Samenvatting Strafprocesrecht en mensenrechten
Inhoud
Week 1: Introductie................................................................................................................................3
Introductie..........................................................................................................................................3
Invloed EVRM op NL’s strafprocesrecht..............................................................................................3
Week 2: Het recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven (art. 8 EVRM)............................9
Artikel 8 EVRM....................................................................................................................................9
Art. 8 EVRM: stappenplan.................................................................................................................10
Rest van college................................................................................................................................12
Abortus.............................................................................................................................................14
Literatuur..........................................................................................................................................17
Jurisprudentie...................................................................................................................................19
Week 3: Vrijheidsbeneming (art. 5 EVRM)............................................................................................21
Het recht op vrijheid – art. 5 EVRM..................................................................................................21
Voorlopige hechtenis (in Nederland)................................................................................................22
Detentie en vervangende hechtenis.................................................................................................27
Voorwaardelijke invrijheidsstelling...................................................................................................28
TBS, ISD en zorgmachtiging...............................................................................................................28
Literatuur..........................................................................................................................................29
Week 4: Recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM)..............................................................................31
Grondwettelijke verankering van het recht op een eerlijk proces.....................................................31
Art. 6 EVRM......................................................................................................................................31
Rechten uit art. 6 EVRM....................................................................................................................32
Recht op rechtsbijstand....................................................................................................................33
Aanwezigheidsrecht..........................................................................................................................35
Literatuur..........................................................................................................................................37
Jurisprudentie...................................................................................................................................38
Week 5: Gedwongen hersenscans en nemo tenetur............................................................................39
Brain imaging (hersenscans).............................................................................................................39
Nemo tenetur-beginsel (besloten in art. 6 EVRM)............................................................................40
Literatuur..........................................................................................................................................41
Jurisprudentie...................................................................................................................................42
Week 6: Verbod op foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing...............44
Art. 3 EVRM......................................................................................................................................45
Verhouding met andere mensenrechten..........................................................................................46
Excessief politiegeweld.....................................................................................................................47
1
, Levenslange gevangenisstraf en art. 3 EVRM....................................................................................48
Detentie en art. 3 EVRM...................................................................................................................51
Uitlevering & uitzetting: non-refoulement en art. 3 EVRM...............................................................51
Literatuur..........................................................................................................................................53
Jurisprudentie...................................................................................................................................53
Week 7: Onschuldpresumptie..............................................................................................................56
Inhoud van de onschuldpresumptie.................................................................................................56
Twee beginselen?.............................................................................................................................57
Literatuur..........................................................................................................................................59
Jurisprudentie...................................................................................................................................59
Week 8: Cybercriminaliteit...................................................................................................................63
Rol van strafrecht in aanpak cybercriminaliteit:................................................................................63
Literatuur..........................................................................................................................................65
2
,Week 1: Introductie
Introductie
Door Europese invloeden is strafrecht niet langer uitsluitend een nationale aangelegenheid:
- Eerst: Raad van Europa met het EVRM en EHRM;
- Daarna: EU (wetgeving en HvJEU).
Door komst EVRM:
- Biedt een minimumniveau van bescherming;
- Straatsburgs systeem kwam langzaam op stoom (Myers 2021);
- Vanaf jaren 80 steeds meer belangwekkende uitspraken;
- Relatief weinig zaken tegen NL (kijkend naar het aantal schendingen);
- Maar: wel belangwekkende uitspraken die systemische kwetsbaarheden van onze
strafrechtspleging blootleggen;
- Neiging NL’se rechter: minimalistisch interpreteren (bijv. Salduz).
Nederlands straf(proces) en EVRM:
- Door zaken tegen NL maar ook tegen andere landen
- Invloed op wetgeving en/of rechtspraak
- NL: doorgaans geneigd gehoor te geven, maar pijnpunten blijven
Weinig toegevoegde waarde?
- Aanvankelijke verwachting: EVRM weinig toegevoegde waarde voor NL
- Maar het buitenland zou er zijn voordeel mee kunnen doen
- Realiteit bleek anders: De Jong, Engel, Van Mechelen, Keskin, De Lege, Kostovski, Abdoella
(enkele EVRM-zaken tegen Nederland).
