Ethische en rechtsfilosofische stromingen
Inleiding .......................................................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets ........................................................................................... 4
1. norma:eve problemen: enkele schijnbare oplossingen, onberedeneerde oplossing ............................ 4
1.1 geloof – wil van God ......................................................................................................................... 4
1.2 emo:es – ins:ncten – intuï:es ......................................................................................................... 4
1.3 feitelijke toestand ............................................................................................................................. 4
2. norma:eve problemen: de ra:onele benadering .................................................................................. 5
2.1 Jeremy Bentham: de morele calcalus ............................................................................................... 5
2.2 Immanuel Kant: de morele plicht ..................................................................................................... 6
3. de klassieke rechtvaardigingstoets ......................................................................................................... 8
3.1 de schendingsfase (beginsel) ............................................................................................................ 8
3.2 de overtreffase (hoger beginsel) ....................................................................................................... 9
3.3 de uitzonderingfase (moraliteit, noodzaak, propor:onaliteit) ....................................................... 10
3.4 de interven:efase ........................................................................................................................... 11
3.5 voordelen en beperkingen .............................................................................................................. 12
Hoofdstuk 2. Waardigheid ............................................................................................................................ 12
1. inleiding ................................................................................................................................................ 12
2. het belang van menselijke waardigheid................................................................................................ 12
3. vier betekenisvelden/toepassingsgebieden.......................................................................................... 13
3.1 het verbod op onmenselijke behandeling ...................................................................................... 13
3.2 recht op een menswaardig bestaan................................................................................................ 13
3.3 het recht op zelQeschikking ........................................................................................................... 13
3.4 het verbod op discrimina:e ............................................................................................................ 13
4. dehumanisering .................................................................................................................................... 14
4.1 animale en machinale dehumanisering .......................................................................................... 14
4.2 is animale dehumanisering erger dan machinale? ......................................................................... 15
4.3 handhaving van de grens tussen mens en dier ............................................................................... 15
4.4 twee theorieën over de grens tussen mens en dier ....................................................................... 16
4.4.1 terror management theory (TMT) ........................................................................................... 16
4.4.2 social exclusion theory (SET) .................................................................................................... 16
5. ten sloZe: over dierlijke waardigheid? ................................................................................................. 16
6. de toekomst .......................................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 3. Het vrijheids- of autonomiebeginsel ....................................................................................... 17
1. de schaduwzone van vrijheid................................................................................................................ 17
2. drie soorten vrijheden .......................................................................................................................... 17
2.1 zelQepaling (nega:eve vrijheid) ..................................................................................................... 17
2.2 zelQeschikking (zelfdetermina:e, condi:onele vrijheid) ............................................................... 17
2.3 zelfrealisa:e (zelfontplooiing, posi:eve vrijheid, norma:eve vrijheid) .......................................... 18
1
, 3. vrijheid van privéleven (privacy) ........................................................................................................... 18
3.1 van vrijheid naar privacy: opkomst, crisis en heropleving van een fundamentele vrijheid ............ 18
3.2 schadebeginsel en paternalisme .................................................................................................... 19
3.2.1 het schadebeginsel .................................................................................................................. 19
3.2.2 zacht, hard en moreel paternalisme ........................................................................................ 19
3.2.3 overregulering en par:jdige schade ........................................................................................ 20
