KUNST- EN CULTUREEL-ERFGOEDRECHT
INTRODUCTIE TOT HET VAKGEBIED
Kunst- en cultureel-erfgoedrecht is een tak vh recht die als zodanig geen klassieke
rechtstak is: het is van alles een beetje
- We gaan een bepaald fenomeen bekijken vanuit verschillende rechtstakken
o Welke uitdagingen, problemen, etc. gaan daarmee gepaard?
o = een functioneel rechtsgebied
§ Cfr. sportrecht
- De kunst- en cultureel erfgoedsector is - net als de sportsector – een belangrijk
beleidsdomein (vb. minister van cultuur)
o Met cultuur, met erfgoed streeft de overheid doelstellingen na. Dat beleid
wordt gemaakt door instellingen die bepaalde functies vervullen.
Daarnaast worden er middelen (ter ondersteuning) gespendeerd aan een
private sector vanuit de gedachte dat dat bruggen bouwt tussen mensen,
de samenleving prettiger maakt, etc.
§ MAAR elk beleid wordt natuurlijk gemaakt met regels: wetgeving
waarmee de overheid bepaalde doelstellingen wil realiseren
• Het is dat wat we in deze lessen zullen zien: hoe wordt zo’n
beleid gemaakt? Hoe gaat een overheid daarmee aan de slag
en hoe vertaalt zich dat in wetgeving? En hoe verhoudt zich
dat t.a.v. andere landen?
De praktijk is gestoeld op een enorme evolutie op overheidsgebied.
- 2000: amper wetgeving inzake kunst- en cultureel-erfgoed
- Vandaag: er vond een boom plaats. Erfgoed is ruimtelijke context. De wereld
waarin we leven is belangrijker geworden en krijgt meer aandacht
o Vb.: werven die stilgelegd worden bij historische vondsten, beperkte
bouwmogelijkheden, herstel en het in ere houden vh oude en historische,
creatie van verschillende overheden die zich bezighouden met erfgoed,
museumcollecties, aankleding en renovatie van burgerwoningen v/e
bepaalde stijl/type…
è Het is een rechtstak in ontwikkeling !
Enkele zaken vooraf…
- Diverse groepen studenten
- Semesterplanning
- Cursusmateriaal, cases, opnames & slides via Toledo
- Interactief college
- Mondeling examen met schriftelijke voorbereiding
o Halfuur voorbereidingstijd – kwartier bij de prof
o 3 vragen – actief met leerstof omgaan
1
,Functioneel rechtsgebied
Het kunst- en cultureel- erfgoedrecht is een functioneel rechtsgebied. Rechtsregels zijn
gestructureerd rondom een object of activiteit en de functies die deze in de samenleving
(moeten) vervullen
Zodoende komen kwesties uit tal van traditionele rechtstakken aan bod, voor zover zij
betrekking hebben op de cultuursector in het algemeen en het kunstvoorwerp in het
bijzonder
Bondig gesteld biedt dit opleidingsonderdeel een analyse vd rechtsregels over
creatie, preservatie, circulatie en valorisatie van cultuurgoederen en -uitingen
- Daaraan zijn een aantal juridische problemen verbonden
Kleine intro – topics
- Clash tussen algemeen belang & privaat belang
o Mensen die beschermd erfgoed bewonen, ervaren dat soms als een
‘burden’
§ Verplichting om goed te onderhouden à Strafrechtelijke vervolging
§ Privacy daalt
§ Overheid draagt slechts 40% vd kosten om het erfgoed te
onderhouden en legt ook op welke materialen daarvoor gebruikt
moeten worden
o Ecologisch zijn wordt moeilijker met beschermd erfgoed!
§ Het is van belang om kritisch blijven !
o Vlaanderen vs. Wallonië: tot 3x meer beschermd erfgoed in Vlaanderen
o 19 elektriciteitscabines beschermd! à Daar kan men zich vragen bij stellen
o “Dit zijn wij” is de agenda achter erfgoed
§ Toerisme à Omzet
§ Europese cultuur is van onschatbare waarde op de markt!
- Restitutie
o Heeft te maken met de herkomstgeschiedenis v/e goed
§ Waarom komt een goed vandaan en hoe is dat verkregen?