Pijnpunten in NL (zoals blijkt uit EVRM-rechtspraak):
- Recht op rechtsbijstand (voorfase).
- Aanwezigheidsrecht op zitting > verstekzaken zijn aan de orde van de dag, niet verplicht om
aanwezig te zijn bij de zitting. Straatsburg is meer gericht op aanwezigheid. Bewijsverkrijging
kan het beste op zitting. Direct ondervragen op zitting. Wij gaan alleen met een groot dossier
naar zitting.
- Ondervragingsrecht getuigen.
- Voorlopige hechtenis.
- Levenslange gs > Murray/NL.
- Journalistiek verschoningsrecht.
Invloed EVRM op NL’s strafprocesrecht
Art 3 EVRM (folterverbod) --> niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan
onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen.
- Een van de meest fundamentele en absolute rechten EVRM;
- Geldt ook in tijden van oorlog of algemene noodtoestand;
- Folteren (leed toevoegen met bepaald doel bijv. bewijsverkrijging) versus onmenselijke of
vernederende behandeling (ernstige mishandeling zonder dat daar per se een doel aan is
verbonden, zoals politiegeweld of slechte detentieomstandigheden);
- Handeling/optreden moet minimale mate van ernst (minimum level of severity) hebben.
o Afhankelijk van concrete omstandigheden van het geval, zoals aard, duur en gevolgen
van de handeling. Geen limitatieve lijst.
3
, Art 5 EVRM (recht op persoonlijke vrijheid)
- Doel: beschermen persoonlijke vrijheid en veiligheid tegen willekeurige inbreuken;
- Persoonlijke vrijheid = fysieke vrijheid;
- Art 5 lid 1 EVRM: gevallen waarin inbreuk mag worden gemaakt op recht op vrijheid
o a. Na veroordeling door een bevoegde rechter;
o b. Bij niet-naleving van een gerechtelijk bevel of wettelijke verplichting;
o c. Bij redelijke verdenking van een strafbaar feit, om herhaling of vlucht te
voorkomen;
o d. Van minderjarigen voor opvoeding of om hen voor een instantie te geleiden;
o e. Ter voorkoming van verspreiding van besmettelijke ziekten of bij geesteszieken,
verslaafden of landlopers;
o f. Om illegale binnenkomst te voorkomen of bij uitzetting of uitlevering.
- Art 5 verdere leden: waarborgen waarbij de procedure voorafgaand aan de
vrijheidsontneming omgeven dient te zijn:
o Wettelijk voorgeschreven procedure
o Procedurele eisen
o Rechterlijke instantie
Art 6 EVRM (recht op een eerlijk proces)
- Recht op een eerlijk proces;
o Eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak;
o Binnen een redelijke termijn;
o Door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht;
o Bij de wet zijn ingesteld;
o De uitspraak moet in het openbaar worden gewezen maar…
- Equality of arms: gelijkheid tussen de partijen. Met dezelfde wapens ten strijde.
- Adversarial trial: bewijsverkrijging op de zitting, niet in NL. mensen hoeven niet verhoord te
worden op zitting
- Onmiddellijkheid: is bewijsverkrijging op zitting de beste manier voor bewijsverkrijging?
Straatsburg hecht veel belang aan bewijsverkrijging op zitting.