4. het recht op vrije meningsui:ng ........................................................................................................... 21
5. vrijheid van opvoeden .......................................................................................................................... 21
5.1 ter inleiding: het thuisonderwijs van Pauline de Broglie ................................................................ 21
5.2 drie beginselen ............................................................................................................................... 21
5.2.1 het beginsel van ouderlijke macht/ouderlijk gezag ................................................................. 21
5.2.2 het recht op een open toekomst (open future)/an:ciperende autonomie ............................. 22
5.2.3 het beginsel van zelQestuur .................................................................................................... 22
5.3 toepassing: thuisonderwijs voor de Amish? ................................................................................... 23
6. vrijheid van cultuur en godsdienst........................................................................................................ 24
6.1 mul:culturele controverse ............................................................................................................. 24
6.2 drie beginselen ............................................................................................................................... 26
6.2.1 neutraliteitsbeginsel (exclusieve neutraliteit, laïcité) .............................................................. 26
6.2.2 mul:culturalisme (inclusieve neutraliteit, ac:ef pluralisme) .................................................. 27
6.2.3 medeburgerschap (gedeeld burgerschap) ............................................................................... 31
6.3 toepassing: de Raad van State over inburgering in Vlaanderen ..................................................... 31
Hoofdstuk 4. Het gelijkheidsbeginsel............................................................................................................ 36
1. gelijkheid: een allemansvriend ............................................................................................................. 37
2. de formele gelijkheid ............................................................................................................................ 37
2.1 Aristoteles ....................................................................................................................................... 37
2.2 de aristocra:e ................................................................................................................................. 38
3. rechtengelijkheid .................................................................................................................................. 39
3.1 Thomas Hobbes .............................................................................................................................. 40
3.2 John Locke ...................................................................................................................................... 40
3.3 Jean-Jacques Rousseau ................................................................................................................... 40
3.4 de natuurlijke gelijkheid aller mensen ............................................................................................ 40
3.5 racisme en beschavingsleer: de dubbele moraal van de Verlich:ng en het 19e-eeuwse liberalisme
.............................................................................................................................................................. 40
3.6 toepassing: klassiek liberalisme en de Europese Unie .................................................................... 40
4. kansengelijkheid na WOII ..................................................................................................................... 40
4.1 het beginsel van non-democra:e ................................................................................................... 40
4.2 twee modellen ................................................................................................................................ 42
4.3 toepassing: poli:eke benoemingen ................................................................................................ 42
5. compenserende kansengelijkheid ........................................................................................................ 43
2
, 5.1 het meritocra:sche ideaal .............................................................................................................. 44
5.2 een substan:ële vorm van gelijkheid ............................................................................................. 45
5.3 toepassing: de hervorming van de kinderbijslag ............................................................................ 45
6. bronnengelijkheid ................................................................................................................................. 45
7. welvaartsgelijkheid ............................................................................................................................... 48
7.1 van utopische droom tot dictatuur van het proletariaat ................................................................ 48
7.2 vormen van welvaartsgelijkheid ..................................................................................................... 48
8. tot slot: alle gelijkheden op een rijtje ................................................................................................... 49
Hoofdstuk 5. De liberalis:sche kri:ek op de egalitaire sociaaldemocra:e .................................................. 49
1. inleiding ................................................................................................................................................ 49
2. Robert Nozick........................................................................................................................................ 49