• Morele restitutieverplichtingen
• Misdadigheid
o Heeft ook te maken met een aantal bijzondere situaties waarin we de
morele plicht tot restitutie voelen / aan het voelen zijn
§ WOII – Holocaust
• Restituties aan slachtoders vd Holocaust
• Prof heeft op dit moment 2 cases lopen van restitutie van
cultuurgoederen met een Naziverleden
o T.a.v. een Vlaamse familie die een goed graag wenst
terug te krijgen uit de VS
o T.a.v. een Belgisch museum met een vervelende claim
aan zijn been
2
, o Alles wat koloniaal erfgoed betreft: etnografische collecties die zich in het
Westen bevinden als resultaat vd kolonisatie
§ De uitdagingen die het museum in Tervuren bv. heeft, zijn enorm
groot
§ Ook de KUL heeft zo’n etnografische collectie
• De vraag wat ze daarmee moeten doen, is een hele
uitdaging…
o Herkomst gaat niet alleen over eigendomsvragen
§ Zelfs als men eigenaar is v/e bepaald werk, mag men het niet altijd
buiten zijn land brengen
• Het is immers nationaal erfgoed
• Het is niet “van” de gemeenschap, maar wel “voor” de
gemeenschap
- Authenticiteitsgeschillen
o Rechtsbescherming bij authenticiteitsgeschillen in de kunsthandel
§ Prof heeft ook hierover twee zaken lopen
o Tegenwoordig zijn er veel mogelijkheden om de authenticiteit van iets vast
te stellen (bv. dendrochronologie, radiokoolstofdatering, röntgen- en
infraroodscans, etc.)
§ Ook samenwerking met kunsthistorici (stijlanalyse,
archiefonderzoek, "de visu-inspectie, etc.)
§ AI?
• Lastig! Machine moet gevoed worden met échte werken
opdat die op den duur in staat is om bv. schilderijen van
Rubens eruit te halen… MAAR hebben we genoeg werken om
zo’n machine te voeden?
o Iemand moet zich daar ook mee (willen)
bezighouden…
- Vrijheid van meningsuiting – censuur – wat is kunst?
Overzicht
1. Kunstenaar en zijn vrijheid van meningsuiting
2. Intellectueel eigendomsrecht (auteursrecht)
3. Kunst- en cultuurbeleid (kunstenaars - instellingen)
4. (Inter)nationale erfgoedbescherming
5. Museum- & collectiemanagement
6. Kunsthandel: veiling – dealers - beurzen
7. Problemen in de (internationale) kunsthandel
8. Fiscale aspecten vd kunsthandel
CREATIE – BEHOUD – CIRCULATIE
Vaste topics college: authenticiteit, holocaust, kunstdiefstal & patrimonium-
bescherming, recente ontwikkelingen…
3
,HOOFDSTUK 1. ALGEMENE INTRODUCTIE TOT DE KUNSTHANDEL
Afdeling 1. Kunsthandel: juridisch complex fenomeen
- Handel is weinig transparant
o Meer-partijensituaties: ketens van contracten waarbij meerdere mensen
betrokken zijn
§ Meestal 3-4-5 betrokkenen in één transactie: inbrenger – veilinghuis
– expert – financier – koper
o Diverse juridische statuten die men wisselend kan aannemen
§ Heel veel van die betrokkenen zijn niet eenduidig in hun statuut
• Een veilinghuis bv. (tussenpersoon) kan ervoor kiezen om op
diverse manieren op te treden (lasthebber, commissionair)
OF een handelaar kan ervoor kiezen om op diverse manieren
zijn diensten te verlenen… Afhankelijk vh ‘petje’ dat men
opzet, zal het anders werken…
o Internationaal karakter
§ Cross-border: men wordt geconfronteerd met recht van andere
jurisdicties
§ Er wordt massaal in het buitenland gekocht / verkocht
- Kunstvoorwerp is problematisch object
o Bizarre prijsstructuur
§ Hangt af van wat mensen de moeite waard vinden
§ Unieke objecten en onvoorspelbaarheid (ook voor experten)
• + nood aan mensen die tegen elkaar opbieden, wat ook leidt
tot de meest absurde prijzen
§ Geen referentieprijs… men weet niet of men te veel betaald…
o Onzeker object
§ Kan vervalst, onjuist toegeschreven, gestolen, gesmokkeld… zijn
à Naar oppervlakte (cm2) zijn ze quasi identiek, MAAR er is geen ‘prijs per cm2 Picasso’
- Is moeilijk te vatten à We zijn gewend aan lineaire prijsverhoudingen
4
,à Zelfde vrouw, zelfde schilder, zelfde geschiedenis è Prijsverschil?!