Art 8 EVRM (recht op privé-, familie en gezinsleven)
- Doel: voorkomen willekeurige inmenging privéleven door overheid
- Niet absoluut: inmenging is mogelijk maar moet wel voldoen aan een bepaald kader:
o Daadwerkelijke inbreuk
o Bij wet voorzien
o Legitiem doel
o Noodzakelijk in democratische samenleving
- In het belang van…
EU-regelgeving en de strafrechtspleging
- EU: handvest van grondrechten: art 47 en 48 sv en art 49 en 50 materieel sr, zie ook art 8
HGEU en art 21 HGEU en
- Intensivering strafrechtelijke samenwerking binnen EU leidt tot nieuwe instrumenten,
uiteindelijk ook op terrein rechtsbescherming
- HvJEU: minimaal beschermingsniveau grondrechten handvest gelijk aan EVRM
- Belangrijk: EU-rechten meer afdwingbaar dan rechten EVRM
- EU recht is veel sterker en meer afdwingbaar
EU-richtlijnen inzake procedurele rechten
4
Inhoud
Week 1: Introductie................................................................................................................................3
Introductie..........................................................................................................................................3
Invloed EVRM op NL’s strafprocesrecht..............................................................................................3
Week 2: Het recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven (art. 8 EVRM)............................9
Artikel 8 EVRM....................................................................................................................................9
Art. 8 EVRM: stappenplan.................................................................................................................10
Rest van college................................................................................................................................12
Abortus.............................................................................................................................................14
Literatuur..........................................................................................................................................17
Jurisprudentie...................................................................................................................................19
Week 3: Vrijheidsbeneming (art. 5 EVRM)............................................................................................21
Het recht op vrijheid – art. 5 EVRM..................................................................................................21
Voorlopige hechtenis (in Nederland)................................................................................................22
Detentie en vervangende hechtenis.................................................................................................27
Voorwaardelijke invrijheidsstelling...................................................................................................28
TBS, ISD en zorgmachtiging...............................................................................................................28
Literatuur..........................................................................................................................................29
Week 4: Recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM)..............................................................................31
Grondwettelijke verankering van het recht op een eerlijk proces.....................................................31
Art. 6 EVRM......................................................................................................................................31
Rechten uit art. 6 EVRM....................................................................................................................32
Recht op rechtsbijstand....................................................................................................................33
Aanwezigheidsrecht..........................................................................................................................35
Literatuur..........................................................................................................................................37
Jurisprudentie...................................................................................................................................38
Week 5: Gedwongen hersenscans en nemo tenetur............................................................................39
Brain imaging (hersenscans).............................................................................................................39
Nemo tenetur-beginsel (besloten in art. 6 EVRM)............................................................................40
Literatuur..........................................................................................................................................41
Jurisprudentie...................................................................................................................................42
Week 6: Verbod op foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing...............44
Art. 3 EVRM......................................................................................................................................45
Verhouding met andere mensenrechten..........................................................................................46
Excessief politiegeweld.....................................................................................................................47
1
, Levenslange gevangenisstraf en art. 3 EVRM....................................................................................48
Detentie en art. 3 EVRM...................................................................................................................51
Uitlevering & uitzetting: non-refoulement en art. 3 EVRM...............................................................51
Literatuur..........................................................................................................................................53
Jurisprudentie...................................................................................................................................53
Week 7: Onschuldpresumptie..............................................................................................................56
Inhoud van de onschuldpresumptie.................................................................................................56
Twee beginselen?.............................................................................................................................57
Literatuur..........................................................................................................................................59
Jurisprudentie...................................................................................................................................59
Week 8: Cybercriminaliteit...................................................................................................................63
Rol van strafrecht in aanpak cybercriminaliteit:................................................................................63
Literatuur..........................................................................................................................................65
2
,Week 1: Introductie
Introductie
Door Europese invloeden is strafrecht niet langer uitsluitend een nationale aangelegenheid:
- Eerst: Raad van Europa met het EVRM en EHRM;
- Daarna: EU (wetgeving en HvJEU).
Door komst EVRM:
- Biedt een minimumniveau van bescherming;
- Straatsburgs systeem kwam langzaam op stoom (Myers 2021);
- Vanaf jaren 80 steeds meer belangwekkende uitspraken;
- Relatief weinig zaken tegen NL (kijkend naar het aantal schendingen);
- Maar: wel belangwekkende uitspraken die systemische kwetsbaarheden van onze
strafrechtspleging blootleggen;
- Neiging NL’se rechter: minimalistisch interpreteren (bijv. Salduz).
Nederlands straf(proces) en EVRM:
- Door zaken tegen NL maar ook tegen andere landen
- Invloed op wetgeving en/of rechtspraak
- NL: doorgaans geneigd gehoor te geven, maar pijnpunten blijven
Weinig toegevoegde waarde?
- Aanvankelijke verwachting: EVRM weinig toegevoegde waarde voor NL
- Maar het buitenland zou er zijn voordeel mee kunnen doen
- Realiteit bleek anders: De Jong, Engel, Van Mechelen, Keskin, De Lege, Kostovski, Abdoella
(enkele EVRM-zaken tegen Nederland).
Pijnpunten in NL (zoals blijkt uit EVRM-rechtspraak):
- Recht op rechtsbijstand (voorfase).
