SAMENVATTING MEDIAGESCHIEDENIS
Inhoud
1. Hoofdstuk 1: Inleiding......................................................................................... 5
1.1. Inleiding........................................................................................................ 5
1.2. Doel.............................................................................................................. 5
1.3. Geschiedenis, media, mediageschiedenis....................................................6
1.4. Geschiedenis van mediahistoriografie..........................................................7
1.4.1 Voorlopers............................................................................................... 7
1.4.2 Klassieke benadering.............................................................................. 7
1.4.3 Mediahistoriografie vandaag...................................................................8
1.5 Benaderingen in de mediageschiedenis......................................................10
1.5.1 Liberale benadering.............................................................................. 10
1.5.2 Feministische benadering.....................................................................10
1.5.3 Radicale (kritische) benadering.............................................................11
1.5.4 Technologisch deterministische benadering.........................................11
1.5.5 Andere benaderingen & mengvormen..................................................11
1.6 Slot.............................................................................................................. 11
2. Hoofdstuk 2: Technologie, maatschappij, kennis & macht...............................12
2.1 Inleiding....................................................................................................... 12
2.1 Technologische revoluties, lineariteit & mediageschiedenis.......................14
2.2.1 Tijdslijnen, feiten & revoluties...............................................................14
2.2.2 Brian Winston over de ontwikkeling van mediatechnologie &
maatschappij.................................................................................................. 16
2.2.3 “Long term” technologiedeterministische narratieven.........................16
2.3 Kritiek op technologisch determinisme.......................................................19
2.3.1 Culturalistische kritiek (sociaal-culturele & symbolische dimensie)......19
2.3.2 Politiek-economische factor (case telegrafie)........................................21
2.3.3 Media-archeologische kritiek.................................................................22
2.4 Case boek.................................................................................................... 23
, 2.4.1 Belang................................................................................................... 23
2.4.2 Beknopte geschiedenis: tussen technologie, industriële, socio-
economische & andere factoren....................................................................23
3. Hoofdstuk 3: Politieke ideologie & propaganda................................................25
3.1 Inleiding: over politiek, media & samenleving.............................................25
3.2 Mediatheorieën, geschiedenis & politiek.....................................................26
3.2.1 Autoritaire mediatheorie.......................................................................27
3.2.2 Liberale mediatheorie........................................................................... 28
3.2.3 Sociale verantwoordelijkheidstheorie....................................................29
3.2.4 Sovjet-Communistische mediatheorie...................................................30
3.2.5 Overige mediatheorieën: sociaal-democratische mediatheorie............32
3.3 Propaganda................................................................................................ 33
3.3.1 Inleiding: wat is propaganda?...............................................................33
3.3.2 Typologieën, definities & theorieën.......................................................33
3.3.3 Nazi-Duitsland & propaganda................................................................38
3.3.4 Propaganda vandaag............................................................................ 40
4. Hoofdstuk 4: politieke economie & kranten......................................................40
4.1 Inleiding...................................................................................................... 40
4.4.1 Belang................................................................................................... 40
4.1.2 Perspectieven........................................................................................ 42
4.1.3 Enkele concepten.................................................................................. 43
4.2 Persregimes voor de Belgische onafhankelijkheid.......................................46
4.2.1 Spaanse Nederlanden (1555-1713).......................................................46
4.2.2 Oostenrijkse Nederlanden (1713-1792/4).............................................47
4.2.3 Franse overheersing (1792/4-1814)......................................................47
4.2.4 Koninkrijk der Nederlanden (1814-1830)..............................................47
4.3 19e eeuwse pers in onafhankelijk België.....................................................48
4.3.1 Vrije politieke opiniepers.......................................................................48
4.3.2 Vlaemsch België.................................................................................... 49
, 4.3.3 Opkomst goedkope massakrant (1848-1914).......................................49
4.4 Krantensector tussen 2 wereldoorlogen (1914-1945).................................50
4.4.1 WOI....................................................................................................... 50
4.4.2 Interbellum............................................................................................ 50
4.5 Naoorlogse periode tot oliecrisis (1944-1973).............................................51
4.5.1 Restauratie (1944-1956).......................................................................51
4.5.2 Eerste golf van eliminatie & concentratie (1957-1964).........................51
4.5.3 Reorganisatie & nieuwe alliantie...........................................................51
4.6 Ontzuilde, hoogst geconcentreerde & multimediale oligopolie (1974-1990’s)
.......................................................................................................................... 52
4.6.1 Crisis, ontzuiling & steun (1974-1979)..................................................52
4.6.2 Concentratie & reorganisatie (1980’s)..................................................52
4.6.3 Naar een oligopolie (1990’s).................................................................53
4.7 Slot.............................................................................................................. 53
5. Hoofdstuk 5 Prijs van het publieke debat: kranten in een bedrijfseconomisch