3. Friedrich Hayek ..................................................................................................................................... 49
4. liberalis:sch alterna:ef voor zelfgenoegzaam links? ............................................................................ 50
Hoofdstuk 6. Het legi:miteitsbeginsel ......................................................................................................... 50
1. inleiding ................................................................................................................................................ 50
2. de liberale democra:e: het model, zijn hoofdkenmerken en basispremissen ..................................... 51
3. de alterna:even voor liberaal-democra:sch model ............................................................................. 54
3.1 het theocra:sche alterna:ef: de goddelijke bevelstheorie ............................................................ 54
3.2 het natuurrechtelijk alterna:ef ...................................................................................................... 55
3.2.1 het doeloorzakelijk natuurrecht .............................................................................................. 55
3.2.2 het werkoorzakelijk natuurrecht .............................................................................................. 55
3.3 het volkssoevereine alterna:ef ...................................................................................................... 55
De aanvallen op het liberaal democra:sch legi:miteitsbeginsel ................................................................. 56
4. Carl SchmiZ en Joseph de Maistre: de Dracula’s van de liberale democra:e, conserva:eve denken .. 57
4.1 de kri:ek van Carl Schmi9 .............................................................................................................. 57
4.2 de kri:ek van Joseph de Maistre .................................................................................................... 59
4.3 SchmiZ en Maistre: Dracula’s of echte doodgravers van de liberale democra:e? ......................... 60
5. de filosofisch-anarchis:sche kri:ek (links) ........................................................................................... 60
Hoofdstuk 7. Het recht om te straffen .......................................................................................................... 62
1. straffen als rechtsfilosofisch probleem ................................................................................................. 62
2. de u:litaris:sche rechtvaardiging (Bentham, Beccaria)....................................................................... 63
2.1 het u:litarisme hangt af van empirische toetsing .......................................................................... 64
2.2 het u:litarisme botst met onze intuï:e .......................................................................................... 65
3. de retribu:vis:sche rechtvaardiging (Kant) ......................................................................................... 66
3.1 het dwangprobleem ....................................................................................................................... 67
3.2 het vrijewilprobleem ...................................................................................................................... 67
4. de moreel-educa:eve rechtvaardiging (Skinner) .................................................................................. 68
5. conclusie ............................................................................................................................................... 68
3
, Inleiding
- Handboek + tekstboek (2 vragen examen)
- Examen 10/20 meerkeuze, 10/20 betoog klassieke rechtvaardigingstoets
- Opnames
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets
Oplossen van norma:eve problemen, wat is een rechtvaardige maatschappij?
Moeten, mogen, niet mogen, niet moeten,...
Vb. mogen dove ouders opteren voor een doof kind?
Vb. Zaadje doctoreert aan UGent
Vb. verplichte samenlevingsdienst voor jongeren? – Theo Francken
1. norma)eve problemen: enkele schijnbare oplossingen, onberedeneerde oplossing
Op zich waardevol, maar niet gebruiken in norma:eve filosofie
1.1 geloof – wil van God
Waarom religie niet welkom in ethisch debat?
Plato – 4e E v.C.
Socrates als protagonist
Dilemma van Euthyphro
Euthyphro woedend en stapt naar rechter omdat zijn vader slaaf zo mishandeld heen dat die
s:erf. Socrates houdt Euthyphro tegen en vraagt waarom hij dat niet vindt kunnen.
E: haalt zijn geloof aan, in strijd met de wil van de goden.
S: hoe weet jij dat de goden hiertegen zijn?
E: weet het eigenlijk niet goed of zegt dat goden rechtvaardig zijn:
Zijn redenen zijn onbekend Zijn redenen zijn wel bekend
God is willekeurig God is overbodig
Vb. evengoed plicht tot stelen Vb. even goed redelijke argumenten, puur de
rechtvaardigheidsnoAe
Ofwel willekeur of argumenta:e: geen nood meer aan godheid die argumenta:e naleen
Verwijzen naar religieuze argumenten = contradic:o in terminis
Ofwel dogma, gwn accepteren kon evengoed anders geweest zijn
Ofwel redelijk bedenken wrm iets goed of verkeerd is
1.2 emo3es – ins3ncten – intuï3es
Sen:menten niet al:jd mooi
Vb. vergelding, wraakzucht, homofobie
Voorkeur gegeven aan meer beredeneerde weg: verlich:ng
Sen:menten geen antwoord op vele hedendaagse problemen, geen evolu:onair ontwikkelde sen:menten
Vb. weinig voeling om spaarzaam om te gaan met energie
Verplich:ng tot het mo:veren van beslissingen
1.3 feitelijke toestand
Denken dat norma:ef probleem alleen met feiten kan worden opgelost = nooit het geval
= naturalis:sche drogreden
Vb. gevangenissen: recidivecijfers sAjgen bij personen die in gevangenissen hebben gezeten,
gevangenissen zijn kweekscholen voor misdaad. Ze zijn recidiveverhogend. Wilt dit zeggen dat
gevangenissen nuFeloos zijn? = aHankelijk van strafidee. Straf niet voor iedereen iets om iemand beter te
maken, puur straffen.
