UITWERKINGEN HOORCOLLEGES OM
Opvoeding & Maatschappij
In dit document zijn alle hoorcolleges van het vak Opvoeding en Maatschappij opgenomen.
Dit vak wordt gegeven aan de Universiteit Utrecht, Pedagogische Wetenschappen, Jaar 2,
blok 1.
INHOUD
HOORCOLLEGE 1 Ontzorgen en normaliseren........................................................................................1
HOORCOLLEGE 2 Ontwikkeling van de kindertijd in historisch perspectief............................................3
HOORCOLLEGE 3 Herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid...................................................6
HOORCOLLEGE 4 Hoogbegaafdheid.......................................................................................................9
HOORCOLLEGE 5 Opvoeding en opvoedondersteuning in cultuurvergelijkend perspectief.................12
HOORCOLLEGE 6 Opvoeding en digitale media in de maatschappij.....................................................15
HOORCOLLEGE 7 Jeugdbeleid en jeugdzorg.........................................................................................18
HOORCOLLEGE 1 Ontzorgen en normaliseren
1. Hervormingen in de jeugdhulp
Er zijn veel veranderingen in sociaal domein t.a.v. onderwijs, zorg, werk en jeugdhulp. Deze
veranderingen zijn in gang gezet door Wmo (2007) en Welzijn Nieuwe Stijl (2010) en hebben
verder vorm gekregen sinds decentralisatie van overheidstaken naar gemeenten (2015).
Onderdeel van die veranderingen: passend onderwijs, werken naar vermogen én de
Transitie Jeugdzorg.
Met de transitie van de Jeugdzorg zijn sinds januari 2015 de gemeenten verantwoordelijk
voor de uitvoering van alle vormen van jeugdhulp. De aanleiding hierbij was dat de jeugdhulp
het beste belegt kan worden in de bestuurslaag die het dichtst bij de jeugdigen en hun
opvoeders staat. Er is zo maar één financieringsstroom voor ondersteunings- en
zorgaanbod. Inhoudelijke overwegingen bij deze transitie staan in de transformatiedoelen:
1. Preventie en uitgaan van de eigen mogelijkheden van jeugdigen en hun ouders, met
het inzetten van het sociale netwerk.
2. Demedicaliseren, ontzorgen en normaliseren door pedagogische
basisvoorzieningen te versterken.
3. Beroep op gespecialiseerde zorg verminderen door eerder zorg op maat te bieden.
4. Eén gezin, één plan, één regisseur.
5. Meer ruimte voor professionals minder regeldruk samenwerking makkelijker.
1
,Terminologie
- Decentralisatie = de uitvoering van en verantwoordelijkheid voor wetten en regels
worden verplaatst van hogere naar lagere bestuurslaag (rijk en provincie gemeenten).
- Transitie = veranderen van het ‘huidige stelsel’ (regels, wetten, financiële verhoudingen)
om tot de gewenste veranderingen te komen; vernieuwing van de structuur.
- Transformatie = realisatie van beoogde inhoudelijke effecten van de stelselwijziging;
vernieuwing van de inhoud.
In 2018 werd er een eerste evaluatie van de nieuwe jeugdwet gedaan. Conclusie: Er is al wel
sprake van een transitie, maar de transformatie moet nog grotendeels vorm krijgen. De
structuur is dus al wel gewijzigd, maar inhoudelijk is er weinig verandert. Ondanks goede
intenties verdwijnt de transformatie naar de achtergrond en wordt de stelselvernieuwing
gerealiseerd zonder de gewenste inhoudelijke veranderingen. Om dit te veranderen moet het
transformatieproces gevoed en ondersteund worden; dit gebeurt door op veel plaatsen
initiatieven te starten, bijv. de 12 Academische Werkplaatsen Transformatie Jeugd (2015-
2019). Deze werkplaatsen zijn gericht op kennisvorming die gemeenten en
praktijkorganisatie ondersteunt bij de transformatie.
