MODULE 1: ZIEKTE EN GEZONDHEID
DEFINITIE GEZONDHEID WHO
Gezondheidsparadox
o We worden allemaal heel oud, dankzij onze goede gezondheidszorg, maar er zijn nog
nooit zoveel chronische aandoeningen geweest
o Veel aandoeningen waar je niet meer van dood gaat, vb. diabetes
o 75+’ers: 3-5 aandoeningen, 5-7 medicijnen/dag
80% van de 75+’ers sterft met een tumor
gezonder leven is nergens voor nodig
o “wie gezond is leeft, krijgt er 6 jaar bij” je krijgt er geen 6 jaar bij, je krijgt allemaal
andere aandoeningen
Definitie volgens de WHO
o 1948: “Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not
merely the absence of disease or infirmity (=physical or mental weakness). Health is a
fundamental human right.”
Problematisch?
o Compleet?
Dreigende medicalisering van de maatschappij
Allen meestal ziek?
Wat met performante nieuwe screeningsdeterminanten?
o Nieuwe context:
chronische > acute ziekte
verbeterde hygiëne, voeding, ...
chronische ziekte = ziek?
Quid menselijke capaciteit tot aanpassing?
Gaat uit van verlies, niet van mogelijkheid (glas is half leeg ipv half vol)
Vb functionality-capacity versus invalidity-incapacity
o Meetbaar?
Absolute karakter van de definitie?
o Complete wellbeing:
contributes unintentionally to medicalisation of society
zijn we volgens deze definitie niet allen meestal ziek?
nieuwe performante technologieën detecteren abnormaliteiten
drempels voor medisch interventies verlagen: bvb BD, ...
o Veranderende demografie & ziektes:
langdurig chronisch zieken ipv acute mortaliteit
verbeterde overleving: hygiëne, betere voeding
chronische ziekten worden de norm, grootste kost voor de samenleving
o Chronische ziekte = ziek?
deze definitie negeert de capaciteit om automatisch aan te passen aan de
fysische, emotionele en sociale uitdagingen van het leven, en toch met
voldoening te leven
o Wat is compleet? Hoe meet je dit ?
DYNAMISCHE DEFINITIE VAN GEZONDHEID
Tijd voor een nieuwe definitie met accent op “dynamisch”
o Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the
absence of disease or infirmity statische definitie = exhaustief en exclusief
o + with the ability to adapt and to self manage, to function … in the physical, mental,
social domains of health health als dynamisch concept
Gezondheid word een dynamisch proces; zelf managen
1
, o Mensen schatten accuraat in hoeveel dagen ziekteverlof ze nodig hebben
Vroeger: gezond of niet gezond en als niet gezond arbeidsongeschikt
o 600 000 mensen zijn langdurig werkonbekwaam
Definitie ook belangrijk in bepalen therapie
o 2 78-jarige mannen
Eentje is erg sociaal; wil graag chemo
Andere sociaal kwetsbaar, andere aandoeningen, wil geen chemobehandeling
geen extra jaren maar wel extra kwaliteit
Self-management en shared decision making = heel belangrijk dus in alle medische
behandeling
Gezondheid is een dynamisch concept, geen definitie
o Ruimte voor ziekte vs ziektegevoel en ziekterol
o Rekening houdend met allostasis
= fysiologische homeostasis behouden doorheen veranderende omstandigheden
= blijven ‘functioneren’ met ziekte en gezondheid in balans
Hoe accuraat is deze voorstelling?
o Disease (ziekte): pathologisch substraat DOCTOR’s view!
o Illness (ziektegevoel): klacht PATIENT’s view!
