,Toetsdoel 21 - Relatie recht en ethiek, regelgeving en beroepsgeheim
Recht en ethiek zijn nauw met elkaar verbonden, omdat beide gericht zijn op het reguleren van
menselijk gedrag en het bevorderen van een rechtvaardige samenleving. Wetten zijn vaak
gebaseerd op ethische principes die breed worden gedragen. Zo weerspiegelen wetten tegen
moord, diefstal en discriminatie de morele normen van een samenleving. Toch zijn recht en ethiek
niet hetzelfde en verschillen ze op meerdere manieren. Recht bestaat uit geschreven regels die
door de overheid zijn vastgesteld en afdwingbaar zijn via sancties. Ethiek daarentegen draait om
wat moreel juist of onjuist is en wordt bepaald door persoonlijke, sociale of culturele waarden.
Een belangrijk verschil is dat het recht voor iedereen binnen een rechtsgebied geldt en vaak rigide
is, terwijl ethiek flexibeler kan zijn en sneller reageert op veranderende maatschappelijke
opvattingen. Dit kan leiden tot situaties waarin recht en ethiek niet op één lijn liggen. Zo kunnen
sommige wetten als immoreel worden ervaren, bijvoorbeeld als ze discriminatie toestaan of
onderdrukking ondersteunen. Omgekeerd zijn er ook ethische dilemma’s waarvoor het recht nog
geen richtlijnen biedt. Daarnaast kiezen mensen soms bewust voor ethisch gemotiveerde
wetsovertredingen, zoals bij burgerlijke ongehoorzaamheid tegen onrechtvaardige wetten.
Ethiek speelt een cruciale rol bij de ontwikkeling en hervorming van wetten. Maatschappelijke
normen en ethische debatten beïnvloeden hoe wetten worden opgesteld of aangepast. Tegelijkertijd
kan het recht ook ethiek beïnvloeden door gedrag te reguleren en maatschappelijke normen te
vormen.
Binnen de zorgpraktijk is het essentieel dat professionals handelen binnen de wettelijke kaders,
waaronder de Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG), de Wet op de
geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) en het beroepsgeheim.
De Wet BIG is gericht op het bevorderen van de kwaliteit van de zorg en het beschermen van
patiënten tegen ondeskundig of onzorgvuldig handelen. Deze wet regelt onder andere welke
beroepen een beschermde titel mogen voeren en welke voorbehouden handelingen zij mogen
uitvoeren. Voor verpleegkundigen is registratie in het BIG-register verplicht om hun beroep uit te
oefenen.
De WGBO regelt de rechtsverhouding tussen de zorgverlener en de patiënt. De wet bepaalt onder
andere dat zorgverleners verplicht zijn om de patiënt goed te informeren over de aard, het doel
en de risico’s van de behandeling, zodat de patiënt een weloverwogen beslissing kan nemen. De
WGBO waarborgt het recht van de patiënt op privacy, zelfbeschikking en inzage in het medisch
dossier. Daarnaast regelt deze wet de toestemming die nodig is voor behandeling en de
mogelijkheid tot het intrekken daarvan.
Het beroepsgeheim verplicht zorgverleners om vertrouwelijke informatie over patiënten geheim te
houden. Alleen met toestemming van de patiënt mag informatie worden gedeeld, tenzij er sprake is
van een wettelijke uitzondering (zoals bij een meldplicht of gevaar voor derden). Het
beroepsgeheim beschermt de privacy van de patiënt en bevordert het vertrouwen tussen patiënt
en zorgverlener. In situaties waarbij informatie gedeeld moet worden met andere zorgverleners,
bijvoorbeeld in multidisciplinair overleg, geldt dat dit alleen gebeurt als dit noodzakelijk is voor de
behandeling én als de patiënt hiervoor toestemming heeft gegeven. Zorgverleners moeten dus
voortdurend een zorgvuldige afweging maken tussen het delen van informatie ten behoeve van
goede zorg en het beschermen van vertrouwelijkheid.