à Zelfs wanneer er een referentiekader is, is het dus ook niet zeker dat het kunstvoorwerp
dit kader volgt
Pollock dipt zijn hele leven werken bij elkaar:
No.5 is op dat moment het duurste werk
Het is nog doenbaar om werken van Pollock te
vinden op de markt, toch is het duurder dan een
werk van Klimt dat WOII overleefd heeft,
grenzen overgestoken heeft en veel zeldzamer
is
à Het werkt dus niet altijd om iets uit te
drukken in termen van zeldzaamheid
• Hoewel dat normaal een factor is om
iets duur te maken
In elke sale is er nog wel een Cézanne te
vinden… niet zeldzaam
à Toch is het zo duur…
Een Gauguin is helemaal niet zeldzaam op de
markt. Een werk uit zijn Tahiti periode is ook
niet zeldzaam…
5
, Dit is wél een uiterest zeldzaam werk, een
unicum: er is geen enkele Leonardo Da
Vinci meer te vinden…
à Als het een echte zou zijn
tenminste…
Er zijn 42 bekende werken van Adriaen
Brouwer, en die hangen bijna allemaal
in ’s werelds bekendste musea
- Dan duikt er één op op de markt
dat Naziroven, godsdienst-
oorlogen, branden... heeft mee
gemaakt (= uiterst zeldzaam!)
- MAAR het verschil in prijs
vergeleken met de rest is ronduit
belachelijk
è ! DUS: zeldzaamheid werkt niet!
è Prijsbepaling is zo wispelturig dat zelfs grote veilinghuizen en schatters ernaast zitten
Afdeling 2. Kunst is onzeker object
Kunsthandel: 2 grote problemen
- Vervalste kunstvoorwerpen
- Gestolen/gesmokkelde kunstvoorwerpen
o Vallen beide onder de noemer ‘provenance (herkomst) issues’, MAAR zijn
een verschillend probleem…
§ Gestolen: diefstal
• Inbreuk op eigendomsrecht
§ Gesmokkeld: het illegaal over de (nationale) grens brengen
• Inbreuk op circulatiebeperking
• Er is ook sprake van smokkel wanneer een eigenaar zijn werk,
zonder de vereiste toestemming aan te vragen, buiten de
grenzen brengt
o MAAR dan is er geen eigendomsprobleem…
• Zie het topstukkendecreet à Strafrechtelijke sancties
§ Smokkel én diefstal kunnen samenvallen: zo is er sprake van
diefstal wanneer iemand bv. in Italië een werk steelt v/e verzamelaar.
Als dat gepaard gaat met het ten onrechte naar het buitenland
brengen van dat werk, is er bovendien sprake van smokkel
6
,Naarmate daar meer onzekerheid over is, ziet men dat ook gereflecteerd in de prijs…
als er bv. onduidelijkheid is over het oorlogsverleden, dan krijgt men dat moeilijk op de
markt verkocht omwille vh feit dat de ‘gok’ (die het sowieso altijd is) nog veel groter wordt
- (Infra: er zijn wel juridische technieken om dat op te vangen (title insurance, etc.)
è Los vd uiterst onvoorspelbare prijsvorming, is het juridisch gezien een heel erg onzeker
object, omdat men authenticiteitsproblemen heeft, vervalsingstoestanden krijgt, etc.