RMO rapport ‘Ontzorgen en normaliseren’(2012): Elk gezin heeft opvoedvragen. Meestal
komen gezinnen daar uit, met of zonder ondersteuning van de sociale of professionele
omgeving. Soms is er echter tijdelijk meer professionele ondersteuning nodig. Dat is niet
problematisch, maar opvoedvragen groeien te snel uit tot opvoedproblemen. Dit komt
doordat het hulpaanbod te zwaar en niet passend is en geen langdurige oplossing biedt. De
sociale omgeving van het gezin verandert niet, dus komt het probleem later weer terug. Het
snel inzetten van zwaardere hulp kost geld en is niet functioneel. Een oplossing hiervoor is
het versterken van de eerstelijns gezinszorg onder begeleiding van de principes ‘ontzorgen’
en ‘normaliseren’:
- Ontzorgen = het versterken van de veerkracht/eigen kracht en het activeren en benutten
van de sociale netwerken.
- Normaliseren = het tegengaan van onnodig problematiseren en etiketteren.
Om de jeugdhulp volgens deze twee principes in te richten, moet er geïnvesteerd worden in
een sterke sociaalpedagogische omgeving (pedagogische civil society). Het belang
hiervan wordt als jaren erkend, zo blijkt o.a. uit beleidsnota’s van het voormalig ministerie
voor Jeugd en Gezin. Toch bleef de focus van beleid op ingrijpen, mede gedreven door
incidenten (gezinsdrama’s) en het streven die te voorkomen. De focus lag veel minder op
een – parallelle – versterking van pedagogische basisvoorzieningen (speeltuin, buurtwerk,
onderwijs, opvang) en het stimuleren van (mede)opvoeders om elkaar onderling te steunen.
2. Achterliggende pedagogische discussies
Vragen die een rol spelen: Hoe gaan we in de huidige samenleving en cultuur om met
kinderen en jongeren die zich ‘anders’ ontwikkelen? Welk beleid wordt ten aanzien van
kinderen en hun opvoeders gevoerd? Welke invloed heeft een ‘afwijkende’ ontwikkeling op
de opvoeding, binnen en buiten het gezin? Welke rol spelen professionals in deze
processen?
Vormen afwijkingen een identiteit of een defect? Dat hangt af van de definitie van een
‘afwijking’. Solomon (2018) introduceert twee modellen:
- Klinisch (medisch) model = een afwijking is een stoornis en moet zoveel mogelijk
verholpen worden met het oog op deelname aan de samenleving. Dit sluit aan op de
humanistische visie: het lijden van een individu verlichten met de mogelijkheden die we
hebben.
2
, - Acceptatie (identiteits-) model = een afwijking is een identiteit en moet geaccepteerd
worden in de samenleving. Het kind en de ouders moeten worden ondersteund. Dit sluit
aan bij de sociale visie: diversiteit hoort bij de samenleving.
LET OP: normaliseren is bij Solomon niet hetzelfde als normaliseren bij het RMO:
- Normaliseren Solomon = het fixen van afwijkingen (klinisch model).
- Normaliseren RMO = het tegengaan van etiketteren of problematiseren
(acceptatiemodel).
Prenatale diagnostiek = het opsporen van aangeboren of erfelijke afwijkingen bij het
ongeboren kind. Voorstanders van prenatale diagnostiek zien afwijkingen iets als dat moet
worden genezen of geëlimineerd (klinisch model). Voorbeelden van prenatale diagnostiek
zijn vruchtwaterpunctie, vlokkentest en de NIPT (niet invasieve prenatale test).
De NIPT is sinds 1 april 2014 in Nederland beschikbaar voor zwangere vrouwen met een
verhoogde kans op trisomie 13 (Patau), 18 (Edwards) en 21 (Down). Via het bloed van de
moeder wordt het DNA van het ongeboren kind onderzocht. De NIPT is een veiligere test
dan de vruchtwaterpunctie en vlokkentest; er is geen sprake van een verhoogd risico op een
miskraam. De betrouwbaarheid van NIPT is hoog, maar geen 100%. Indien de uitslag
afwijkend is, bestaat er een kans dat het kindje toch geen trisomie heeft; er is dan een
andere prenatale test nodig om de uitslag te bevestigen. Indien de uitslag van NIPT niet-
afwijkend is, bestaat er een kans van 1 op de 1000 dat het kindje alsnog trisomie heeft;
vervolgtest wordt niet geadviseerd. Sinds 2017 is de NIPT in Nederland voor alle vrouwen
beschikbaar.