Springen van feitelijke toestand naar norma:ef oordeel = naturalis:c fallacy
4
Inleiding .......................................................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets ........................................................................................... 4
1. norma:eve problemen: enkele schijnbare oplossingen, onberedeneerde oplossing ............................ 4
1.1 geloof – wil van God ......................................................................................................................... 4
1.2 emo:es – ins:ncten – intuï:es ......................................................................................................... 4
1.3 feitelijke toestand ............................................................................................................................. 4
2. norma:eve problemen: de ra:onele benadering .................................................................................. 5
2.1 Jeremy Bentham: de morele calcalus ............................................................................................... 5
2.2 Immanuel Kant: de morele plicht ..................................................................................................... 6
3. de klassieke rechtvaardigingstoets ......................................................................................................... 8
3.1 de schendingsfase (beginsel) ............................................................................................................ 8
3.2 de overtreffase (hoger beginsel) ....................................................................................................... 9
3.3 de uitzonderingfase (moraliteit, noodzaak, propor:onaliteit) ....................................................... 10
3.4 de interven:efase ........................................................................................................................... 11
3.5 voordelen en beperkingen .............................................................................................................. 12
Hoofdstuk 2. Waardigheid ............................................................................................................................ 12
1. inleiding ................................................................................................................................................ 12
2. het belang van menselijke waardigheid................................................................................................ 12
3. vier betekenisvelden/toepassingsgebieden.......................................................................................... 13
3.1 het verbod op onmenselijke behandeling ...................................................................................... 13
3.2 recht op een menswaardig bestaan................................................................................................ 13
3.3 het recht op zelQeschikking ........................................................................................................... 13
3.4 het verbod op discrimina:e ............................................................................................................ 13
4. dehumanisering .................................................................................................................................... 14
4.1 animale en machinale dehumanisering .......................................................................................... 14
4.2 is animale dehumanisering erger dan machinale? ......................................................................... 15
4.3 handhaving van de grens tussen mens en dier ............................................................................... 15
4.4 twee theorieën over de grens tussen mens en dier ....................................................................... 16
4.4.1 terror management theory (TMT) ........................................................................................... 16
4.4.2 social exclusion theory (SET) .................................................................................................... 16
5. ten sloZe: over dierlijke waardigheid? ................................................................................................. 16
6. de toekomst .......................................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 3. Het vrijheids- of autonomiebeginsel ....................................................................................... 17
1. de schaduwzone van vrijheid................................................................................................................ 17
2. drie soorten vrijheden .......................................................................................................................... 17
2.1 zelQepaling (nega:eve vrijheid) ..................................................................................................... 17
2.2 zelQeschikking (zelfdetermina:e, condi:onele vrijheid) ............................................................... 17
2.3 zelfrealisa:e (zelfontplooiing, posi:eve vrijheid, norma:eve vrijheid) .......................................... 18
1
, 3. vrijheid van privéleven (privacy) ........................................................................................................... 18
3.1 van vrijheid naar privacy: opkomst, crisis en heropleving van een fundamentele vrijheid ............ 18
3.2 schadebeginsel en paternalisme .................................................................................................... 19
3.2.1 het schadebeginsel .................................................................................................................. 19
3.2.2 zacht, hard en moreel paternalisme ........................................................................................ 19
3.2.3 overregulering en par:jdige schade ........................................................................................ 20