, Toetsdoel 22 - Juridisch kader medische beslissingen levenseinde
Medische beslissingen aan het levenseinde vallen onder een duidelijk juridisch kader, vastgelegd in
wetten en professionele richtlijnen. Dit kader is bedoeld om zorgprofessionals houvast te bieden bij
complexe en ingrijpende keuzes, en om de rechten van patiënten te waarborgen. Centraal staan
daarbij autonomie, zorgvuldigheid en transparantie. De belangrijkste wetten in dit kader zijn
de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO), de Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL), de Wet op de lijkbezorging, en relevante bepalingen uit
het Wetboek van Strafrecht.
Eén van de meest voorkomende keuzes betreft het stoppen of niet starten van een behandeling. Dit
recht op weigering vloeit voort uit het principe van zelfbeschikking, vastgelegd in de WGBO.
Juridisch wordt dit beschouwd als normaal medisch handelen, mits er sprake is van goede
informatievoorziening, geïnformeerde toestemming en een duidelijke beoordeling van de
wilsbekwaamheid van de patiënt.
Een tweede belangrijke beslissing betreft pijn- en symptoombestrijding. Ook dit wordt als normaal
medisch handelen beschouwd, zolang het doel van de behandeling het verlichten van lijden is en
niet het bespoedigen van het overlijden. Hierbij geldt het zogenaamde double effect-principe: een
ingreep met een gewenst effect (pijnverlichting) die mogelijk een ongewenst neveneffect heeft
(levensverkorting), mag worden uitgevoerd als dat neveneffect niet het doel is. Zorgvuldige
dosering en proportioneel handelen zijn hierbij essentieel.
In situaties waarin symptomen als pijn of benauwdheid niet meer te verlichten zijn met reguliere
middelen, kan worden gekozen voor palliatieve sedatie. Palliatieve sedatie wordt toegepast bij
zogenaamde refractaire symptomen in de laatste levensfase, wanneer de levensverwachting minder
dan twee weken is. Volgens de richtlijnen van de KNMG is palliatieve sedatie toegestaan als normaal
medisch handelen, mits aan voorwaarden zoals multidisciplinaire besluitvorming, beoordeling van
symptomen en overleg met patiënt of naasten is voldaan.
In zwaardere situaties, waarbij het lijden uitzichtloos en ondraaglijk is en de patiënt
ondubbelzinnig en herhaaldelijk heeft aangegeven te willen sterven, kan een verzoek
tot euthanasie of hulp bij zelfdoding worden gedaan. Bij euthanasie dient een arts een dodelijk
middel toe; bij hulp bij zelfdoding maakt de arts het middel beschikbaar, waarna de patiënt het
zelf inneemt. Deze handelingen zijn in principe strafbaar volgens het Wetboek van Strafrecht
(artikelen 293 en 294), maar worden niet strafbaar geacht als voldaan is aan de
zorgvuldigheidseisen van de WTL op verzoek en hulp bij zelfdoding en als het handelen wordt
gemeld bij de gemeentelijke lijkschouwer.
De zes zorgvuldigheidseisen waaraan voldaan moet worden zijn: het verzoek van de patiënt is
vrijwillig en weloverwogen; het lijden is uitzichtloos en ondraaglijk; de patiënt is volledig
geïnformeerd; er is geen redelijke andere oplossing; een onafhankelijke arts is geraadpleegd; en de
euthanasie is zorgvuldig uitgevoerd en volledig gedocumenteerd.
De toetsing van het handelen vindt plaats door de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE).
De arts stuurt een volledig verslag via de lijkschouwer door naar de RTE. Als de commissie oordeelt
dat zorgvuldig is gehandeld, is de euthanasie juridisch aanvaardbaar. Zo niet, dan kan het dossier
worden doorgestuurd naar het Openbaar Ministerie of de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
(IGJ).
