Samenvatting - Psychologie van individuele verschillen, deel 1 (P0M07a)

PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN

Hoofstuk 1: doelstellingen en geschiedenis
1. Doelstellingen
Wat maakt PID verschillend met andere takken
Verschillende takken uit psychologie: “algemene wetmatigheden” van menselijk gedag = algemene principes onderzoeken
- Functieleer: hoe werkt ons geheugen, perceptie, emoties en affect?  algemene regels over hoe onze geest in elkaar zit
o bv. oorzaak van onze emoties?
- Sociale psychologie: hoe is ons gedrag functie van sociale factoren?  hoe sociale factoren een impact hebben op
uitdrukken van emoties (weinig rekening houdend met individuele verschillen)
o bv. sociale oorzaken, functie, en gevolgen van emoties?
- Biologische psychologie: hoe kunnen onze gedachten, gevoelens, en gedragingen verklaard worden door onze biologie?
 men gaat op zoek naar algemene inzichten in de biologische factoren
o bv. neurale processen (=hersenprocessen) onderliggend aan emoties

BESLUIT: In andere takken/vakken gaat men opzoek naar die algemene wetmatigheden, maar verschillen tussen mensen is de
focus van dit vak
 Zoektocht naar algemene wetmatigheden = zeer belangrijk/waardevol, MAAR niet gehele plaatje  grote verschillen tussen
en binnen mensen inzake ons gedrag, prestaties, cognities, gevoelens, etc. die overal van belang zijn!
 PID ↔ algemene psychologie (functieleer, sociale psychologie)

Doelen
PID = psychologie van verschillen tussen mensen met als doelen:
1. Beschrijven van verschillen: Zicht krijgen op structuur van verschillen tussen mensen  op welke vlakken verschillen
mensen van elkaar/zichzelf? belangrijkste verschillen?
o verschillen op veel vlakken van elkaar psychologisch: hoe je omgaat met emoties, hoe romantisch je bent, …= de
vraag is wat zijn de belangrijke verschillen
o 2 grote deeldomeinen:
 Cognitief functioneren
 Cognitieve prestaties = intelligentie/ IQ
 Cognitieve stijlen = manier van verwerken/ hoe problemen oplossen:
 Holistisch = heel de tijd het geheel tegelijkertijd oplossen
 Analytisch = opdelen in deelproblemen & een voor een oplossen  globale oplossing
 Persoonlijkheid: affectieve en sociale domein
 bv. karakter, emoties, sociaal gedrag

2. Beschrijven van verbanden tussen verschillen: hoe hangen de verschillen (onderling) samen
o Verschillen op vlak van 1 variabele in verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
o bv. agressie & zelfwaarde  is laag zelfwaarde gevoel iets dat mensen agressief maakt, of juist narcistisch?

3. Verklaren van verschillen: wat ligt er aan de basis van deze verschillen? genetisch? opvoeding? biologisch? cultuur?
leergeschiedenis?  verschillende niveaus van verklaringen:
o proximale verklaringen
 factoren die in de tijd en ruimte min of meer samengaan met te verklaren (verbanden tussen) verschillen
 Bv. Fysiologie en emoties  hartslag stijgt = negatieve emoties uitlokken
 Bv. hitte en agressie  warmte verlaagt drempel van agressie
o distale verklaringen
 factoren die verderaf liggen in de tijd & ruimte
 bv. Evolutionaire theorieën van geslachtsverschillen  ander soort van uitdagingen waarvoor
mannen/vrouwen in hun evolutionaire geschiedenis zijn komen voor te staan
 bv. genen  wat je mee krijgt vanaf je geboorte om te verklaren wat je gedrag vandaag de dag is
 bv. gebeurtenissen in vroege levensfasen  hechtingstheorieën



1

,PID bestaat niet in isolatie  implicaties voor alle toepassingsgebieden vd psychologie = heeft overal relevantie, in elk domein:
- Organisaties, bedrijven
o selectie/rekrutering/promotie
o wat maakt sommige mensen betere leiders? wat maakt sommige mensen gevoeliger voor burn-out?
- School- en klinische psychologie
o wat verklaart verschillen tss leerlingen in schools presteren? kunnen we minder presterende studenten helpen?
o wat onderscheidt goed van minder goed functionerende individuen?
o wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig?
- Theorie en Onderzoek

Voorbeeld
Voorbeeldstudie: Mentaal welzijn & COVID: een Experience Sampling studie
- gsm & aangeven hoe ze zich voelen (een paar keer per dag)
o Zwarte lijn = corona
- Bipolair (depressie – manie) = zwaar
geïmpacteerd door lockdown
- Depressie + paniekstoornis = weinig
verandering/impact na de lockdown
- Depressie & middelengebruik = weinig
impact, enkel smachten naar het middel
is snel de hoogt in gegaan (= heel
specifieke respons op de lockdown)
- Burn-out = (groene lijn = oma
overleden)  harde reactie, maar
lockdown zelf had (bijna) geen effect
 Grote verschillen tussen mensen waardoor bij zo’n extreme gebeurtenis (lockdown) heel uiteenlopende reacties ontstaan
 Mensen gaan heel verschillend om met belangrijke gebeurtenissen (hoe kwetsbaar, weerkrachtig, … ze zijn )