! Kunstvoorwerpen zijn blijvers
- Ze verminderen niet in waarde (i.t.t. een computer) en worden niet geconsumeerd
- Als een werk gestolen werd in 1624, verdwijnt dat niet vd markt én blijft dat een
probleem op de markt
- Tijdsdimensies zijn anders: verjaring stelt zich anders
o Vorderingen met een verjaringstermijn van 50 jaar tot wel 100 jaar
§ Vanuit een juridisch rechtvaardigheidsperspectief is dit heel lang
o Het verhaal van gestolen cultuurgoederen is een verhaal dat in essentie
gaat over “wat is verjaring” en “wanneer is verjaring op zijn plaats?”, want
erfgoed is de opstap om het vergelijkend over verjaring te hebben
Kunst en erfgoed gedragen zich civielrechtelijk anders dan gewone goederen. Kunst- en
cultuurgoederen hebben allemaal kenmerken (extreme levensduur, extreme prijs, unieke
objecten) waar men zich in een rechtsstelsel moeilijk mee verhoudt
- Er is geen vervangproduct, men kan het niet herstellen of de herstelling devalueert
het product compleet…
- Cultuurgoederen botsen met het kooprecht, het strafrecht, het burgerlijk recht…
- Reden: het is erfgoed en dat is bedoeld om te blijven bestaan. Veel problemen
met gewone goederen lossen zichzelf op met de tijd. Dit ligt anders met erfgoed…
o Vb.: prof steelt een computer uit de aula. Binnen 20 jaar willen we nog een
schadevergoeding (het kan met geld opgelost worden), maar de computer
willen we niet meer terug, want die is compleet verouderd. Een schilderij
dat eeuwen geleden v/e familie is ontvreemd, blijft vandaag een issue
Gaat ook over staatsbelangen
- Zelfs als het iemands privégoed is, is het toch niet puur iemands privégoed: de
overheid meent daar toch een zeg over te hebben, want het is voor een stuk van
belang voor overheidsinterest
o Gaat over cohesie: “dat zijn de schilderijen, de beelden… die wij zijn”
o à Vergelijkend administratief recht: via administratieve regels regelt men
het overheidsbeleid
Afdeling 3. Primaire handel vs. secundaire handel
- Primaire handel: de plaats waar het kunst- en cultuurgoed zijn eerste koper vindt
o Rechtstreeks bij de kunstenaar (voordeliger voor de kunstenaar), bij een
galerie (v/e distributie tot “hang uw werk maar in mijn ruimte”) die i.t.t. de
kunstenaar zelf connecties, een adresboek, etc. heeft
§ De dealer maakt de kunstenaar…
7
, - Secundaire handel: de enorme poot waarin kunst- en cultuurgoederen een tweede
leven krijgen / tweede koper vinden
o = De tweedehandsmarkt:
§ I.t.t. alle andere tweedehandsmarkten is de kunstmarkt erg vreemd:
kunst- en cultuurgoederen worden alleen maar duurder naarmate
men verder verhandelt
• Hoe meer geschiedenis, hoe duurder (eigenlijk ook een raar
gegeven!) à Hoewel de kwaliteit in zekere zin wel vermindert
§ è De kunsthandel is voornamelijk secundaire handel
§1. RUWE SCHETS VAN DE KUNSTMARKT
A. PRIMAIRE HANDEL
- = Kunst die voor de eerste keer op de markt verschijnt
- Hedendaagse kunst
- Erkent artistiek karakter vh werk: erkenning van kunstenaarschap à iemand
koopt het en vindt het dus de moeite waard om geld aan te spenderen
- Galerie- en beursverkopen
o Galeries zijn commerciële kunstinstellingen die kunstwerken
tentoonstellen en verkopen namens kunstenaars (levende kunstenaars of
hun erfgenamen)
§ Zij moeten vandaag de dag wel opboksen tegen kunstenaars die hun
werken online promoten en aanbieden à Bestaan zelden +10j
o Beurzen zijn grote evenementen waar galerijen, verzamelaars, musea en
kopers samenkomen om kunst te bekijken en te kopen
§ Vb. Art Brussels, Arco Madrid, TEFAF
§ Beurzen doen vooral aan marketing en hebben een enorm netwerk
dat ze kunnen aanspreken
- Vrij betaalbaar
o Het idee dat kunst onbereikbaar of onbetaalbaar is, is onzin…
Prijzen hedendaagse kunst
à 51% vd verkopen vond plaats in de prijsklasse onder de €5.000
o De meerderheid vd hedendaagse kunstwerken in deze periode werd
verkocht aan relatief lage prijzen (< €5.000), wat wijst op een brede,
toegankelijke markt
8
INTRODUCTIE TOT HET VAKGEBIED
Kunst- en cultureel-erfgoedrecht is een tak vh recht die als zodanig geen klassieke
rechtstak is: het is van alles een beetje
- We gaan een bepaald fenomeen bekijken vanuit verschillende rechtstakken
o Welke uitdagingen, problemen, etc. gaan daarmee gepaard?