Recht en ethiek zijn nauw met elkaar verbonden, omdat beide gericht zijn op het reguleren van
menselijk gedrag en het bevorderen van een rechtvaardige samenleving. Wetten zijn vaak
gebaseerd op ethische principes die breed worden gedragen. Zo weerspiegelen wetten tegen
moord, diefstal en discriminatie de morele normen van een samenleving. Toch zijn recht en ethiek
niet hetzelfde en verschillen ze op meerdere manieren. Recht bestaat uit geschreven regels die
door de overheid zijn vastgesteld en afdwingbaar zijn via sancties. Ethiek daarentegen draait om
wat moreel juist of onjuist is en wordt bepaald door persoonlijke, sociale of culturele waarden.
Een belangrijk verschil is dat het recht voor iedereen binnen een rechtsgebied geldt en vaak rigide
is, terwijl ethiek flexibeler kan zijn en sneller reageert op veranderende maatschappelijke
opvattingen. Dit kan leiden tot situaties waarin recht en ethiek niet op één lijn liggen. Zo kunnen
sommige wetten als immoreel worden ervaren, bijvoorbeeld als ze discriminatie toestaan of
onderdrukking ondersteunen. Omgekeerd zijn er ook ethische dilemma’s waarvoor het recht nog
geen richtlijnen biedt. Daarnaast kiezen mensen soms bewust voor ethisch gemotiveerde
wetsovertredingen, zoals bij burgerlijke ongehoorzaamheid tegen onrechtvaardige wetten.
Ethiek speelt een cruciale rol bij de ontwikkeling en hervorming van wetten. Maatschappelijke
normen en ethische debatten beïnvloeden hoe wetten worden opgesteld of aangepast. Tegelijkertijd
kan het recht ook ethiek beïnvloeden door gedrag te reguleren en maatschappelijke normen te
vormen.
Binnen de zorgpraktijk is het essentieel dat professionals handelen binnen de wettelijke kaders,
waaronder de Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG), de Wet op de
geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) en het beroepsgeheim.
De Wet BIG is gericht op het bevorderen van de kwaliteit van de zorg en het beschermen van
patiënten tegen ondeskundig of onzorgvuldig handelen. Deze wet regelt onder andere welke
beroepen een beschermde titel mogen voeren en welke voorbehouden handelingen zij mogen
uitvoeren. Voor verpleegkundigen is registratie in het BIG-register verplicht om hun beroep uit te
oefenen.
De WGBO regelt de rechtsverhouding tussen de zorgverlener en de patiënt. De wet bepaalt onder
andere dat zorgverleners verplicht zijn om de patiënt goed te informeren over de aard, het doel
en de risico’s van de behandeling, zodat de patiënt een weloverwogen beslissing kan nemen. De
WGBO waarborgt het recht van de patiënt op privacy, zelfbeschikking en inzage in het medisch
dossier. Daarnaast regelt deze wet de toestemming die nodig is voor behandeling en de
mogelijkheid tot het intrekken daarvan.
Het beroepsgeheim verplicht zorgverleners om vertrouwelijke informatie over patiënten geheim te
houden. Alleen met toestemming van de patiënt mag informatie worden gedeeld, tenzij er sprake is
van een wettelijke uitzondering (zoals bij een meldplicht of gevaar voor derden). Het
beroepsgeheim beschermt de privacy van de patiënt en bevordert het vertrouwen tussen patiënt
en zorgverlener. In situaties waarbij informatie gedeeld moet worden met andere zorgverleners,
bijvoorbeeld in multidisciplinair overleg, geldt dat dit alleen gebeurt als dit noodzakelijk is voor de
behandeling én als de patiënt hiervoor toestemming heeft gegeven. Zorgverleners moeten dus
voortdurend een zorgvuldige afweging maken tussen het delen van informatie ten behoeve van
goede zorg en het beschermen van vertrouwelijkheid.
