GRONDWETTELIJK RECHT
PROF. DR. AUBE WIRTGEN
ACADEMIEJAAR 2024-2025
I. ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN OMSCHRIJVING VAN HET
GRONDWETTELIJK RECHT
A. Het onderscheid tussen het publiekrecht en het privaatrecht.
Van oudsher wordt het recht onderverdeeld in publiekrecht en privaatrecht.
Deze klassieke basisindeling tussen het publiek en het privaatrecht werd reeds in het Romeins
recht gemaakt: Publicum jus est, quod ad statum rei romanae spectat, privatum quod ad
singulorum utilitatem.
Het publiek recht is het recht dat het handelen van de overheid regelt. Het regelt:
- de verhouding tussen de overheid en haar onderdanen,
- de interne organisatie van de overheid,
- de verhouding tussen de onderscheiden overheden,
- en de verhouding tussen staten.
,Het privaatrecht is het recht dat de relatie tussen de burgers onderling, tussen burgers en private
entiteiten (bv. een naamloze vennootschap, een feitelijke vereniging zoals een actiecomité) of
tussen private entiteiten onderling vastlegt (huwelijk, eigendom, erven, adopteren, contracten,
kapitaalsverhoging in een vennootschap…).
1. Privaatrecht.
Het privaatrecht kan worden onderverdeeld in volgende takken:
- burgerlijk recht (gemeen recht)
- gerechtelijk privaatrecht
- verbintenissenrecht
- handelsrecht – economisch recht
- sociaal recht: arbeidsrecht en sociaal zekerheidsrecht
- internationaal privaatrecht
te bepalen
in prince als burger mij om rechtspositie
&
Het privaatrecht gaat er van uit dat burgers hun onderlinge verhoudingen in beginsel zelf mogen
regelen. De vrijheid en gelijkheidsgedachte van de Franse Revolutie doordringt dan ook het
Burgerlijk Wetboek, zoals het werd opgesteld in 1804. Beginselen als wilsautonomie,
contractvrijheid, testeervrijheid kenmerken het privaatrecht.
br
boning
zin
in mime
.
de
2. Publiekrecht sensu lato.
~
Het publiek recht omvat het geheel van regels betreffende het statuut van de bewindvoerders, hun
macht en de interactie met elkaar en met de particuliere personen. Particulieren of private
personen worden in hun relatie met de overheid ‘de burgers’ genoemd.
Het publiek recht valt op zijn beurt uiteen in volgende takken:
- grondwettelijk recht (publiekrecht sensu stricto; staatsrecht; constitutioneel recht)
- administratief recht
- budgettair recht (m.i.v. de regels betreffende de rijkscomptabiliteit)
- strafrecht
- strafprocesrecht
- fiscaal recht
- internationaal (publiek)recht (dit is grotendeels recht dat besloten ligt in internationale
verdragen)
Anders dan bij het privaat recht, vertrekt het publiek recht vanuit de premisse dat de burger een
inherent ondergeschikte positie inneemt ten opzichte van de overheid. De overheid kan hen
immers binnen de wettelijke grenzen, zaken opleggen/ontnemen indien zij dit nodig acht voor het
algemeen belang. De overheid beschikt en de burgers zijn gebonden door hetgeen de overheid
eenzijdig, dit is zonder instemming van de burgers, beslist. De overheid beschikt vaak over
“exorbitante” bevoegdheden (bv. onteigening; corona-maatregelen).
zaheid moet beschikken a
3. Onderscheid privaatrecht en publiekrecht: nuancering. Mutenpongebwogdien
vergaande
,·
Het klassieke onderscheid tussen het privaatrecht en het publiekrecht moet in de werkelijkheid
om meerdere redenen worden genuanceerd.
·
Zo geldt het publiekrecht enkel ten aanzien van de overheid indien zij optreedt in haar
hoedanigheid van overheid. De overheid kan evenzeer in haar hoedanigheid van privé-persoon -
los van haar overheidsmacht - optreden, waarbij zij in de regel onderworpen is aan het
privaatrecht. (vb. bij het huren van een gebouw)
Bovendien kunnen privé-personen evenzeer bekleed worden met een overheidstaak (vb.
concessie van een openbare dienst). In een dergelijk geval wordt de rechtsverhouding tussen de
overheid en de privé-persoon (bv. de concessiehouder) beheerst door bepalingen uit het
publiekrecht.