4. het recht op vrije meningsui:ng ........................................................................................................... 21
5. vrijheid van opvoeden .......................................................................................................................... 21
5.1 ter inleiding: het thuisonderwijs van Pauline de Broglie ................................................................ 21
5.2 drie beginselen ............................................................................................................................... 21
5.2.1 het beginsel van ouderlijke macht/ouderlijk gezag ................................................................. 21
5.2.2 het recht op een open toekomst (open future)/an:ciperende autonomie ............................. 22
5.2.3 het beginsel van zelQestuur .................................................................................................... 22
5.3 toepassing: thuisonderwijs voor de Amish? ................................................................................... 23
6. vrijheid van cultuur en godsdienst........................................................................................................ 24
6.1 mul:culturele controverse ............................................................................................................. 24
6.2 drie beginselen ............................................................................................................................... 26
6.2.1 neutraliteitsbeginsel (exclusieve neutraliteit, laïcité) .............................................................. 26
6.2.2 mul:culturalisme (inclusieve neutraliteit, ac:ef pluralisme) .................................................. 27
6.2.3 medeburgerschap (gedeeld burgerschap) ............................................................................... 31
6.3 toepassing: de Raad van State over inburgering in Vlaanderen ..................................................... 31
Hoofdstuk 4. Het gelijkheidsbeginsel............................................................................................................ 36
1. gelijkheid: een allemansvriend ............................................................................................................. 37
2. de formele gelijkheid ............................................................................................................................ 37
2.1 Aristoteles ....................................................................................................................................... 37
2.2 de aristocra:e ................................................................................................................................. 38
3. rechtengelijkheid .................................................................................................................................. 39
3.1 Thomas Hobbes .............................................................................................................................. 40
3.2 John Locke ...................................................................................................................................... 40
3.3 Jean-Jacques Rousseau ................................................................................................................... 40
3.4 de natuurlijke gelijkheid aller mensen ............................................................................................ 40
3.5 racisme en beschavingsleer: de dubbele moraal van de Verlich:ng en het 19e-eeuwse liberalisme
.............................................................................................................................................................. 40
3.6 toepassing: klassiek liberalisme en de Europese Unie .................................................................... 40
4. kansengelijkheid na WOII ..................................................................................................................... 40
4.1 het beginsel van non-democra:e ................................................................................................... 40
4.2 twee modellen ................................................................................................................................ 42
4.3 toepassing: poli:eke benoemingen ................................................................................................ 42
5. compenserende kansengelijkheid ........................................................................................................ 43
2
, 5.1 het meritocra:sche ideaal .............................................................................................................. 44
5.2 een substan:ële vorm van gelijkheid ............................................................................................. 45
5.3 toepassing: de hervorming van de kinderbijslag ............................................................................ 45
6. bronnengelijkheid ................................................................................................................................. 45
7. welvaartsgelijkheid ............................................................................................................................... 48
7.1 van utopische droom tot dictatuur van het proletariaat ................................................................ 48
7.2 vormen van welvaartsgelijkheid ..................................................................................................... 48
8. tot slot: alle gelijkheden op een rijtje ................................................................................................... 49
Hoofdstuk 5. De liberalis:sche kri:ek op de egalitaire sociaaldemocra:e .................................................. 49
1. inleiding ................................................................................................................................................ 49
2. Robert Nozick........................................................................................................................................ 49