o Sickness (ziekterol): patiëntenrol COMMUNITY’s view
o Uitleg bij onderste diagram
3% nooit ziek
23% ziekte en ziekte gevoel maar gaat gewoon werken
1% heeft werkongeschiktheid door ziekte maar geen ziektegevoel
8% heeft alles
33% heeft alleen ziektegevoel, zonder ziekte en zonder afwezigheid
MODELLEN VAN ZIEKTE EN GEZONDHEID
BIOMEDISCH MODEL (16-17 E EEUW)
Ziekte = een probleem in biologische processen = objectieve waarneming
Basis van de volgende modellen
Implicatie van het model op visie op
o gezondheid: focus op "absence of disease"
o financiering van westerse gezondheidszorg
Belang van biomedische model voor vooruitgang in geneeskunde , EBM, ...
ontstaansgeschiedenis van de medische wetenschap
BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Door George Engel USA 1977, internist en psychiater
o Biologische aspecten: genetische en somatische bouw
o Psychologische factoren: mentale gezondheid en persoonlijkheid
o Sociologische factoren: omgeving
2
,BIO-PSYCHOSOCIAAL-SPIRITUEEL MODEL VAN ZIEKTE
Door Sulmasy, 2002, gerontoloog
o Sleutelvragen
Wat houdt u bezig op dit moment?
Wat vindt u belangrijk in uw leven?
Wat hoopt u nog te kunnen realiseren?
Wie zou u graag bij u hebben?
Waar had u steun aan in moeilijke situaties in het verleden?
De ene 75-jarige is de andere niet ene veel last van hartklep, andere niet
Palliatieve patiënten hechten veel belang aan spirituele context
o Pijnscore neemt af door positieve zingeving
WAT IS SPIRITUALITEIT?
Spiritualiteit is de dynamische dimensie van mens-zijn die verwijst naar de manier waarop
personen zin, levensdoel en het transcendente ervaren, uiten en/of zoeken, en de manier
waarop zij verbinding beleven met het nu, met zichzelf, met anderen, met de natuur, met het
betekenisvolle en/of het religieuze
= levenshouding, zingeving, verbinding
Spiritualiteit omvat verschillende dimensies:
o Existentiële uitdagingen (zoals vragen omtrent identiteit, zin, lijden en dood, schuld en
schaamte, verzoening en vergeving, vrijheid en verantwoordelijkheid, hoop en wanhoop,
liefde en geluk)
o Waarden en grondhoudingen (wat het belangrijkste is voor iemand, zoals de relatie met
zichzelf, familie, vrienden, werk, objecten, natuur, kunst en cultuur, ethiek en moraal, en
het leven zelf)
o Religieuze en levensbeschouwelijke overwegingen en fundamenten (geloof,
overtuigingen en praktijken, de relatie met God of het wezenlijke
MODEL ‘FRAILTY’
Kwetsbaarheid’, begrip uit de geriatrie
Frailty is een dynamische staat waarin een persoon verkeert die op 1 of meerdere domeinen
(fysiek, psychosociaal, omgeving) functioneel verlies/uitval ervaar
o Frailty wordt veroorzaakt/beïnvloed door uiteenlopende parameters en leidt tot het risico
op nog meer uitval (D-SCOPE 2016)
o Ofwel: de ene 90 jarige is de andere niet
ECOLOGISCH MODEL VAN GEZONDHEID
INDIVIDU (DIVERSITEITSKENMERKEN)
Verschil in levensverwachting tussen mensen in armoede en mensen vd middenklasse
o 18 gezonde levensjaren minder dan iemand van de middenklasse
o Voor het eerst ziek op 49
o Screeningsprogramma’s op 50
o Mensen komen pas als ze een accuut probleem hebben
Wat doe je als eerste als je een jong gezin ziet met 3 kindjes die voortdurend hoesten
huisvesting nakijken
Kenmerken van het individu
o Biogenetische kenmerken
o Somatische kenmerken
o Psychische kenmerken
o (Sociale) kenmerken
Diversiteitskenmerken van het individu
3
, o Leeftijd: hoe ouder iemand wordt, hoe groter de kans op een aandoening
o Geslacht: vrouwen met bepaalde klachten presenteren zich anders dan de gekende
patronen
Vb. Vrouwen met een hartinfarct; vaak jonger: lager pijn, bleek, misselijk, aan het
zweten
o Functiebeperking: stellen een doktersbezoek ongewild uit
o Taal: mensen uit lagere inkomensklasse gebruiken minder verschillende woorden per
dag (100 vs 1000)
Begrijpen is veel moeilijker (zie covid)
o Seksuele geaardheid
2 plannen voor SOAS; eentje voor heteroseksuele mensen, ander voor
homoseksuele mannen
o Financiële status
o Ras, culturele achtergrond
o Levensbeschouwing/geloof
OMGEVING (WAT IS OMGEVING?)
