjes, wat ook terug te vinden was in de
Paltskapel. De buitenrand van de San Vitale was eveneens achthoekig, terwijl de Paltskapel een
complexe zeshoekige vorm had. Beide bouwwerken maakten gebruik van zuilen, waarbij die van de
San Vitale dragend waren en die van de Paltskapel niet. Deze zuilen zorgden voor een ronde arcade op
een ronde arcade. Sommige onderdelen, zoals zuilen, werden hergebruikt van ruïnes uit het Oost-
Romeinse Rijk, dit was zowel praktisch als symbolisch, aangezien het de continuïteit met het
Romeinse Rijk benadrukte.. De Paltskapel was een uitdrukking van zijn keizerlijke macht en zijn
ambities om een nieuw Romeins Rijk te stichten. De Paltskapel vertoonde ook invloeden van de Hagia
Sophia.
, Innovaties in de Bouw
In de Paltskapel werden kruisgewelven en tongewelven gebruikt, en voor de eerste keer in Europa
werd er een schuin tongewelf toegepast. Het westwerk was een belangrijk element in Karolingische
architectuur, waarbij de ingang benadrukt werd en de kerk altijd naar het oosten gericht was, het
symbool van de geboorte van Jezus. Dit westwerk kon dienen als koor of uitzicht over de hele kerk,
zoals bij de troon van keizer Karel in Aken. Het kon ook als aanzet dienen voor het bouwen van een
torenfront in de Romaanse architectuur.
Dubbele Polariteit en Verspreiding
Het concept van dubbele polariteit, waarbij de kerk naar zowel het oosten als
westen gericht was, werd geïntroduceerd. Stijlen en elementen uit verschillende
culturen werden gecombineerd en dit type architectuur werd overgenomen in
steden zoals Luik, Brugge en Groningen.
2. Ottoonse Architectuur (950 en 1050)
Heropleving onder Otto I
De Karolingische beschaving begint uiteen te vallen in de negende eeuw en zal uiteindelijk geheel
uiteenvallen rond het jaar 950. Dit verval markeert het einde van een tijdperk waarin een sterk
centraal gezag, belichaamd door de figuur van de keizer, de boventoon voerde. Het concept van een
sterke keizer wordt nieuw leven ingeblazen door Otto I, de keizer van het Ottoonse rijk. Otto I weet
het rijk te stabiliseren en introduceert hervormingen die de culturele en politieke structuur van de
regio versterken.
Kenmerken van Ottoonse Architectuur
De Ottoonse architectuur combineert elementen van de voorgaande Karolingische architectuur met
invloeden uit de Byzantijnse en later ook de Romaanse architectuur. Deze periode staat bekend om de
volgende kenmerken:
- Uitbreidingen van de Basilica: De Ottoonse architecten maakten vaak gebruik van de
basiliekvorm en voegden hier nieuwe elementen aan toe. Steunwissel!!
- Dubbelpolariteit: Dit concept was belangrijk in de Ottoonse architectuur en houdt in dat er
een symmetrische opstelling van elementen aan beide zijden van een centrale as was.
Voorbeeld: St. Michael in Hildesheim
Een voorbeeld van het hoogtepunt van de Ottoonse architectuur is de
St. Michael in Hildesheim. De basisstructuur is een basiliek, maar deze
is verder uitgewerkt met complexere elementen.
- Apsissen aan beide zijden: De kerk heeft apsissen aan zowel de
oost- als de westkant, die verhoogd zijn vanwege de crypte
eronder.
- Transepten: Aan beide zijden van de kerk bevinden zich
transepten. Elk transept heeft in het midden een vieringstoren.
- Zijingang: De hoofdingang van de kerk bevindt zich aan de
zuidkant.
- Steunwissel: Dit is een constructie waarbij zuilen worden
afgewisseld met pilaren, wat resulteert in vierkante traveeën.
- Rondbogen of gordelbogen: Deze bogen zijn geïnspireerd op de
triomfbogen van de Romeinen en dragen bij aan de
monumentale uitstraling van de kerk.
1. Vroege Christelijke Architectuur
In de vroege periode van het christendom, toen het geloof nog niet wijdverspreid
was en soms zelfs verboden, werden er geen monumentale gebouwen opgericht.
Christenen kwamen samen in huizen die waren omgevormd tot kerken. Later
werden grote kerken gebouwd op deze huizen, zoals de San Clemente in Rome.
2. Politieke Instabiliteit en Religieuze Bekering
Tijdens de onstabiele periode van het Romeinse Rijk, dat werd opgesplitst in Oost
en West, riepen verschillende leiders zichzelf uit tot keizer. Eén van hen,
Constantijn, kreeg een visioen dat hem naar de overwinning zou leiden als hij het
christendom omarmde. Na zijn overwinning bekeerde hij zich tot het christendom,
wat resulteerde in een grote aanhang van mensen die wanhopig waren en hoop
zochten in dit geloof. Hij bouwde ook een overwinningsboog.