3. Friedrich Hayek ..................................................................................................................................... 49
4. liberalis:sch alterna:ef voor zelfgenoegzaam links? ............................................................................ 50
Hoofdstuk 6. Het legi:miteitsbeginsel ......................................................................................................... 50
1. inleiding ................................................................................................................................................ 50
2. de liberale democra:e: het model, zijn hoofdkenmerken en basispremissen ..................................... 51
3. de alterna:even voor liberaal-democra:sch model ............................................................................. 54
3.1 het theocra:sche alterna:ef: de goddelijke bevelstheorie ............................................................ 54
3.2 het natuurrechtelijk alterna:ef ...................................................................................................... 55
3.2.1 het doeloorzakelijk natuurrecht .............................................................................................. 55
3.2.2 het werkoorzakelijk natuurrecht .............................................................................................. 55
3.3 het volkssoevereine alterna:ef ...................................................................................................... 55
De aanvallen op het liberaal democra:sch legi:miteitsbeginsel ................................................................. 56
4. Carl SchmiZ en Joseph de Maistre: de Dracula’s van de liberale democra:e, conserva:eve denken .. 57
4.1 de kri:ek van Carl Schmi9 .............................................................................................................. 57
4.2 de kri:ek van Joseph de Maistre .................................................................................................... 59
4.3 SchmiZ en Maistre: Dracula’s of echte doodgravers van de liberale democra:e? ......................... 60
5. de filosofisch-anarchis:sche kri:ek (links) ........................................................................................... 60
Hoofdstuk 7. Het recht om te straffen .......................................................................................................... 62
1. straffen als rechtsfilosofisch probleem ................................................................................................. 62
2. de u:litaris:sche rechtvaardiging (Bentham, Beccaria)....................................................................... 63
2.1 het u:litarisme hangt af van empirische toetsing .......................................................................... 64
2.2 het u:litarisme botst met onze intuï:e .......................................................................................... 65
3. de retribu:vis:sche rechtvaardiging (Kant) ......................................................................................... 66
3.1 het dwangprobleem ....................................................................................................................... 67
3.2 het vrijewilprobleem ...................................................................................................................... 67
4. de moreel-educa:eve rechtvaardiging (Skinner) .................................................................................. 68
5. conclusie ............................................................................................................................................... 68
3
, Inleiding
- Handboek + tekstboek (2 vragen examen)
- Examen 10/20 meerkeuze, 10/20 betoog klassieke rechtvaardigingstoets
- Opnames
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets
Oplossen van norma:eve problemen, wat is een rechtvaardige maatschappij?
Moeten, mogen, niet mogen, niet moeten,...
Vb. mogen dove ouders opteren voor een doof kind?
Vb. Zaadje doctoreert aan UGent
Vb. verplichte samenlevingsdienst voor jongeren? – Theo Francken
1. norma)eve problemen: enkele schijnbare oplossingen, onberedeneerde oplossing
Op zich waardevol, maar niet gebruiken in norma:eve filosofie
1.1 geloof – wil van God
Waarom religie niet welkom in ethisch debat?
Plato – 4e E v.C.
Socrates als protagonist
Dilemma van Euthyphro
Euthyphro woedend en stapt naar rechter omdat zijn vader slaaf zo mishandeld heen dat die
s:erf. Socrates houdt Euthyphro tegen en vraagt waarom hij dat niet vindt kunnen.
E: haalt zijn geloof aan, in strijd met de wil van de goden.
S: hoe weet jij dat de goden hiertegen zijn?
E: weet het eigenlijk niet goed of zegt dat goden rechtvaardig zijn:
Zijn redenen zijn onbekend Zijn redenen zijn wel bekend
God is willekeurig God is overbodig
Vb. evengoed plicht tot stelen Vb. even goed redelijke argumenten, puur de
rechtvaardigheidsnoAe
Ofwel willekeur of argumenta:e: geen nood meer aan godheid die argumenta:e naleen
Verwijzen naar religieuze argumenten = contradic:o in terminis
Ofwel dogma, gwn accepteren kon evengoed anders geweest zijn
Ofwel redelijk bedenken wrm iets goed of verkeerd is
1.2 emo3es – ins3ncten – intuï3es
Sen:menten niet al:jd mooi
Vb. vergelding, wraakzucht, homofobie
Voorkeur gegeven aan meer beredeneerde weg: verlich:ng
Sen:menten geen antwoord op vele hedendaagse problemen, geen evolu:onair ontwikkelde sen:menten
Vb. weinig voeling om spaarzaam om te gaan met energie
Verplich:ng tot het mo:veren van beslissingen
1.3 feitelijke toestand
Denken dat norma:ef probleem alleen met feiten kan worden opgelost = nooit het geval
= naturalis:sche drogreden
Vb. gevangenissen: recidivecijfers sAjgen bij personen die in gevangenissen hebben gezeten,
gevangenissen zijn kweekscholen voor misdaad. Ze zijn recidiveverhogend. Wilt dit zeggen dat
gevangenissen nuFeloos zijn? = aHankelijk van strafidee. Straf niet voor iedereen iets om iemand beter te
maken, puur straffen.
Springen van feitelijke toestand naar norma:ef oordeel = naturalis:c fallacy
4