Om de wenselijkheid van NIPT te overwegen, moet er rekening gehouden worden met:
- Geen risico op miskraam.
- Kan al vanaf 10 weken.
- Test geeft geen inzicht in de ernst van de afwijking.
- Stigmatisering van kinderen met trisomie.
- Is het een middel om trisomie te verwijderen uit de samenleving? Eliminering van
trisomie, zoals in IJsland en Denemarken.
Kortom, het is een ethische discussie en waar trekken we de grens? Ouders krijgen vaak
negatieve ervaringen als hun kinderen ‘anders’ zijn. Zelf ervaren ze vaak na verloop van tijd
juist bewondering richting het kind.
Conclusie
- Diversiteit hoort bij de samenleving. In je werk zul je ouders en kinderen tegenkomen die
afwijken van ‘de norm’. Dat vraagt om open, nieuwsgierige en positieve basishouding.
- Pas op voor bagatelliseren of problematiseren: er kan zeker sprake zijn van een
afwijking, maar het is geen ziekte.
- Er moet erkenning zijn voor de gevoelens van de ouders: verdriet, woede en frustratie
enerzijds, maar anderzijds ook blijdschap, dankbaarheid en trots.
- Denk na over je eigen standpunten en eventuele (voor)oordelen; verdiep en verwonder je
en als je iets niet weet: vraag het ouders en kinderen zelf!
HOORCOLLEGE 2 Ontwikkeling van de kindertijd in historisch
perspectief
Phillipe Ariés; 1914-1984. Auteur van het boek Centuries of childhood. A social history of
family life. Zijn denken komt neer op twee hypothesen:
3
Opvoeding & Maatschappij
In dit document zijn alle hoorcolleges van het vak Opvoeding en Maatschappij opgenomen.
Dit vak wordt gegeven aan de Universiteit Utrecht, Pedagogische Wetenschappen, Jaar 2,
blok 1.
INHOUD
HOORCOLLEGE 1 Ontzorgen en normaliseren........................................................................................1
HOORCOLLEGE 2 Ontwikkeling van de kindertijd in historisch perspectief............................................3
HOORCOLLEGE 3 Herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid...................................................6
HOORCOLLEGE 4 Hoogbegaafdheid.......................................................................................................9
HOORCOLLEGE 5 Opvoeding en opvoedondersteuning in cultuurvergelijkend perspectief.................12
HOORCOLLEGE 6 Opvoeding en digitale media in de maatschappij.....................................................15
HOORCOLLEGE 7 Jeugdbeleid en jeugdzorg.........................................................................................18
HOORCOLLEGE 1 Ontzorgen en normaliseren
1. Hervormingen in de jeugdhulp
Er zijn veel veranderingen in sociaal domein t.a.v. onderwijs, zorg, werk en jeugdhulp. Deze
veranderingen zijn in gang gezet door Wmo (2007) en Welzijn Nieuwe Stijl (2010) en hebben
verder vorm gekregen sinds decentralisatie van overheidstaken naar gemeenten (2015).
Onderdeel van die veranderingen: passend onderwijs, werken naar vermogen én de
Transitie Jeugdzorg.
Met de transitie van de Jeugdzorg zijn sinds januari 2015 de gemeenten verantwoordelijk
voor de uitvoering van alle vormen van jeugdhulp. De aanleiding hierbij was dat de jeugdhulp
het beste belegt kan worden in de bestuurslaag die het dichtst bij de jeugdigen en hun
opvoeders staat. Er is zo maar één financieringsstroom voor ondersteunings- en
zorgaanbod. Inhoudelijke overwegingen bij deze transitie staan in de transformatiedoelen:
1. Preventie en uitgaan van de eigen mogelijkheden van jeugdigen en hun ouders, met
het inzetten van het sociale netwerk.