3. Architectonische Bijdragen van Constantijn
Constantijn liet twee belangrijke kerken bouwen in Rome:
- De Sint-Jan van Lateranen (kathedraal van de paus)
- De Oude Sint-Pieter (gebouwd boven het graf van de heilige Petrus) = Martyrium
Beide kerken zijn voorbeelden van basilieken, die zich onderscheiden door:
- Een rechthoekige grondvorm
- Een houten dak met spanten, soms verborgen achter een plat dak
- Zijbeuken, soms met zuilen
- Een hoge lichtbeuk
- Een apsis, oorspronkelijk gebruikt als tribunaal
Dit is niet meer gebasseerd op Griekse of Romeinse mythologieën
omdat daar meerdere Goden zijn. In het Christendom is er maar 1
God. Deze werd vroeger uit angst ook niet afgebeeld. Vroeger
werd deze vooral gebruikt als markthal, beursgebouw en een
rechtszaal (vandaar tribunaal) bij de Romeinen. In basilieken was
de centrale ruimte voor belangrijke personen zoals priesters,
terwijl de zijbeuken voor gewone mensen waren. De Oude Sint-
Pieter bevatte ook een dwarsbeuk, wat niet typisch is voor
basilieken, maar werd toegevoegd voor de rondgang rond het graf
van Petrus.
, 4. Constantinopel en Centraalbouw
Constantijn transformeerde het oude Byzantium in Constantinopel, de nieuwe religieuze hoofdstad.
Hoewel hij zich om politieke redenen bekeerde, liet hij zich pas op zijn sterfbed dopen. Hij liet ook
een centraalbouw (Mausoleum van Helena) bouwen voor zijn moeder, met een koepel vergelijkbaar
met die van het Pantheon. Deze centraalbouw symboliseerde de overgang tussen het aardse en het
goddelijke. Dopen werd gedaan in een baptisterium. Dit is een appart gebouwtje. Het werd gezien als
het doodgaan van de oude gedaante en de geboorte van een nieuw persoon.
5. Byzantijnse Architectuur en Justinianus
De Byzantijnse architectuur, gekenmerkt door
centraalbouw en koepels, bloeide onder keizer
Justinianus. Zijn politieke en culturele ambities
leidden tot de bouw van vele monumenten in
Ravenna, een stad vol goed bewaarde kerken die
de overgang van het Romeinse naar het
Byzantijnse Rijk weerspiegelen. Justinianus
wilde van Ravenna de nieuwe hoofdstad maken
en bouwde de Hagia Sophia in Constantinopel,
een indrukwekkende kerk die een combinatie is
van de basilica en elementen van de
centraalbouw. Hij wil de twee grote kerken in
Constantinopel vervangen. De Hagia Sophia is
een indrukwekkende kerk die door keizer
Justinianus in Constantinopel werd gebouwd. De
kerk, ook wel bekend als de "Kerk van de Heilige
Wijsheid," werd oorspronkelijk gebouwd op de
plaats van een eerdere kerk, die tijdens het Nika-
oproer van 532 volledig werd verwoest.
Justinianus maakte gebruik van deze gelegenheid
om zijn overwinning extra luister bij te zetten
door tussen 532 en 537 de nieuwe Hagia Sophia
te laten bouwen. Dit is een cobinatie van de
basilica en elementen van de centraalbouw. De
Hagia Sophia wordt beschreven als een
combinatie van de basilica van Maxentius en de koepelbouw van het Pantheon. De San Vitale-basiliek
is een van de meest opmerkelijke monumenten van de Byzantijnse kunst en architectuur in Europa.
De basiliek heeft een achthoekig grondplan met een centrale koepel. De centrale ruimte wordt
omgeven door een reeks halfronde nissen en een ambulatory (loopgang).
Kenmerken van Latere Byzantijnse Architectuur
De latere Byzantijnse architectuur wordt gekenmerkt door ingewikkelde kruisvormige grondplannen
en rijk gedecoreerde koepels. Voorbeelden hiervan zijn de kerken Theotokos en Daphni in
Griekenland.
Regionale Invloeden en Culturele Uitwisselingen
De Byzantijnse architectuur had een sterke invloed op de bouwstijlen in het oostelijke Middellandse
Zeegebied, inclusief Griekenland, de Balkan en Rusland. Er was ook een voortdurende uitwisseling
van ideeën tussen het Byzantijnse Rijk en het Westen, wat leidde tot de integratie van Byzantijnse
elementen in de westerse architectuur, vooral tijdens de Karolingische Renaissance en de romaanse
periode.
,Hoofdstuk 4: De Karolingische en Romaanse Architectuur (800-1100)
1. Karolingische Architectuur (800-1000)
Historische Context
Na de val van het West-Romeinse Rijk werd het gebied opgesplitst in vele verschillende regio's, wat
leidde tot constante strijd tussen deze gebieden. Hierdoor was er minder tijd en middelen beschikbaar
voor architectuur, en de meeste bouwwerken uit deze periode waren van hout en
zijn niet bewaard gebleven.
De Franken en Karel de Grote
De Franken, onder leiding van Karel de Grote, veroverden grote delen van Europa.