o = een functioneel rechtsgebied
§ Cfr. sportrecht
- De kunst- en cultureel erfgoedsector is - net als de sportsector – een belangrijk
beleidsdomein (vb. minister van cultuur)
o Met cultuur, met erfgoed streeft de overheid doelstellingen na. Dat beleid
wordt gemaakt door instellingen die bepaalde functies vervullen.
Daarnaast worden er middelen (ter ondersteuning) gespendeerd aan een
private sector vanuit de gedachte dat dat bruggen bouwt tussen mensen,
de samenleving prettiger maakt, etc.
§ MAAR elk beleid wordt natuurlijk gemaakt met regels: wetgeving
waarmee de overheid bepaalde doelstellingen wil realiseren
• Het is dat wat we in deze lessen zullen zien: hoe wordt zo’n
beleid gemaakt? Hoe gaat een overheid daarmee aan de slag
en hoe vertaalt zich dat in wetgeving? En hoe verhoudt zich
dat t.a.v. andere landen?
De praktijk is gestoeld op een enorme evolutie op overheidsgebied.
- 2000: amper wetgeving inzake kunst- en cultureel-erfgoed
- Vandaag: er vond een boom plaats. Erfgoed is ruimtelijke context. De wereld
waarin we leven is belangrijker geworden en krijgt meer aandacht
o Vb.: werven die stilgelegd worden bij historische vondsten, beperkte
bouwmogelijkheden, herstel en het in ere houden vh oude en historische,
creatie van verschillende overheden die zich bezighouden met erfgoed,
museumcollecties, aankleding en renovatie van burgerwoningen v/e
bepaalde stijl/type…
è Het is een rechtstak in ontwikkeling !
Enkele zaken vooraf…
- Diverse groepen studenten
- Semesterplanning
- Cursusmateriaal, cases, opnames & slides via Toledo
- Interactief college
- Mondeling examen met schriftelijke voorbereiding
o Halfuur voorbereidingstijd – kwartier bij de prof
o 3 vragen – actief met leerstof omgaan
1
,Functioneel rechtsgebied
Het kunst- en cultureel- erfgoedrecht is een functioneel rechtsgebied. Rechtsregels zijn
gestructureerd rondom een object of activiteit en de functies die deze in de samenleving
(moeten) vervullen
Zodoende komen kwesties uit tal van traditionele rechtstakken aan bod, voor zover zij
betrekking hebben op de cultuursector in het algemeen en het kunstvoorwerp in het
bijzonder
Bondig gesteld biedt dit opleidingsonderdeel een analyse vd rechtsregels over
creatie, preservatie, circulatie en valorisatie van cultuurgoederen en -uitingen
- Daaraan zijn een aantal juridische problemen verbonden
Kleine intro – topics
- Clash tussen algemeen belang & privaat belang
o Mensen die beschermd erfgoed bewonen, ervaren dat soms als een
‘burden’
§ Verplichting om goed te onderhouden à Strafrechtelijke vervolging
§ Privacy daalt
§ Overheid draagt slechts 40% vd kosten om het erfgoed te
onderhouden en legt ook op welke materialen daarvoor gebruikt
moeten worden
o Ecologisch zijn wordt moeilijker met beschermd erfgoed!
§ Het is van belang om kritisch blijven !
o Vlaanderen vs. Wallonië: tot 3x meer beschermd erfgoed in Vlaanderen
o 19 elektriciteitscabines beschermd! à Daar kan men zich vragen bij stellen
o “Dit zijn wij” is de agenda achter erfgoed
§ Toerisme à Omzet
§ Europese cultuur is van onschatbare waarde op de markt!
- Restitutie
o Heeft te maken met de herkomstgeschiedenis v/e goed
§ Waarom komt een goed vandaan en hoe is dat verkregen?