2. Demedicaliseren, ontzorgen en normaliseren door pedagogische
basisvoorzieningen te versterken.
3. Beroep op gespecialiseerde zorg verminderen door eerder zorg op maat te bieden.
4. Eén gezin, één plan, één regisseur.
5. Meer ruimte voor professionals minder regeldruk samenwerking makkelijker.
1
,Terminologie
- Decentralisatie = de uitvoering van en verantwoordelijkheid voor wetten en regels
worden verplaatst van hogere naar lagere bestuurslaag (rijk en provincie gemeenten).
- Transitie = veranderen van het ‘huidige stelsel’ (regels, wetten, financiële verhoudingen)
om tot de gewenste veranderingen te komen; vernieuwing van de structuur.
- Transformatie = realisatie van beoogde inhoudelijke effecten van de stelselwijziging;
vernieuwing van de inhoud.
In 2018 werd er een eerste evaluatie van de nieuwe jeugdwet gedaan. Conclusie: Er is al wel
sprake van een transitie, maar de transformatie moet nog grotendeels vorm krijgen. De
structuur is dus al wel gewijzigd, maar inhoudelijk is er weinig verandert. Ondanks goede
intenties verdwijnt de transformatie naar de achtergrond en wordt de stelselvernieuwing
gerealiseerd zonder de gewenste inhoudelijke veranderingen. Om dit te veranderen moet het
transformatieproces gevoed en ondersteund worden; dit gebeurt door op veel plaatsen
initiatieven te starten, bijv. de 12 Academische Werkplaatsen Transformatie Jeugd (2015-
2019). Deze werkplaatsen zijn gericht op kennisvorming die gemeenten en
praktijkorganisatie ondersteunt bij de transformatie.
RMO rapport ‘Ontzorgen en normaliseren’(2012): Elk gezin heeft opvoedvragen. Meestal
komen gezinnen daar uit, met of zonder ondersteuning van de sociale of professionele
omgeving. Soms is er echter tijdelijk meer professionele ondersteuning nodig. Dat is niet
problematisch, maar opvoedvragen groeien te snel uit tot opvoedproblemen. Dit komt
doordat het hulpaanbod te zwaar en niet passend is en geen langdurige oplossing biedt. De
sociale omgeving van het gezin verandert niet, dus komt het probleem later weer terug. Het
snel inzetten van zwaardere hulp kost geld en is niet functioneel. Een oplossing hiervoor is
het versterken van de eerstelijns gezinszorg onder begeleiding van de principes ‘ontzorgen’
en ‘normaliseren’:
- Ontzorgen = het versterken van de veerkracht/eigen kracht en het activeren en benutten
van de sociale netwerken.
- Normaliseren = het tegengaan van onnodig problematiseren en etiketteren.
Om de jeugdhulp volgens deze twee principes in te richten, moet er geïnvesteerd worden in
een sterke sociaalpedagogische omgeving (pedagogische civil society). Het belang
hiervan wordt als jaren erkend, zo blijkt o.a. uit beleidsnota’s van het voormalig ministerie
voor Jeugd en Gezin. Toch bleef de focus van beleid op ingrijpen, mede gedreven door
incidenten (gezinsdrama’s) en het streven die te voorkomen. De focus lag veel minder op
een – parallelle – versterking van pedagogische basisvoorzieningen (speeltuin, buurtwerk,
onderwijs, opvang) en het stimuleren van (mede)opvoeders om elkaar onderling te steunen.
2. Achterliggende pedagogische discussies
Vragen die een rol spelen: Hoe gaan we in de huidige samenleving en cultuur om met
kinderen en jongeren die zich ‘anders’ ontwikkelen? Welk beleid wordt ten aanzien van
kinderen en hun opvoeders gevoerd? Welke invloed heeft een ‘afwijkende’ ontwikkeling op
de opvoeding, binnen en buiten het gezin? Welke rol spelen professionals in deze
processen?