Er doet zich daarenboven een toenemende vervlechting tussen publiekrecht en privaatrecht voor.
De overheid behartigt immers steeds meer van haar taken via privaatrechtelijke weg (bv.
privaatrechtelijke concessies, deelname in privaatrechtelijke verenigingen). Terzelfdertijd worden
bepaalde publieke taken toegekend aan privaatrechtelijke organisaties (instelling van openbaar
nut, reglementering van vzw’s die zich bezighouden met overheidstaken).
De autonomie van de burger in het privaatrecht en de beschikkingsvrijheid van de overheid in het
publiek recht zijn beide relatief.
In het privaatrecht wordt de autonomie van de burger begrensd door dwingende rechtsregels. (vb.
verbod op discriminatie bij aanwerving of verhuren van een woonst; beperkingen aan de
mogelijkheid om een personeelslid te ontslaan) Bovendien zijn er heel wat situaties waarin de
contractvrijheid van de partijen in werkelijkheid niet bestaat. (bv. vaak heeft een werkzoekende
weinig of geen onderhandelingsmarge in het kader van een sollicitatie)
Zoals verder meer uitgebreid wordt toegelicht, impliceert de rechtsstaat dan weer dat de overheid
onderworpen is aan het recht. Dit betekent dat ook de vrijheid van de overheid in belangrijke
mate aan banden is gelegd. br .
Geendiscriminatie
bij sollicitatie
Het onderscheid tussen het publieke en het private vindt zijn oorsprong in de liberale
staatsopvatting van de negentiende eeuw.
De orthodoxe liberale staatsfilosofieën vertrokken van het primaat van het individu dat houder
was van alle rechten en vrijheden. De overheid nam slechts een beperkt aantal taken op zich.
Haar rol was te vergelijken met die van een “nachtwaker”, zo o.m. instaan voor de interne en
externe veiligheid; collectieve basisinfrastructuur.
Gaandeweg is de nachtwakersstaat geëvolueerd tot een sociale verzorgingsstaat, die behept is met
een zeer ruim takenpakket.
De overheid vaardigt regels uit die het sociaal en financieel-economisch leven sturen en regelen
(vb. arbeidsrecht, sociaal zekerheidsrecht, handelsrecht, economisch recht, bankrecht,
verzekeringsrecht). Ze neemt thans ook actief deel aan het economisch leven door goederen te
produceren en diensten aan te bieden (vb. openbaar vervoer, radio en televisie). De overheid staat
in voor een aantal basisbehoeften van de burgers (vb. gezondheidszorg, onderwijs). D.m.v.
publieke investeringen en subsidies worden bepaalde private initiatieven ondersteund en
aangemoedigd, wanneer de overheid meent dat hiermee ook het algemeen belang wordt gediend
(vb. investeringen in windenergie, subsidies voor zonnepanelen, straathoek- en jeugdwerking).
, Waar vroeger de overheid zonder veel kritiek het behartigen van het algemeen belang niet door
overleg met haar burgers als gelijken, maar door het uitoefenen van macht (onteigening,
verplichte militaire dienst…) kon verwezenlijken, wordt nu steeds vaker verwacht van de
overheid dat zij de burgers bij de besluitvorming betrekt. (vb. openbaar onderzoek voorafgaand
aan stedenbouwkundig project). Dit verklaart waarom de overheid steeds meer in
besluitvormingsprocedures de mogelijkheid tot inspraak en participatie dient te geven aan
burgers. Dit fenomeen wordt de “wederkerigheid van het bestuursrecht” genoemd. Daarnaast is
de overheid steeds meer in besluitvormingsprocedures verplicht adviezen van deskundige
instanties te betrekken.