Begrippenkader
- Soorten verschillen:
o Interindividuele verschillen: verschil tussen individuen
 Bv. Hoe reageert de ene persoon in vergelijking met een andere person  rollercoaster roepen, lachen, …
 Studie: hoe verschillende manieren van omgaan met emoties een impact hebben op hoe mensen zich voelen
 stap 1: je maakt mensen emotioneel (bv. film):
o Conditie 1 = niks special doen met gevoelens
o Conditie 2 = aandacht afleiden van emoties  aan iets anders denken laten denken
o Conditie 3 = stil staan bij je gevoelens op dat moment (naar binnen kijken)
 Algemene psychologie = marginale/groep gem  hoofdeffect vd manipulatie (bv. beter om
aandacht of te leiden of focussen op gevoelens) = verschillen tussen de condities
 PID = verschillen tussen mensen  hoe verschillen mensen in hun emotionele ervaring =
geïnteresseerd in de variantie tussen mensen
o Intergroepsverschillen: specifiek verschillen tussen groepen (bv. geslacht, culturen, leeftijdsgroepen)
 Voorbeelden: verschil tussen jongens en meisjes in agressie, cognitieve vaardigheden, emotionaliteit
 Bv. mannen zijn minder emotioneel intens dan vrouwen  dezelfde verschillen in andere manipulaties?
 Studie Terraciano: culturele stereotypes over hoe mensen van verschillende landen van elkaar verschillen 
2 soorten data:
 eigen persoonlijkheid beschrijven
 Wat mensen denken dat persoonlijkheid is vd mensen van hun omliggende landen
 Resultaten: weinig/geen overeenkomst is tussen de stereotypes & werkelijke verschillen
o Intra-individuele verschillen: verschil binnen 1 persoon
 = profiel (van reageren) over situaties of tijdstippen
 Bv. agressie niveaus van 1 persoon in verschillende contexten
o Interindividuele verschillen in intraindividuele verschillen: interindividuele verschillen in profielen
 verschillen tussen mensen in zaken hun profiel van reageren over verschillende situaties
 bv. hulk wordt kwaad bij belediging, octo is altijd kwaad, lil Kleine in huishoudelijke kringen, …
2

,Door wie?
 Wie beoefent de psychologie van verschillen = iedereen eigenlijk
o Expliciete theorieën over verschillen:
 theorieën en bevindingen in wetenschappelijke en publieke wereld over de aard en oorzaken van verschillen
tussen mensen
 voor anderen kenbaar want vb. gepubliceerd
 doorgaans door wetenschappers uitgevonden, geformuleerd
 behoort tot domein vd PID
o Impliciete theorieën over verschillen:
 impliciete opvattingen die elke mens heeft over aard/oorzaken menselijk gedrag en verschillen tussen mensen
 niet rechtstreeks kenbaar voor anderen (=niet perse ergens neergeschreven)
 onrechtstreeks onderzocht (afgeleid worden), vb. via inferenties die persoon in kwestie maakt
 doorgaans door leken uitgevonden en door wetenschappers onthuld, of door media beschreven
 behoort tot domein van persoonsperceptie, sociale cognitie (sociale psychologie)
  Elke mens is een (minstens impliciete) differentieel psycholoog

 De twee zijn niet onafhankelijk! Maar beïnvloeden elkaar:
o Expliciete theorieën worden gecontamineerd (=beïnvloed) door impliciete theorieën:
 Via de wetenschapper:
 = ook leek  eigen vooroordelen, partijdigheid = geen objectieve persoon
o Bv. geslachtsverschillen in de psychologie en hersenwetenschappen (cfr. Boek Cordelia Fine)
o Gould “Mismeasure of Man”  beter eigen vooroordelen of opvattingen te erkennen dan te
doen alsof ze er niet zijn of je ze kan negeren
 Via de proefpersoon:
 onderzoek waarop expliciete theorieën gebouwd zijn, worden regelmatig gecontamineerd door
impliciete theorieën:
o Demand effects = gedagen hoe ze denken dat het moet  beïnvloed resultaat van onderzoek
o Zelfrepresentatie = ze doen zich iets beter voor dan dat ze eig zijn
o bv. in vragenlijstonderzoek waarin men zichzelf of anderen beoordeelt, zijn antwoorden gefilterd
door impliciete theorieën van diegene die rapporteert
o Impliciete theorieën worden beïnvloed door expliciete theorieën:
 Onderzoeksresultaten verspreiden zich via media, populaire wetenschappelijke literatuur, en gaan mee
bepalen hoe we verschillen tussen mensen percipiëren (= je denken wordt hierdoor gevormd)
 VANDAAR: belang van goed en correct interpreteren en communiceren van onderzoeksresultaten door
wetenschappelijk opgeleide psychologen!