Beleid = lokale en nationale wetten, beleid en politiek
Maatschappij = relaties tussen organisaties, instituten en informele netwerken
Institutionele factoren = werkomgeving, transport, school, diensten
Interpersoonlijke factoren = gezin, werkgroep, vriendschappen, sociale steun
Individu = biogenetische, psychische, somatische kenmerken
WISSELWERKING (HOE?)
Individu
o Biogenetische kenmerken
Aanleg voor gewrichtspijnen
o Somatische kenmerken
Epicondylitis (= tennis elleboog)
o Psychische kenmerken
Positief ingesteld
Hoge pijndrempel
Actieve sporter
Eerder angstig
Interpersoonlijke factoren
o Gezinssituatie zal veranderen
Meer actief in huishouden
Baby verzorgen
2 inkomens 1 + 1 vervangingsinkomen
o Ondersteuning & netwerk van het gezin
Institutioneel
o Hoge werkdruk, repetitief werk
o Uurrooster: wisselend
o Arbeidsgeneesheer – aanpassing werkplaats ?
Maatschappij
o Verwachtingspatronen/rolpatronen
o Ziekte & werken
o Ziekte en sociaal functioneren
Beleid
o Regelgeving werkongeschiktheid ziekte/ouderschapsverlof
o Wetgeving bescherming op de werkplek
Kloof tussen arm en rijk wordt bevestigd door de overheid
4
DEFINITIE GEZONDHEID WHO
Gezondheidsparadox
o We worden allemaal heel oud, dankzij onze goede gezondheidszorg, maar er zijn nog
nooit zoveel chronische aandoeningen geweest
o Veel aandoeningen waar je niet meer van dood gaat, vb. diabetes
o 75+’ers: 3-5 aandoeningen, 5-7 medicijnen/dag
80% van de 75+’ers sterft met een tumor
gezonder leven is nergens voor nodig
o “wie gezond is leeft, krijgt er 6 jaar bij” je krijgt er geen 6 jaar bij, je krijgt allemaal
andere aandoeningen
Definitie volgens de WHO
o 1948: “Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not
merely the absence of disease or infirmity (=physical or mental weakness). Health is a
fundamental human right.”
Problematisch?
o Compleet?
Dreigende medicalisering van de maatschappij
Allen meestal ziek?
Wat met performante nieuwe screeningsdeterminanten?
o Nieuwe context:
chronische > acute ziekte
verbeterde hygiëne, voeding, ...
chronische ziekte = ziek?
Quid menselijke capaciteit tot aanpassing?
Gaat uit van verlies, niet van mogelijkheid (glas is half leeg ipv half vol)
Vb functionality-capacity versus invalidity-incapacity
o Meetbaar?
Absolute karakter van de definitie?
o Complete wellbeing:
contributes unintentionally to medicalisation of society
zijn we volgens deze definitie niet allen meestal ziek?
nieuwe performante technologieën detecteren abnormaliteiten
drempels voor medisch interventies verlagen: bvb BD, ...
o Veranderende demografie & ziektes:
langdurig chronisch zieken ipv acute mortaliteit
verbeterde overleving: hygiëne, betere voeding
chronische ziekten worden de norm, grootste kost voor de samenleving
o Chronische ziekte = ziek?
deze definitie negeert de capaciteit om automatisch aan te passen aan de
fysische, emotionele en sociale uitdagingen van het leven, en toch met
voldoening te leven
o Wat is compleet? Hoe meet je dit ?