Steeds vaker heeft de overheid ook te maken met burgers die het gezagsoptreden van de overheid
in vraag stellen. (vb. werkzaamheden aan de Antwerpse ring; betwistingen rond project
Uplace/Broeklin; maatregelen in het kader van de gezondheidscrisis)
Door de toenemende “wederkerigheid van het bestuursrecht” en de toenemende mondigheid van
de burger wordt de overheid steeds vaker gedwongen in haar besluitvorming direct rekening te
houden met de wil van de burger.
De verhouding tussen de overheid en de maatschappij werd daardoor op fundamentele wijze
hertekend. Steeds vaker is de overheid genoodzaakt met de burger samen te werken.
B. Het grondwettelijk recht.
Het grondwettelijk recht wordt ook aangeduid met de term ‘staatsrecht’ of ‘constitutioneel recht’.
Het wordt ook geduid met de term publiekrecht sensu stricto, dus publiekrecht in de strikte zin
van het woord. Het grondwettelijk recht wordt immers gezien als het fundament van het
publiekrecht.
Het grondwettelijk recht houdt de fundamentele regels in voor de inrichting en de werking van de
staatsmachten, hun onderlinge relaties en hun relaties tot de burgers (grondrechten).
Het grondwettelijk recht bestudeert bijgevolg de inrichting, organisatie en werking van de
staatsmachten, de verhouding tussen de onderscheiden entiteiten binnen de staat, en de
fundamentele rechten en vrijheden van de burgers.
Voornaamste beginselen.
naak ongeschreven ucht
De voornaamste beginselen van het (Belgisch) grondwettelijk recht - die ook verder in de cursus
worden besproken-, zijn de volgende:
- Een rechtsstaat – bescherming van de mensenrechten
- Een federale staat
- Een representatieve democratie – de nationale soevereiniteit
- Een parlementaire monarchie
- Een parlementaire democratie
- De scheiding van de machten – de onafhankelijke rechterlijke macht
- De scheiding van kerk en staat
- Het principe van de exclusieve bevoegdheden en de uitzonderingen daarop in het kader
van de bevoegdheidsverdeling
PROF. DR. AUBE WIRTGEN
ACADEMIEJAAR 2024-2025
I. ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN OMSCHRIJVING VAN HET
GRONDWETTELIJK RECHT
A. Het onderscheid tussen het publiekrecht en het privaatrecht.
Van oudsher wordt het recht onderverdeeld in publiekrecht en privaatrecht.
Deze klassieke basisindeling tussen het publiek en het privaatrecht werd reeds in het Romeins
recht gemaakt: Publicum jus est, quod ad statum rei romanae spectat, privatum quod ad
singulorum utilitatem.
Het publiek recht is het recht dat het handelen van de overheid regelt. Het regelt:
- de verhouding tussen de overheid en haar onderdanen,
- de interne organisatie van de overheid,
- de verhouding tussen de onderscheiden overheden,
- en de verhouding tussen staten.
,Het privaatrecht is het recht dat de relatie tussen de burgers onderling, tussen burgers en private
entiteiten (bv. een naamloze vennootschap, een feitelijke vereniging zoals een actiecomité) of
tussen private entiteiten onderling vastlegt (huwelijk, eigendom, erven, adopteren, contracten,
kapitaalsverhoging in een vennootschap…).
1. Privaatrecht.
Het privaatrecht kan worden onderverdeeld in volgende takken:
- burgerlijk recht (gemeen recht)
- gerechtelijk privaatrecht
- verbintenissenrecht
- handelsrecht – economisch recht
- sociaal recht: arbeidsrecht en sociaal zekerheidsrecht
- internationaal privaatrecht
te bepalen
in prince als burger mij om rechtspositie
&
Het privaatrecht gaat er van uit dat burgers hun onderlinge verhoudingen in beginsel zelf mogen
regelen. De vrijheid en gelijkheidsgedachte van de Franse Revolutie doordringt dan ook het
Burgerlijk Wetboek, zoals het werd opgesteld in 1804. Beginselen als wilsautonomie,
contractvrijheid, testeervrijheid kenmerken het privaatrecht.
br
boning
zin
in mime
.
de
2. Publiekrecht sensu lato.
~
Het publiek recht omvat het geheel van regels betreffende het statuut van de bewindvoerders, hun
macht en de interactie met elkaar en met de particuliere personen. Particulieren of private
personen worden in hun relatie met de overheid ‘de burgers’ genoemd.