• Morele restitutieverplichtingen
• Misdadigheid
o Heeft ook te maken met een aantal bijzondere situaties waarin we de
morele plicht tot restitutie voelen / aan het voelen zijn
§ WOII – Holocaust
• Restituties aan slachtoders vd Holocaust
• Prof heeft op dit moment 2 cases lopen van restitutie van
cultuurgoederen met een Naziverleden
o T.a.v. een Vlaamse familie die een goed graag wenst
terug te krijgen uit de VS
o T.a.v. een Belgisch museum met een vervelende claim
aan zijn been
2
, o Alles wat koloniaal erfgoed betreft: etnografische collecties die zich in het
Westen bevinden als resultaat vd kolonisatie
§ De uitdagingen die het museum in Tervuren bv. heeft, zijn enorm
groot
§ Ook de KUL heeft zo’n etnografische collectie
• De vraag wat ze daarmee moeten doen, is een hele
uitdaging…
o Herkomst gaat niet alleen over eigendomsvragen
§ Zelfs als men eigenaar is v/e bepaald werk, mag men het niet altijd
buiten zijn land brengen
• Het is immers nationaal erfgoed
• Het is niet “van” de gemeenschap, maar wel “voor” de
gemeenschap
- Authenticiteitsgeschillen
o Rechtsbescherming bij authenticiteitsgeschillen in de kunsthandel
§ Prof heeft ook hierover twee zaken lopen
o Tegenwoordig zijn er veel mogelijkheden om de authenticiteit van iets vast
te stellen (bv. dendrochronologie, radiokoolstofdatering, röntgen- en
infraroodscans, etc.)
§ Ook samenwerking met kunsthistorici (stijlanalyse,
archiefonderzoek, "de visu-inspectie, etc.)
§ AI?
• Lastig! Machine moet gevoed worden met échte werken
opdat die op den duur in staat is om bv. schilderijen van
Rubens eruit te halen… MAAR hebben we genoeg werken om
zo’n machine te voeden?
o Iemand moet zich daar ook mee (willen)
bezighouden…
- Vrijheid van meningsuiting – censuur – wat is kunst?
Overzicht
1. Kunstenaar en zijn vrijheid van meningsuiting
2. Intellectueel eigendomsrecht (auteursrecht)
3. Kunst- en cultuurbeleid (kunstenaars - instellingen)
4. (Inter)nationale erfgoedbescherming
5. Museum- & collectiemanagement
6. Kunsthandel: veiling – dealers - beurzen
7. Problemen in de (internationale) kunsthandel
8. Fiscale aspecten vd kunsthandel
CREATIE – BEHOUD – CIRCULATIE
Vaste topics college: authenticiteit, holocaust, kunstdiefstal & patrimonium-
bescherming, recente ontwikkelingen…
3
,HOOFDSTUK 1. ALGEMENE INTRODUCTIE TOT DE KUNSTHANDEL
Afdeling 1. Kunsthandel: juridisch complex fenomeen
- Handel is weinig transparant
o Meer-partijensituaties: ketens van contracten waarbij meerdere mensen
betrokken zijn
§ Meestal 3-4-5 betrokkenen in één transactie: inbrenger – veilinghuis
– expert – financier – koper
o Diverse juridische statuten die men wisselend kan aannemen
§ Heel veel van die betrokkenen zijn niet eenduidig in hun statuut
• Een veilinghuis bv. (tussenpersoon) kan ervoor kiezen om op
diverse manieren op te treden (lasthebber, commissionair)
OF een handelaar kan ervoor kiezen om op diverse manieren
zijn diensten te verlenen… Afhankelijk vh ‘petje’ dat men
opzet, zal het anders werken…
o Internationaal karakter
§ Cross-border: men wordt geconfronteerd met recht van andere
jurisdicties
§ Er wordt massaal in het buitenland gekocht / verkocht
- Kunstvoorwerp is problematisch object
o Bizarre prijsstructuur
§ Hangt af van wat mensen de moeite waard vinden
§ Unieke objecten en onvoorspelbaarheid (ook voor experten)
• + nood aan mensen die tegen elkaar opbieden, wat ook leidt
tot de meest absurde prijzen
§ Geen referentieprijs… men weet niet of men te veel betaald…
o Onzeker object
§ Kan vervalst, onjuist toegeschreven, gestolen, gesmokkeld… zijn
à Naar oppervlakte (cm2) zijn ze quasi identiek, MAAR er is geen ‘prijs per cm2 Picasso’
- Is moeilijk te vatten à We zijn gewend aan lineaire prijsverhoudingen
4
,à Zelfde vrouw, zelfde schilder, zelfde geschiedenis è Prijsverschil?!