perspectief........................................................................................................... 54
5.1 Inleiding....................................................................................................... 54
5.2 Hoofdlijnen van de ontwikkeling................................................................54
5.3 Verklarende factoren.................................................................................. 56
5.3.1 ILC: industrielevenscyclus.....................................................................56
5.3.2 Competitiemechanisme........................................................................59
5.4 Bijkomende beschouwingen.......................................................................60
6. Hoofdstuk 6: internationale politiek, nieuws & macht......................................61
6.1 Inleiding....................................................................................................... 62
6.1.1 Mediageschiedenis & internationale politieke factor.............................62
6.1.2 Belang van nieuwsagentschappen in ruimere nieuwsecologie.............62
6.2 Concepten & dimensies van internationale communicatie..........................63
6.2.1 Internationale communicatie & geschiedenis.......................................63
6.2.2 Concepten & dimensies.........................................................................64
, 6.3 Communicatierevoluties, machtspolitiek & internationale conventies (1830-
1914)................................................................................................................. 66
6.3.1 Context................................................................................................. 66
6.3.2 Media, communicatie & internationalisering: bi-/multilaterale &
internationale afspraken................................................................................ 66
6.3.3 Ontstaan & eerste ontwikkelingen van grote
wereldnieuwsagentschappen.........................................................................67
6.4 Politiek extremisme, massacommunicatie & conflict (1914-1945).............69
6.4.1 Context................................................................................................. 69
6.4.2 Ontbinding van Europese nieuwshegemonie (1914-1945)....................69
6.5 KO, 3 werelden & pogingen tot wereldwijde regulering (1945-1989)..........70
6.5.1 Context................................................................................................. 70
6.5.2 VN, communicatie & informatie............................................................71
6.5.3 KO & nieuwsagentschappen..................................................................71
6.5.3 DK & discussies over nieuwe informatie- & communicatie-orde...........72
6.6 Intermezzo: symbolische hegemonie, buitenland- & internationaal nieuws
.......................................................................................................................... 74
6.7 Naar een multipolaire wereld (1989-…)......................................................77
6.7.1 Context................................................................................................. 77
6.7.2 Ontbinding “Big Five”, naar een nieuwe duopolie & andere recente
ontwikkelingen............................................................................................... 77
6.8 Slot............................................................................................................. 78
Hoofdstuk 7: dominantie van Amerikaanse “filmed entertainment industry”......79
7.1 Inleiding....................................................................................................... 79
Hoofstuk 8: Censuur, disciplinering & media........................................................79
8.1 Inleiding....................................................................................................... 79
Hoofdstuk 9: Publieke omroep.............................................................................. 79
9.1 Inleiding....................................................................................................... 79
Hoofdstuk 10: Fotografie...................................................................................... 79
10.1 Kijkdier...................................................................................................... 79
, 10.2 Geschiedenisoog...................................................................................... 80
6.3 Maker.......................................................................................................... 81
6.4 Gebruiker.................................................................................................... 81
6.5 Kijker........................................................................................................... 82
6.6 Schijnbare tegenstelling.............................................................................. 83
6.7 Eye-opener.................................................................................................. 83
1. Hoofdstuk 1: Inleiding
DOEL: beklemtonen hoe geschiedenis van media & communicatie ook bepaald
worden door economische, politieke, socioculturele & andere factoren
1.1. Inleiding
Mediageschiedenis:
- Leert over sociale aanvaarding & gebruik van media & communicatie:
sommige uitvindingen leidden niet tot ontwikkeling omdat deze niet
appelleerden aan verwachtingen & gewoonten van gebruikers
- Revival n.a.v. razendsnelle ontwikkeling van media & communicatie: groter
mediahistorisch bewustzijn= hoe sneller mediatechnologieën worden
vervangen door andere, hoe meer mediagebruikers een persoonlijke
mediageschiedenis opbouwen
1.2. Doel
1. Ingaan op geschiedenis van “de media”, deze kritisch benaderen &
contextualiseren
Valkuilen van mediahistoriografie:
- Te grote klemtoon op feitelijkheden: “objectieve geschiedenis” bestaat
niet
- Geschiedenis van “great men” met eurocentrische blik: ontwikkeling van
innovaties is een proces van trial-and-error van meerdere mensen
- Te grote klemtoon op rechtlijnigheid & doelmatigheid: ontwikkelingen
gebeuren cumulatief & er is een trend van substitutie
2. Aandacht schenken aan rol van media IN het verleden
Ingaan op terugkerende thema’s/concepten in relatie (1) politiek-media,
(2) industrie-media, (3) geopolitiek-oorlog-media, (4) politieke economie-
media & rol van media in behouden van machtsstructuren
, 3. Hoe media omgaan met het verleden: verleden IN/VIA de media
Vraagstukken over nieuwsmedia, historische film & televisie
Propagandistische media & censuur
Media die fungeren als collectief geheugen
Media als ontwikkelaars van historisch bewustzijn
4. Aantonen dat media sterke historiserende machines zijn
Voortdurende aanwezigheid van het verleden:
- Expliciet: documentaires & nieuwsrapportering
- Impliciet: impliciete vergelijkingen, historische analogieën & getuigenissen
(interviews/quotes)
1.3. Geschiedenis, media, mediageschiedenis
KERN: inleiding op het veld van media- & communicatiegeschiedenis
Multidisciplinair domein:
- Communicatiewetenschappers & mediaonderzoekers
- Technologiehistorici: relatie technologie-samenleving onderzoeken a.d.h.v.