Het publiek recht valt op zijn beurt uiteen in volgende takken:
- grondwettelijk recht (publiekrecht sensu stricto; staatsrecht; constitutioneel recht)
- administratief recht
- budgettair recht (m.i.v. de regels betreffende de rijkscomptabiliteit)
- strafrecht
- strafprocesrecht
- fiscaal recht
- internationaal (publiek)recht (dit is grotendeels recht dat besloten ligt in internationale
verdragen)
Anders dan bij het privaat recht, vertrekt het publiek recht vanuit de premisse dat de burger een
inherent ondergeschikte positie inneemt ten opzichte van de overheid. De overheid kan hen
immers binnen de wettelijke grenzen, zaken opleggen/ontnemen indien zij dit nodig acht voor het
algemeen belang. De overheid beschikt en de burgers zijn gebonden door hetgeen de overheid
eenzijdig, dit is zonder instemming van de burgers, beslist. De overheid beschikt vaak over
“exorbitante” bevoegdheden (bv. onteigening; corona-maatregelen).
zaheid moet beschikken a
3. Onderscheid privaatrecht en publiekrecht: nuancering. Mutenpongebwogdien
vergaande
,·
Het klassieke onderscheid tussen het privaatrecht en het publiekrecht moet in de werkelijkheid
om meerdere redenen worden genuanceerd.
·
Zo geldt het publiekrecht enkel ten aanzien van de overheid indien zij optreedt in haar
hoedanigheid van overheid. De overheid kan evenzeer in haar hoedanigheid van privé-persoon -
los van haar overheidsmacht - optreden, waarbij zij in de regel onderworpen is aan het
privaatrecht. (vb. bij het huren van een gebouw)
Bovendien kunnen privé-personen evenzeer bekleed worden met een overheidstaak (vb.
concessie van een openbare dienst). In een dergelijk geval wordt de rechtsverhouding tussen de
overheid en de privé-persoon (bv. de concessiehouder) beheerst door bepalingen uit het
publiekrecht.
Er doet zich daarenboven een toenemende vervlechting tussen publiekrecht en privaatrecht voor.
De overheid behartigt immers steeds meer van haar taken via privaatrechtelijke weg (bv.
privaatrechtelijke concessies, deelname in privaatrechtelijke verenigingen). Terzelfdertijd worden
bepaalde publieke taken toegekend aan privaatrechtelijke organisaties (instelling van openbaar
nut, reglementering van vzw’s die zich bezighouden met overheidstaken).
De autonomie van de burger in het privaatrecht en de beschikkingsvrijheid van de overheid in het
publiek recht zijn beide relatief.
In het privaatrecht wordt de autonomie van de burger begrensd door dwingende rechtsregels. (vb.
verbod op discriminatie bij aanwerving of verhuren van een woonst; beperkingen aan de
mogelijkheid om een personeelslid te ontslaan) Bovendien zijn er heel wat situaties waarin de
contractvrijheid van de partijen in werkelijkheid niet bestaat. (bv. vaak heeft een werkzoekende
weinig of geen onderhandelingsmarge in het kader van een sollicitatie)
Zoals verder meer uitgebreid wordt toegelicht, impliceert de rechtsstaat dan weer dat de overheid
onderworpen is aan het recht. Dit betekent dat ook de vrijheid van de overheid in belangrijke
mate aan banden is gelegd. br .
Geendiscriminatie
bij sollicitatie
Het onderscheid tussen het publieke en het private vindt zijn oorsprong in de liberale
staatsopvatting van de negentiende eeuw.
De orthodoxe liberale staatsfilosofieën vertrokken van het primaat van het individu dat houder
was van alle rechten en vrijheden. De overheid nam slechts een beperkt aantal taken op zich.