- Aanwezigheidsrecht op zitting > verstekzaken zijn aan de orde van de dag, niet verplicht om
aanwezig te zijn bij de zitting. Straatsburg is meer gericht op aanwezigheid. Bewijsverkrijging
kan het beste op zitting. Direct ondervragen op zitting. Wij gaan alleen met een groot dossier
naar zitting.
- Ondervragingsrecht getuigen.
- Voorlopige hechtenis.
- Levenslange gs > Murray/NL.
- Journalistiek verschoningsrecht.
Invloed EVRM op NL’s strafprocesrecht
Art 3 EVRM (folterverbod) --> niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan
onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen.
- Een van de meest fundamentele en absolute rechten EVRM;
- Geldt ook in tijden van oorlog of algemene noodtoestand;
- Folteren (leed toevoegen met bepaald doel bijv. bewijsverkrijging) versus onmenselijke of
vernederende behandeling (ernstige mishandeling zonder dat daar per se een doel aan is
verbonden, zoals politiegeweld of slechte detentieomstandigheden);
- Handeling/optreden moet minimale mate van ernst (minimum level of severity) hebben.
o Afhankelijk van concrete omstandigheden van het geval, zoals aard, duur en gevolgen
van de handeling. Geen limitatieve lijst.
3
, Art 5 EVRM (recht op persoonlijke vrijheid)
- Doel: beschermen persoonlijke vrijheid en veiligheid tegen willekeurige inbreuken;
- Persoonlijke vrijheid = fysieke vrijheid;
- Art 5 lid 1 EVRM: gevallen waarin inbreuk mag worden gemaakt op recht op vrijheid
o a. Na veroordeling door een bevoegde rechter;
o b. Bij niet-naleving van een gerechtelijk bevel of wettelijke verplichting;
o c. Bij redelijke verdenking van een strafbaar feit, om herhaling of vlucht te
voorkomen;
o d. Van minderjarigen voor opvoeding of om hen voor een instantie te geleiden;
o e. Ter voorkoming van verspreiding van besmettelijke ziekten of bij geesteszieken,
verslaafden of landlopers;
o f. Om illegale binnenkomst te voorkomen of bij uitzetting of uitlevering.
- Art 5 verdere leden: waarborgen waarbij de procedure voorafgaand aan de
vrijheidsontneming omgeven dient te zijn:
o Wettelijk voorgeschreven procedure
o Procedurele eisen
o Rechterlijke instantie
Art 6 EVRM (recht op een eerlijk proces)
- Recht op een eerlijk proces;
o Eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak;
o Binnen een redelijke termijn;
o Door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht;
o Bij de wet zijn ingesteld;
o De uitspraak moet in het openbaar worden gewezen maar…
- Equality of arms: gelijkheid tussen de partijen. Met dezelfde wapens ten strijde.
- Adversarial trial: bewijsverkrijging op de zitting, niet in NL. mensen hoeven niet verhoord te
worden op zitting
- Onmiddellijkheid: is bewijsverkrijging op zitting de beste manier voor bewijsverkrijging?
Straatsburg hecht veel belang aan bewijsverkrijging op zitting.
Art 8 EVRM (recht op privé-, familie en gezinsleven)
- Doel: voorkomen willekeurige inmenging privéleven door overheid
- Niet absoluut: inmenging is mogelijk maar moet wel voldoen aan een bepaald kader:
o Daadwerkelijke inbreuk
o Bij wet voorzien
o Legitiem doel
o Noodzakelijk in democratische samenleving
- In het belang van…
EU-regelgeving en de strafrechtspleging
- EU: handvest van grondrechten: art 47 en 48 sv en art 49 en 50 materieel sr, zie ook art 8
HGEU en art 21 HGEU en
- Intensivering strafrechtelijke samenwerking binnen EU leidt tot nieuwe instrumenten,
uiteindelijk ook op terrein rechtsbescherming
- HvJEU: minimaal beschermingsniveau grondrechten handvest gelijk aan EVRM
- Belangrijk: EU-rechten meer afdwingbaar dan rechten EVRM
- EU recht is veel sterker en meer afdwingbaar
EU-richtlijnen inzake procedurele rechten
4