ontwikkeling communicatietechnologieën
- Politieke geschiedschrijving: relatie politieke actoren-massamedia=
centraal bij begrijpen van politieke geschiedenis
- Cultuurhistorici: onderzoeken van ontwikkeling publieke normen &
waarden a.d.h.v. media & hun representatie van maatschappelijke
vraagstukken
Terminologisch onderscheid tussen verleden &
geschiedenis/geschiedschrijving (= systematische studie van verleden):
voorwerp voor intensief debat
Objectieve, allesomvattende geschiedschrijving= onmogelijk:
- Kernprobleem van de theorie van geschiedenis= vraagstuk van relatie
historische feiten-interpretatie: bij het vastleggen van historische feiten
worden deze geïnterpreteerd door historici
- Interpretatieprobleem in 3 fasen:
1. Vertalen van gebeurtenis in = het verleden/historische gebeurtenis
bronnen vertaalt zich in bronnen
2. Interpretatie van bronnen = bronnen worden geïnterpreteerd door
historici
3. Ordening van = broninterpretaties worden geordend &
broninterpretaties aan elkaar verbonden in de vorm van een
verhaal
Inhoud
1. Hoofdstuk 1: Inleiding......................................................................................... 5
1.1. Inleiding........................................................................................................ 5
1.2. Doel.............................................................................................................. 5
1.3. Geschiedenis, media, mediageschiedenis....................................................6
1.4. Geschiedenis van mediahistoriografie..........................................................7
1.4.1 Voorlopers............................................................................................... 7
1.4.2 Klassieke benadering.............................................................................. 7
1.4.3 Mediahistoriografie vandaag...................................................................8
1.5 Benaderingen in de mediageschiedenis......................................................10
1.5.1 Liberale benadering.............................................................................. 10
1.5.2 Feministische benadering.....................................................................10
1.5.3 Radicale (kritische) benadering.............................................................11
1.5.4 Technologisch deterministische benadering.........................................11
1.5.5 Andere benaderingen & mengvormen..................................................11
1.6 Slot.............................................................................................................. 11
2. Hoofdstuk 2: Technologie, maatschappij, kennis & macht...............................12
2.1 Inleiding....................................................................................................... 12
2.1 Technologische revoluties, lineariteit & mediageschiedenis.......................14
2.2.1 Tijdslijnen, feiten & revoluties...............................................................14
2.2.2 Brian Winston over de ontwikkeling van mediatechnologie &
maatschappij.................................................................................................. 16
2.2.3 “Long term” technologiedeterministische narratieven.........................16
2.3 Kritiek op technologisch determinisme.......................................................19
2.3.1 Culturalistische kritiek (sociaal-culturele & symbolische dimensie)......19
2.3.2 Politiek-economische factor (case telegrafie)........................................21
2.3.3 Media-archeologische kritiek.................................................................22
2.4 Case boek.................................................................................................... 23
, 2.4.1 Belang................................................................................................... 23
2.4.2 Beknopte geschiedenis: tussen technologie, industriële, socio-
economische & andere factoren....................................................................23
3. Hoofdstuk 3: Politieke ideologie & propaganda................................................25
3.1 Inleiding: over politiek, media & samenleving.............................................25
3.2 Mediatheorieën, geschiedenis & politiek.....................................................26
3.2.1 Autoritaire mediatheorie.......................................................................27
3.2.2 Liberale mediatheorie........................................................................... 28
3.2.3 Sociale verantwoordelijkheidstheorie....................................................29
3.2.4 Sovjet-Communistische mediatheorie...................................................30
3.2.5 Overige mediatheorieën: sociaal-democratische mediatheorie............32
3.3 Propaganda................................................................................................ 33
3.3.1 Inleiding: wat is propaganda?...............................................................33
3.3.2 Typologieën, definities & theorieën.......................................................33
3.3.3 Nazi-Duitsland & propaganda................................................................38
3.3.4 Propaganda vandaag............................................................................ 40
4. Hoofdstuk 4: politieke economie & kranten......................................................40