à Zelfs wanneer er een referentiekader is, is het dus ook niet zeker dat het kunstvoorwerp
dit kader volgt
Pollock dipt zijn hele leven werken bij elkaar:
No.5 is op dat moment het duurste werk
Het is nog doenbaar om werken van Pollock te
vinden op de markt, toch is het duurder dan een
werk van Klimt dat WOII overleefd heeft,
grenzen overgestoken heeft en veel zeldzamer
is
à Het werkt dus niet altijd om iets uit te
drukken in termen van zeldzaamheid
• Hoewel dat normaal een factor is om
iets duur te maken
In elke sale is er nog wel een Cézanne te
vinden… niet zeldzaam
à Toch is het zo duur…
Een Gauguin is helemaal niet zeldzaam op de
markt. Een werk uit zijn Tahiti periode is ook
niet zeldzaam…
5
, Dit is wél een uiterest zeldzaam werk, een
unicum: er is geen enkele Leonardo Da
Vinci meer te vinden…
à Als het een echte zou zijn
tenminste…
Er zijn 42 bekende werken van Adriaen
Brouwer, en die hangen bijna allemaal
in ’s werelds bekendste musea
- Dan duikt er één op op de markt
dat Naziroven, godsdienst-
oorlogen, branden... heeft mee
gemaakt (= uiterst zeldzaam!)
- MAAR het verschil in prijs
vergeleken met de rest is ronduit
belachelijk
è ! DUS: zeldzaamheid werkt niet!
è Prijsbepaling is zo wispelturig dat zelfs grote veilinghuizen en schatters ernaast zitten
Afdeling 2. Kunst is onzeker object
Kunsthandel: 2 grote problemen
- Vervalste kunstvoorwerpen
- Gestolen/gesmokkelde kunstvoorwerpen
o Vallen beide onder de noemer ‘provenance (herkomst) issues’, MAAR zijn
een verschillend probleem…
§ Gestolen: diefstal
• Inbreuk op eigendomsrecht
§ Gesmokkeld: het illegaal over de (nationale) grens brengen
• Inbreuk op circulatiebeperking
• Er is ook sprake van smokkel wanneer een eigenaar zijn werk,
zonder de vereiste toestemming aan te vragen, buiten de
grenzen brengt
o MAAR dan is er geen eigendomsprobleem…
• Zie het topstukkendecreet à Strafrechtelijke sancties
§ Smokkel én diefstal kunnen samenvallen: zo is er sprake van
diefstal wanneer iemand bv. in Italië een werk steelt v/e verzamelaar.
Als dat gepaard gaat met het ten onrechte naar het buitenland
brengen van dat werk, is er bovendien sprake van smokkel
6
,Naarmate daar meer onzekerheid over is, ziet men dat ook gereflecteerd in de prijs…
als er bv. onduidelijkheid is over het oorlogsverleden, dan krijgt men dat moeilijk op de
markt verkocht omwille vh feit dat de ‘gok’ (die het sowieso altijd is) nog veel groter wordt
- (Infra: er zijn wel juridische technieken om dat op te vangen (title insurance, etc.)
è Los vd uiterst onvoorspelbare prijsvorming, is het juridisch gezien een heel erg onzeker
object, omdat men authenticiteitsproblemen heeft, vervalsingstoestanden krijgt, etc.