2. Geschiedenis

De benaming differentiële psychologie/PID
Henri & Binet ( l’Anneé Psychologique) kondigen nieuwe discipline aan: La Psychologie Individuelle
 Zij zien daarin: Oplossen van 2 problemen
o hoe variëren psychische processen van individu tot individu (inter-individuele verschillen) = verschil tussen mensen
o hoe variëren psychische processen onderling binnen een individu (intra-individuele verschillen): welke hangen
samen, welke zijn de belangrijkste etc.

Differentiële Psychologie:
- William Stern: “Über Psychologie der individuellen Differenzen: Ideen zu einer differentiellen Psychologie“
o 3-voudige taakomschrijving voor differentiële psychologie/PID
 Beschrijven van aard en grootte verschillen in psychisch leven tussen individuen en groepen (vb. rassen,
geslachten, klassen) (beschrijven)
 Hoe manifesteren deze verschillen zich/ hoe onderzoeken (vb. handschrift, gelaatsuitdrukkingen) (methode)
 Welke factoren bepalen verschillen (vb. erfelijkheid, cultuur) (verklaren)



3

, Comparatieve psychologie
- Robert Yerkes: eenheid brengen in takken van psychologie die vergelijken
- object of vergeleken groepen is van ondergeschikt belang (=wat je vergelijkt is minder van belang) indien men maar de
vergelijkende of correlationele methode gebruikt
- Correlationele methode = natuurlijke variatie van verschillen ipv zelf verschillen te manipuleren

Opmerkingen
- Individuele psychologie  niet meer gebruikt als term voor PID
o Te veel connotatie met specifieke psychoanalytische theorie (Adler)
o verwijst ook naar intra-individuele verschillen binnen één persoon = personologie
o De naam klinkt alsof je de psychologie van 1 individu gaat onderzoeken
- Comparatieve psychologie: focus op experimentele dierstudies  term enkel gebruiken voor vergelijkende dier studies
- Differentiële psychologie: niet zo vaak meer gebruikt
o Domein te groot geworden:
 psychologie van de intelligentie en
 persoonlijkheidspsychologie
o = overkoepelende term voor de psychologie van verschillen tussen mensen (over de 2 deeldomeinen)

Meten & beschrijven van individuele verschillen
2 belangrijke onderzoeksvragen: meten & beschrijven van individuele verschillen en verbanden tussen verschillen + verklaringen
voor deze verschillen
 Psychologie als wetenschap = recente geschiedenis (oprichting lab Wundt in Leipzig 1875/1879), reeds lang nagedacht over
deze vragen, voorbeelden:
o Oude China
 Testafnames van ambtenaren, vb. voor promotie  op verschillende vaardigheden: muziek, boogschieten, …
 Tot in moderne tijd gebruikt geweest: later competitieve ambtenarenexamens in Engeland
o Pythagoras
 broederschap (theologie, filosofie, wetenschap)  regels, taboes, geloften v geheimhouding = zeer selectief
 = toelatingstest obv leer van fysionomie: innerlijke persoonlijkheidseigenschappen (kunnen zwijgen) worden
afgeleid uit uitwendige, observeerbare persoonskenmerken (vb. gelaatsuitdrukking, lichaamshouding)
o Plato
 ideale Staat = plaats waar individuen taken toegewezen krijgen waarvoor best geschikt
 geen twee personen exact gelijk geboren; mensen verschillen qua natuurlijke begaafdheden
 militaire geschiktheidstests
o Theophrastus
 collectie van persoonlijkheidsschetsen: ‘Karakters’: persoonlijkheidstypen, bv. de veinzer, de vleier, etc…
 = 1e systematische studie van karakterverschillen  overzicht van verschillende types van persoonlijkheid
o Juan de Dios Huarte y Navarro
 “Examen de ingenios para las ciencias” → boek met grote invloed geschreven
 Individuele verschillen, in intelligentie & specifieke vaardigheden  oorzaken: lichaamssappen, klimaat, ..
 verschillende beroepen vereisen verschillende vaardigheidspatronen
 → professionele diagnostiek door staat = jongeren verplichten kennisdomein bestuderen waarvoor
meest geschikt
 voordeel voor staat= optimaal georganiseerd
 voordeel voor individu = geen tijd en moeite verspillen met te zoeken wat zijn mijn sterktes/zwaktes
 heden: toelatingsproeven
o Galton
 “if the mountains could be thrown into its lakes, two nuisances would be got rid at once ”
 ontwerpen meetinstrumenten om verschillen te meten: Handdynamometer (=grijpkracht), Systematisch
onderzoek naar vingerafdrukken, cardiograaf en bloeddrukmeter (=kleine emotionele shocks), …
 meten van “mentale kracht” (= intelligentie)  (obv motorische beperkingen bij mentale handicap)
 → Stelde vast dat uiteenlopende vaardigheden onderling samenhangen
 Legde eerste die grootschalige databestanden aan
 statistische analyses: berekenen frequentieverdeling verschillende variabelen, aanzet tot correlaties
 discussies over nature-nurture, aanhanger van eugenetica
4