4.1 Inleiding...................................................................................................... 40
4.4.1 Belang................................................................................................... 40
4.1.2 Perspectieven........................................................................................ 42
4.1.3 Enkele concepten.................................................................................. 43
4.2 Persregimes voor de Belgische onafhankelijkheid.......................................46
4.2.1 Spaanse Nederlanden (1555-1713).......................................................46
4.2.2 Oostenrijkse Nederlanden (1713-1792/4).............................................47
4.2.3 Franse overheersing (1792/4-1814)......................................................47
4.2.4 Koninkrijk der Nederlanden (1814-1830)..............................................47
4.3 19e eeuwse pers in onafhankelijk België.....................................................48
4.3.1 Vrije politieke opiniepers.......................................................................48
4.3.2 Vlaemsch België.................................................................................... 49
, 4.3.3 Opkomst goedkope massakrant (1848-1914).......................................49
4.4 Krantensector tussen 2 wereldoorlogen (1914-1945).................................50
4.4.1 WOI....................................................................................................... 50
4.4.2 Interbellum............................................................................................ 50
4.5 Naoorlogse periode tot oliecrisis (1944-1973).............................................51
4.5.1 Restauratie (1944-1956).......................................................................51
4.5.2 Eerste golf van eliminatie & concentratie (1957-1964).........................51
4.5.3 Reorganisatie & nieuwe alliantie...........................................................51
4.6 Ontzuilde, hoogst geconcentreerde & multimediale oligopolie (1974-1990’s)
.......................................................................................................................... 52
4.6.1 Crisis, ontzuiling & steun (1974-1979)..................................................52
4.6.2 Concentratie & reorganisatie (1980’s)..................................................52
4.6.3 Naar een oligopolie (1990’s).................................................................53
4.7 Slot.............................................................................................................. 53
5. Hoofdstuk 5 Prijs van het publieke debat: kranten in een bedrijfseconomisch
perspectief........................................................................................................... 54
5.1 Inleiding....................................................................................................... 54
5.2 Hoofdlijnen van de ontwikkeling................................................................54
5.3 Verklarende factoren.................................................................................. 56
5.3.1 ILC: industrielevenscyclus.....................................................................56
5.3.2 Competitiemechanisme........................................................................59
5.4 Bijkomende beschouwingen.......................................................................60
6. Hoofdstuk 6: internationale politiek, nieuws & macht......................................61
6.1 Inleiding....................................................................................................... 62
6.1.1 Mediageschiedenis & internationale politieke factor.............................62
6.1.2 Belang van nieuwsagentschappen in ruimere nieuwsecologie.............62
6.2 Concepten & dimensies van internationale communicatie..........................63
6.2.1 Internationale communicatie & geschiedenis.......................................63
6.2.2 Concepten & dimensies.........................................................................64
, 6.3 Communicatierevoluties, machtspolitiek & internationale conventies (1830-
1914)................................................................................................................. 66
6.3.1 Context................................................................................................. 66
6.3.2 Media, communicatie & internationalisering: bi-/multilaterale &
internationale afspraken................................................................................ 66
6.3.3 Ontstaan & eerste ontwikkelingen van grote
wereldnieuwsagentschappen.........................................................................67
6.4 Politiek extremisme, massacommunicatie & conflict (1914-1945).............69
6.4.1 Context................................................................................................. 69
6.4.2 Ontbinding van Europese nieuwshegemonie (1914-1945)....................69
6.5 KO, 3 werelden & pogingen tot wereldwijde regulering (1945-1989)..........70
6.5.1 Context................................................................................................. 70
6.5.2 VN, communicatie & informatie............................................................71
6.5.3 KO & nieuwsagentschappen..................................................................71