DYNAMISCHE DEFINITIE VAN GEZONDHEID
Tijd voor een nieuwe definitie met accent op “dynamisch”
o Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the
absence of disease or infirmity statische definitie = exhaustief en exclusief
o + with the ability to adapt and to self manage, to function … in the physical, mental,
social domains of health health als dynamisch concept
Gezondheid word een dynamisch proces; zelf managen
1
, o Mensen schatten accuraat in hoeveel dagen ziekteverlof ze nodig hebben
Vroeger: gezond of niet gezond en als niet gezond arbeidsongeschikt
o 600 000 mensen zijn langdurig werkonbekwaam
Definitie ook belangrijk in bepalen therapie
o 2 78-jarige mannen
Eentje is erg sociaal; wil graag chemo
Andere sociaal kwetsbaar, andere aandoeningen, wil geen chemobehandeling
geen extra jaren maar wel extra kwaliteit
Self-management en shared decision making = heel belangrijk dus in alle medische
behandeling
Gezondheid is een dynamisch concept, geen definitie
o Ruimte voor ziekte vs ziektegevoel en ziekterol
o Rekening houdend met allostasis
= fysiologische homeostasis behouden doorheen veranderende omstandigheden
= blijven ‘functioneren’ met ziekte en gezondheid in balans
Hoe accuraat is deze voorstelling?
o Disease (ziekte): pathologisch substraat DOCTOR’s view!
o Illness (ziektegevoel): klacht PATIENT’s view!
o Sickness (ziekterol): patiëntenrol COMMUNITY’s view
o Uitleg bij onderste diagram
3% nooit ziek
23% ziekte en ziekte gevoel maar gaat gewoon werken
1% heeft werkongeschiktheid door ziekte maar geen ziektegevoel
8% heeft alles
33% heeft alleen ziektegevoel, zonder ziekte en zonder afwezigheid
MODELLEN VAN ZIEKTE EN GEZONDHEID
BIOMEDISCH MODEL (16-17 E EEUW)
Ziekte = een probleem in biologische processen = objectieve waarneming
Basis van de volgende modellen
Implicatie van het model op visie op
o gezondheid: focus op "absence of disease"
o financiering van westerse gezondheidszorg
Belang van biomedische model voor vooruitgang in geneeskunde , EBM, ...
ontstaansgeschiedenis van de medische wetenschap
BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Door George Engel USA 1977, internist en psychiater
o Biologische aspecten: genetische en somatische bouw
o Psychologische factoren: mentale gezondheid en persoonlijkheid
o Sociologische factoren: omgeving
2
,BIO-PSYCHOSOCIAAL-SPIRITUEEL MODEL VAN ZIEKTE
Door Sulmasy, 2002, gerontoloog
o Sleutelvragen
Wat houdt u bezig op dit moment?
Wat vindt u belangrijk in uw leven?
Wat hoopt u nog te kunnen realiseren?
Wie zou u graag bij u hebben?
Waar had u steun aan in moeilijke situaties in het verleden?
De ene 75-jarige is de andere niet ene veel last van hartklep, andere niet
Palliatieve patiënten hechten veel belang aan spirituele context
o Pijnscore neemt af door positieve zingeving
WAT IS SPIRITUALITEIT?