, Toetsdoel 22 - Juridisch kader medische beslissingen levenseinde
Medische beslissingen aan het levenseinde vallen onder een duidelijk juridisch kader, vastgelegd in
wetten en professionele richtlijnen. Dit kader is bedoeld om zorgprofessionals houvast te bieden bij
complexe en ingrijpende keuzes, en om de rechten van patiënten te waarborgen. Centraal staan
daarbij autonomie, zorgvuldigheid en transparantie. De belangrijkste wetten in dit kader zijn
de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO), de Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL), de Wet op de lijkbezorging, en relevante bepalingen uit
het Wetboek van Strafrecht.
Eén van de meest voorkomende keuzes betreft het stoppen of niet starten van een behandeling. Dit
recht op weigering vloeit voort uit het principe van zelfbeschikking, vastgelegd in de WGBO.
Juridisch wordt dit beschouwd als normaal medisch handelen, mits er sprake is van goede
informatievoorziening, geïnformeerde toestemming en een duidelijke beoordeling van de
wilsbekwaamheid van de patiënt.
Een tweede belangrijke beslissing betreft pijn- en symptoombestrijding. Ook dit wordt als normaal
medisch handelen beschouwd, zolang het doel van de behandeling het verlichten van lijden is en
niet het bespoedigen van het overlijden. Hierbij geldt het zogenaamde double effect-principe: een
ingreep met een gewenst effect (pijnverlichting) die mogelijk een ongewenst neveneffect heeft
(levensverkorting), mag worden uitgevoerd als dat neveneffect niet het doel is. Zorgvuldige
dosering en proportioneel handelen zijn hierbij essentieel.
In situaties waarin symptomen als pijn of benauwdheid niet meer te verlichten zijn met reguliere
middelen, kan worden gekozen voor palliatieve sedatie. Palliatieve sedatie wordt toegepast bij
zogenaamde refractaire symptomen in de laatste levensfase, wanneer de levensverwachting minder
dan twee weken is. Volgens de richtlijnen van de KNMG is palliatieve sedatie toegestaan als normaal
medisch handelen, mits aan voorwaarden zoals multidisciplinaire besluitvorming, beoordeling van
symptomen en overleg met patiënt of naasten is voldaan.
In zwaardere situaties, waarbij het lijden uitzichtloos en ondraaglijk is en de patiënt
ondubbelzinnig en herhaaldelijk heeft aangegeven te willen sterven, kan een verzoek
tot euthanasie of hulp bij zelfdoding worden gedaan. Bij euthanasie dient een arts een dodelijk
middel toe; bij hulp bij zelfdoding maakt de arts het middel beschikbaar, waarna de patiënt het
zelf inneemt. Deze handelingen zijn in principe strafbaar volgens het Wetboek van Strafrecht
(artikelen 293 en 294), maar worden niet strafbaar geacht als voldaan is aan de
zorgvuldigheidseisen van de WTL op verzoek en hulp bij zelfdoding en als het handelen wordt
gemeld bij de gemeentelijke lijkschouwer.
De zes zorgvuldigheidseisen waaraan voldaan moet worden zijn: het verzoek van de patiënt is
vrijwillig en weloverwogen; het lijden is uitzichtloos en ondraaglijk; de patiënt is volledig
geïnformeerd; er is geen redelijke andere oplossing; een onafhankelijke arts is geraadpleegd; en de
euthanasie is zorgvuldig uitgevoerd en volledig gedocumenteerd.
De toetsing van het handelen vindt plaats door de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE).
De arts stuurt een volledig verslag via de lijkschouwer door naar de RTE. Als de commissie oordeelt
dat zorgvuldig is gehandeld, is de euthanasie juridisch aanvaardbaar. Zo niet, dan kan het dossier
worden doorgestuurd naar het Openbaar Ministerie of de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
(IGJ).