Vormen afwijkingen een identiteit of een defect? Dat hangt af van de definitie van een
‘afwijking’. Solomon (2018) introduceert twee modellen:
- Klinisch (medisch) model = een afwijking is een stoornis en moet zoveel mogelijk
verholpen worden met het oog op deelname aan de samenleving. Dit sluit aan op de
humanistische visie: het lijden van een individu verlichten met de mogelijkheden die we
hebben.
2
, - Acceptatie (identiteits-) model = een afwijking is een identiteit en moet geaccepteerd
worden in de samenleving. Het kind en de ouders moeten worden ondersteund. Dit sluit
aan bij de sociale visie: diversiteit hoort bij de samenleving.
LET OP: normaliseren is bij Solomon niet hetzelfde als normaliseren bij het RMO:
- Normaliseren Solomon = het fixen van afwijkingen (klinisch model).
- Normaliseren RMO = het tegengaan van etiketteren of problematiseren
(acceptatiemodel).
Prenatale diagnostiek = het opsporen van aangeboren of erfelijke afwijkingen bij het
ongeboren kind. Voorstanders van prenatale diagnostiek zien afwijkingen iets als dat moet
worden genezen of geëlimineerd (klinisch model). Voorbeelden van prenatale diagnostiek
zijn vruchtwaterpunctie, vlokkentest en de NIPT (niet invasieve prenatale test).
De NIPT is sinds 1 april 2014 in Nederland beschikbaar voor zwangere vrouwen met een
verhoogde kans op trisomie 13 (Patau), 18 (Edwards) en 21 (Down). Via het bloed van de
moeder wordt het DNA van het ongeboren kind onderzocht. De NIPT is een veiligere test
dan de vruchtwaterpunctie en vlokkentest; er is geen sprake van een verhoogd risico op een
miskraam. De betrouwbaarheid van NIPT is hoog, maar geen 100%. Indien de uitslag
afwijkend is, bestaat er een kans dat het kindje toch geen trisomie heeft; er is dan een
andere prenatale test nodig om de uitslag te bevestigen. Indien de uitslag van NIPT niet-
afwijkend is, bestaat er een kans van 1 op de 1000 dat het kindje alsnog trisomie heeft;
vervolgtest wordt niet geadviseerd. Sinds 2017 is de NIPT in Nederland voor alle vrouwen
beschikbaar.
Om de wenselijkheid van NIPT te overwegen, moet er rekening gehouden worden met:
- Geen risico op miskraam.
- Kan al vanaf 10 weken.
- Test geeft geen inzicht in de ernst van de afwijking.
- Stigmatisering van kinderen met trisomie.
- Is het een middel om trisomie te verwijderen uit de samenleving? Eliminering van
trisomie, zoals in IJsland en Denemarken.
Kortom, het is een ethische discussie en waar trekken we de grens? Ouders krijgen vaak
negatieve ervaringen als hun kinderen ‘anders’ zijn. Zelf ervaren ze vaak na verloop van tijd
juist bewondering richting het kind.
Conclusie
- Diversiteit hoort bij de samenleving. In je werk zul je ouders en kinderen tegenkomen die
afwijken van ‘de norm’. Dat vraagt om open, nieuwsgierige en positieve basishouding.
- Pas op voor bagatelliseren of problematiseren: er kan zeker sprake zijn van een
afwijking, maar het is geen ziekte.
- Er moet erkenning zijn voor de gevoelens van de ouders: verdriet, woede en frustratie
enerzijds, maar anderzijds ook blijdschap, dankbaarheid en trots.
- Denk na over je eigen standpunten en eventuele (voor)oordelen; verdiep en verwonder je
en als je iets niet weet: vraag het ouders en kinderen zelf!
HOORCOLLEGE 2 Ontwikkeling van de kindertijd in historisch
perspectief
Phillipe Ariés; 1914-1984. Auteur van het boek Centuries of childhood. A social history of
family life. Zijn denken komt neer op twee hypothesen:
3