Spiritualiteit is de dynamische dimensie van mens-zijn die verwijst naar de manier waarop
personen zin, levensdoel en het transcendente ervaren, uiten en/of zoeken, en de manier
waarop zij verbinding beleven met het nu, met zichzelf, met anderen, met de natuur, met het
betekenisvolle en/of het religieuze
= levenshouding, zingeving, verbinding
Spiritualiteit omvat verschillende dimensies:
o Existentiële uitdagingen (zoals vragen omtrent identiteit, zin, lijden en dood, schuld en
schaamte, verzoening en vergeving, vrijheid en verantwoordelijkheid, hoop en wanhoop,
liefde en geluk)
o Waarden en grondhoudingen (wat het belangrijkste is voor iemand, zoals de relatie met
zichzelf, familie, vrienden, werk, objecten, natuur, kunst en cultuur, ethiek en moraal, en
het leven zelf)
o Religieuze en levensbeschouwelijke overwegingen en fundamenten (geloof,
overtuigingen en praktijken, de relatie met God of het wezenlijke
MODEL ‘FRAILTY’
Kwetsbaarheid’, begrip uit de geriatrie
Frailty is een dynamische staat waarin een persoon verkeert die op 1 of meerdere domeinen
(fysiek, psychosociaal, omgeving) functioneel verlies/uitval ervaar
o Frailty wordt veroorzaakt/beïnvloed door uiteenlopende parameters en leidt tot het risico
op nog meer uitval (D-SCOPE 2016)
o Ofwel: de ene 90 jarige is de andere niet
ECOLOGISCH MODEL VAN GEZONDHEID
INDIVIDU (DIVERSITEITSKENMERKEN)
Verschil in levensverwachting tussen mensen in armoede en mensen vd middenklasse
o 18 gezonde levensjaren minder dan iemand van de middenklasse
o Voor het eerst ziek op 49
o Screeningsprogramma’s op 50
o Mensen komen pas als ze een accuut probleem hebben
Wat doe je als eerste als je een jong gezin ziet met 3 kindjes die voortdurend hoesten
huisvesting nakijken
Kenmerken van het individu
o Biogenetische kenmerken
o Somatische kenmerken
o Psychische kenmerken
o (Sociale) kenmerken
Diversiteitskenmerken van het individu
3
, o Leeftijd: hoe ouder iemand wordt, hoe groter de kans op een aandoening
o Geslacht: vrouwen met bepaalde klachten presenteren zich anders dan de gekende
patronen
Vb. Vrouwen met een hartinfarct; vaak jonger: lager pijn, bleek, misselijk, aan het
zweten
o Functiebeperking: stellen een doktersbezoek ongewild uit
o Taal: mensen uit lagere inkomensklasse gebruiken minder verschillende woorden per
dag (100 vs 1000)
Begrijpen is veel moeilijker (zie covid)
o Seksuele geaardheid
2 plannen voor SOAS; eentje voor heteroseksuele mensen, ander voor
homoseksuele mannen
o Financiële status
o Ras, culturele achtergrond
o Levensbeschouwing/geloof
OMGEVING (WAT IS OMGEVING?)
Beleid = lokale en nationale wetten, beleid en politiek
Maatschappij = relaties tussen organisaties, instituten en informele netwerken
Institutionele factoren = werkomgeving, transport, school, diensten
Interpersoonlijke factoren = gezin, werkgroep, vriendschappen, sociale steun
Individu = biogenetische, psychische, somatische kenmerken
WISSELWERKING (HOE?)
Individu
o Biogenetische kenmerken
Aanleg voor gewrichtspijnen
o Somatische kenmerken
Epicondylitis (= tennis elleboog)
o Psychische kenmerken
Positief ingesteld
Hoge pijndrempel
Actieve sporter
Eerder angstig
Interpersoonlijke factoren
o Gezinssituatie zal veranderen
Meer actief in huishouden
Baby verzorgen
2 inkomens 1 + 1 vervangingsinkomen
o Ondersteuning & netwerk van het gezin
Institutioneel
o Hoge werkdruk, repetitief werk
o Uurrooster: wisselend
o Arbeidsgeneesheer – aanpassing werkplaats ?
Maatschappij
o Verwachtingspatronen/rolpatronen
o Ziekte & werken
o Ziekte en sociaal functioneren
Beleid
o Regelgeving werkongeschiktheid ziekte/ouderschapsverlof
o Wetgeving bescherming op de werkplek
Kloof tussen arm en rijk wordt bevestigd door de overheid
4