! Kunstvoorwerpen zijn blijvers
- Ze verminderen niet in waarde (i.t.t. een computer) en worden niet geconsumeerd
- Als een werk gestolen werd in 1624, verdwijnt dat niet vd markt én blijft dat een
probleem op de markt
- Tijdsdimensies zijn anders: verjaring stelt zich anders
o Vorderingen met een verjaringstermijn van 50 jaar tot wel 100 jaar
§ Vanuit een juridisch rechtvaardigheidsperspectief is dit heel lang
o Het verhaal van gestolen cultuurgoederen is een verhaal dat in essentie
gaat over “wat is verjaring” en “wanneer is verjaring op zijn plaats?”, want
erfgoed is de opstap om het vergelijkend over verjaring te hebben
Kunst en erfgoed gedragen zich civielrechtelijk anders dan gewone goederen. Kunst- en
cultuurgoederen hebben allemaal kenmerken (extreme levensduur, extreme prijs, unieke
objecten) waar men zich in een rechtsstelsel moeilijk mee verhoudt
- Er is geen vervangproduct, men kan het niet herstellen of de herstelling devalueert
het product compleet…
- Cultuurgoederen botsen met het kooprecht, het strafrecht, het burgerlijk recht…
- Reden: het is erfgoed en dat is bedoeld om te blijven bestaan. Veel problemen
met gewone goederen lossen zichzelf op met de tijd. Dit ligt anders met erfgoed…
o Vb.: prof steelt een computer uit de aula. Binnen 20 jaar willen we nog een
schadevergoeding (het kan met geld opgelost worden), maar de computer
willen we niet meer terug, want die is compleet verouderd. Een schilderij
dat eeuwen geleden v/e familie is ontvreemd, blijft vandaag een issue
Gaat ook over staatsbelangen
- Zelfs als het iemands privégoed is, is het toch niet puur iemands privégoed: de
overheid meent daar toch een zeg over te hebben, want het is voor een stuk van
belang voor overheidsinterest
o Gaat over cohesie: “dat zijn de schilderijen, de beelden… die wij zijn”
o à Vergelijkend administratief recht: via administratieve regels regelt men
het overheidsbeleid
Afdeling 3. Primaire handel vs. secundaire handel
- Primaire handel: de plaats waar het kunst- en cultuurgoed zijn eerste koper vindt
o Rechtstreeks bij de kunstenaar (voordeliger voor de kunstenaar), bij een
galerie (v/e distributie tot “hang uw werk maar in mijn ruimte”) die i.t.t. de
kunstenaar zelf connecties, een adresboek, etc. heeft
§ De dealer maakt de kunstenaar…
7
, - Secundaire handel: de enorme poot waarin kunst- en cultuurgoederen een tweede
leven krijgen / tweede koper vinden
o = De tweedehandsmarkt:
§ I.t.t. alle andere tweedehandsmarkten is de kunstmarkt erg vreemd:
kunst- en cultuurgoederen worden alleen maar duurder naarmate
men verder verhandelt
• Hoe meer geschiedenis, hoe duurder (eigenlijk ook een raar
gegeven!) à Hoewel de kwaliteit in zekere zin wel vermindert
§ è De kunsthandel is voornamelijk secundaire handel
§1. RUWE SCHETS VAN DE KUNSTMARKT
A. PRIMAIRE HANDEL
- = Kunst die voor de eerste keer op de markt verschijnt
- Hedendaagse kunst
- Erkent artistiek karakter vh werk: erkenning van kunstenaarschap à iemand
koopt het en vindt het dus de moeite waard om geld aan te spenderen
- Galerie- en beursverkopen
o Galeries zijn commerciële kunstinstellingen die kunstwerken
tentoonstellen en verkopen namens kunstenaars (levende kunstenaars of
hun erfgenamen)
§ Zij moeten vandaag de dag wel opboksen tegen kunstenaars die hun
werken online promoten en aanbieden à Bestaan zelden +10j
o Beurzen zijn grote evenementen waar galerijen, verzamelaars, musea en
kopers samenkomen om kunst te bekijken en te kopen
§ Vb. Art Brussels, Arco Madrid, TEFAF
§ Beurzen doen vooral aan marketing en hebben een enorm netwerk
dat ze kunnen aanspreken
- Vrij betaalbaar
o Het idee dat kunst onbereikbaar of onbetaalbaar is, is onzin…
Prijzen hedendaagse kunst
à 51% vd verkopen vond plaats in de prijsklasse onder de €5.000
o De meerderheid vd hedendaagse kunstwerken in deze periode werd
verkocht aan relatief lage prijzen (< €5.000), wat wijst op een brede,
toegankelijke markt
8