Haar rol was te vergelijken met die van een “nachtwaker”, zo o.m. instaan voor de interne en
externe veiligheid; collectieve basisinfrastructuur.
Gaandeweg is de nachtwakersstaat geëvolueerd tot een sociale verzorgingsstaat, die behept is met
een zeer ruim takenpakket.
De overheid vaardigt regels uit die het sociaal en financieel-economisch leven sturen en regelen
(vb. arbeidsrecht, sociaal zekerheidsrecht, handelsrecht, economisch recht, bankrecht,
verzekeringsrecht). Ze neemt thans ook actief deel aan het economisch leven door goederen te
produceren en diensten aan te bieden (vb. openbaar vervoer, radio en televisie). De overheid staat
in voor een aantal basisbehoeften van de burgers (vb. gezondheidszorg, onderwijs). D.m.v.
publieke investeringen en subsidies worden bepaalde private initiatieven ondersteund en
aangemoedigd, wanneer de overheid meent dat hiermee ook het algemeen belang wordt gediend
(vb. investeringen in windenergie, subsidies voor zonnepanelen, straathoek- en jeugdwerking).
, Waar vroeger de overheid zonder veel kritiek het behartigen van het algemeen belang niet door
overleg met haar burgers als gelijken, maar door het uitoefenen van macht (onteigening,
verplichte militaire dienst…) kon verwezenlijken, wordt nu steeds vaker verwacht van de
overheid dat zij de burgers bij de besluitvorming betrekt. (vb. openbaar onderzoek voorafgaand
aan stedenbouwkundig project). Dit verklaart waarom de overheid steeds meer in
besluitvormingsprocedures de mogelijkheid tot inspraak en participatie dient te geven aan
burgers. Dit fenomeen wordt de “wederkerigheid van het bestuursrecht” genoemd. Daarnaast is
de overheid steeds meer in besluitvormingsprocedures verplicht adviezen van deskundige
instanties te betrekken.
Steeds vaker heeft de overheid ook te maken met burgers die het gezagsoptreden van de overheid
in vraag stellen. (vb. werkzaamheden aan de Antwerpse ring; betwistingen rond project
Uplace/Broeklin; maatregelen in het kader van de gezondheidscrisis)
Door de toenemende “wederkerigheid van het bestuursrecht” en de toenemende mondigheid van
de burger wordt de overheid steeds vaker gedwongen in haar besluitvorming direct rekening te
houden met de wil van de burger.
De verhouding tussen de overheid en de maatschappij werd daardoor op fundamentele wijze
hertekend. Steeds vaker is de overheid genoodzaakt met de burger samen te werken.
B. Het grondwettelijk recht.
Het grondwettelijk recht wordt ook aangeduid met de term ‘staatsrecht’ of ‘constitutioneel recht’.
Het wordt ook geduid met de term publiekrecht sensu stricto, dus publiekrecht in de strikte zin
van het woord. Het grondwettelijk recht wordt immers gezien als het fundament van het
publiekrecht.
Het grondwettelijk recht houdt de fundamentele regels in voor de inrichting en de werking van de
staatsmachten, hun onderlinge relaties en hun relaties tot de burgers (grondrechten).
Het grondwettelijk recht bestudeert bijgevolg de inrichting, organisatie en werking van de
staatsmachten, de verhouding tussen de onderscheiden entiteiten binnen de staat, en de
fundamentele rechten en vrijheden van de burgers.
Voornaamste beginselen.
naak ongeschreven ucht
De voornaamste beginselen van het (Belgisch) grondwettelijk recht - die ook verder in de cursus
worden besproken-, zijn de volgende:
- Een rechtsstaat – bescherming van de mensenrechten
- Een federale staat
- Een representatieve democratie – de nationale soevereiniteit
- Een parlementaire monarchie
- Een parlementaire democratie
- De scheiding van de machten – de onafhankelijke rechterlijke macht
- De scheiding van kerk en staat
- Het principe van de exclusieve bevoegdheden en de uitzonderingen daarop in het kader
van de bevoegdheidsverdeling