In 800 werd Karel de Grote opnieuw keizer en tevens tot Paus gekroond. Hij was
zeer geïnteresseerd in verschillende culturen, leerde Latijn en bezocht oude
hoofdsteden van het Romeinse Rijk, zoals Ravenna en de San Vitale.
De Keizerlijke Hoofdstad Aken
Karel de Grote maakte Aken tot de hoofdstad
van zijn rijk vanwege de centrale ligging en de
aanwezigheid van natuurlijke warmtebronnen.
Hier bouwde hij een Paltscomplex, geïnspireerd
op het Romeinse imperium. Dit complex bestond
uit een Paltskapel, een aula en een basiliek, wat
een kloosterachtige omgeving vormde. De
basiliek was gebaseerd op de basiliek van
Constantijn in Trier en de Paltskapel op de San Vitale in Ravenna. De Paltskapel had een losstaand
atrium, een typisch kenmerk van Karolingische architectuur.
Architectonische Kenmerken
De San Vitale had een achthoekig middenschip met bloemblaadjes, wat ook terug te vinden was in de
Paltskapel. De buitenrand van de San Vitale was eveneens achthoekig, terwijl de Paltskapel een
complexe zeshoekige vorm had. Beide bouwwerken maakten gebruik van zuilen, waarbij die van de
San Vitale dragend waren en die van de Paltskapel niet. Deze zuilen zorgden voor een ronde arcade op
een ronde arcade. Sommige onderdelen, zoals zuilen, werden hergebruikt van ruïnes uit het Oost-
Romeinse Rijk, dit was zowel praktisch als symbolisch, aangezien het de continuïteit met het
Romeinse Rijk benadrukte.. De Paltskapel was een uitdrukking van zijn keizerlijke macht en zijn
ambities om een nieuw Romeins Rijk te stichten. De Paltskapel vertoonde ook invloeden van de Hagia
Sophia.
, Innovaties in de Bouw
In de Paltskapel werden kruisgewelven en tongewelven gebruikt, en voor de eerste keer in Europa
werd er een schuin tongewelf toegepast. Het westwerk was een belangrijk element in Karolingische
architectuur, waarbij de ingang benadrukt werd en de kerk altijd naar het oosten gericht was, het
symbool van de geboorte van Jezus. Dit westwerk kon dienen als koor of uitzicht over de hele kerk,
zoals bij de troon van keizer Karel in Aken. Het kon ook als aanzet dienen voor het bouwen van een
torenfront in de Romaanse architectuur.
Dubbele Polariteit en Verspreiding
Het concept van dubbele polariteit, waarbij de kerk naar zowel het oosten als
westen gericht was, werd geïntroduceerd. Stijlen en elementen uit verschillende
culturen werden gecombineerd en dit type architectuur werd overgenomen in
steden zoals Luik, Brugge en Groningen.
2. Ottoonse Architectuur (950 en 1050)
Heropleving onder Otto I
De Karolingische beschaving begint uiteen te vallen in de negende eeuw en zal uiteindelijk geheel
uiteenvallen rond het jaar 950. Dit verval markeert het einde van een tijdperk waarin een sterk
centraal gezag, belichaamd door de figuur van de keizer, de boventoon voerde. Het concept van een
sterke keizer wordt nieuw leven ingeblazen door Otto I, de keizer van het Ottoonse rijk. Otto I weet
het rijk te stabiliseren en introduceert hervormingen die de culturele en politieke structuur van de
regio versterken.
Kenmerken van Ottoonse Architectuur
De Ottoonse architectuur combineert elementen van de voorgaande Karolingische architectuur met
invloeden uit de Byzantijnse en later ook de Romaanse architectuur. Deze periode staat bekend om de
volgende kenmerken:
- Uitbreidingen van de Basilica: De Ottoonse architecten maakten vaak gebruik van de
basiliekvorm en voegden hier nieuwe elementen aan toe. Steunwissel!!
- Dubbelpolariteit: Dit concept was belangrijk in de Ottoonse architectuur en houdt in dat er
een symmetrische opstelling van elementen aan beide zijden van een centrale as was.
Voorbeeld: St. Michael in Hildesheim
Een voorbeeld van het hoogtepunt van de Ottoonse architectuur is de
St. Michael in Hildesheim. De basisstructuur is een basiliek, maar deze
is verder uitgewerkt met complexere elementen.
- Apsissen aan beide zijden: De kerk heeft apsissen aan zowel de
oost- als de westkant, die verhoogd zijn vanwege de crypte
eronder.
- Transepten: Aan beide zijden van de kerk bevinden zich
transepten. Elk transept heeft in het midden een vieringstoren.
- Zijingang: De hoofdingang van de kerk bevindt zich aan de
zuidkant.
- Steunwissel: Dit is een constructie waarbij zuilen worden
afgewisseld met pilaren, wat resulteert in vierkante traveeën.
- Rondbogen of gordelbogen: Deze bogen zijn geïnspireerd op de
triomfbogen van de Romeinen en dragen bij aan de
monumentale uitstraling van de kerk.