6.5.3 DK & discussies over nieuwe informatie- & communicatie-orde...........72
6.6 Intermezzo: symbolische hegemonie, buitenland- & internationaal nieuws
.......................................................................................................................... 74
6.7 Naar een multipolaire wereld (1989-…)......................................................77
6.7.1 Context................................................................................................. 77
6.7.2 Ontbinding “Big Five”, naar een nieuwe duopolie & andere recente
ontwikkelingen............................................................................................... 77
6.8 Slot............................................................................................................. 78
Hoofdstuk 7: dominantie van Amerikaanse “filmed entertainment industry”......79
7.1 Inleiding....................................................................................................... 79
Hoofstuk 8: Censuur, disciplinering & media........................................................79
8.1 Inleiding....................................................................................................... 79
Hoofdstuk 9: Publieke omroep.............................................................................. 79
9.1 Inleiding....................................................................................................... 79
Hoofdstuk 10: Fotografie...................................................................................... 79
10.1 Kijkdier...................................................................................................... 79
, 10.2 Geschiedenisoog...................................................................................... 80
6.3 Maker.......................................................................................................... 81
6.4 Gebruiker.................................................................................................... 81
6.5 Kijker........................................................................................................... 82
6.6 Schijnbare tegenstelling.............................................................................. 83
6.7 Eye-opener.................................................................................................. 83
1. Hoofdstuk 1: Inleiding
DOEL: beklemtonen hoe geschiedenis van media & communicatie ook bepaald
worden door economische, politieke, socioculturele & andere factoren
1.1. Inleiding
Mediageschiedenis:
- Leert over sociale aanvaarding & gebruik van media & communicatie:
sommige uitvindingen leidden niet tot ontwikkeling omdat deze niet
appelleerden aan verwachtingen & gewoonten van gebruikers
- Revival n.a.v. razendsnelle ontwikkeling van media & communicatie: groter
mediahistorisch bewustzijn= hoe sneller mediatechnologieën worden
vervangen door andere, hoe meer mediagebruikers een persoonlijke
mediageschiedenis opbouwen
1.2. Doel
1. Ingaan op geschiedenis van “de media”, deze kritisch benaderen &
contextualiseren
Valkuilen van mediahistoriografie:
- Te grote klemtoon op feitelijkheden: “objectieve geschiedenis” bestaat
niet
- Geschiedenis van “great men” met eurocentrische blik: ontwikkeling van
innovaties is een proces van trial-and-error van meerdere mensen
- Te grote klemtoon op rechtlijnigheid & doelmatigheid: ontwikkelingen
gebeuren cumulatief & er is een trend van substitutie
2. Aandacht schenken aan rol van media IN het verleden
Ingaan op terugkerende thema’s/concepten in relatie (1) politiek-media,
(2) industrie-media, (3) geopolitiek-oorlog-media, (4) politieke economie-
media & rol van media in behouden van machtsstructuren
, 3. Hoe media omgaan met het verleden: verleden IN/VIA de media
Vraagstukken over nieuwsmedia, historische film & televisie
Propagandistische media & censuur
Media die fungeren als collectief geheugen
Media als ontwikkelaars van historisch bewustzijn
4. Aantonen dat media sterke historiserende machines zijn
Voortdurende aanwezigheid van het verleden:
- Expliciet: documentaires & nieuwsrapportering
- Impliciet: impliciete vergelijkingen, historische analogieën & getuigenissen
(interviews/quotes)
1.3. Geschiedenis, media, mediageschiedenis
KERN: inleiding op het veld van media- & communicatiegeschiedenis
Multidisciplinair domein:
- Communicatiewetenschappers & mediaonderzoekers
- Technologiehistorici: relatie technologie-samenleving onderzoeken a.d.h.v.
ontwikkeling communicatietechnologieën
- Politieke geschiedschrijving: relatie politieke actoren-massamedia=
centraal bij begrijpen van politieke geschiedenis
- Cultuurhistorici: onderzoeken van ontwikkeling publieke normen &
waarden a.d.h.v. media & hun representatie van maatschappelijke
vraagstukken
Terminologisch onderscheid tussen verleden &
geschiedenis/geschiedschrijving (= systematische studie van verleden):
voorwerp voor intensief debat
Objectieve, allesomvattende geschiedschrijving= onmogelijk:
- Kernprobleem van de theorie van geschiedenis= vraagstuk van relatie
historische feiten-interpretatie: bij het vastleggen van historische feiten
worden deze geïnterpreteerd door historici
- Interpretatieprobleem in 3 fasen:
1. Vertalen van gebeurtenis in = het verleden/historische gebeurtenis
bronnen vertaalt zich in bronnen
2. Interpretatie van bronnen = bronnen worden geïnterpreteerd door
historici
3. Ordening van = broninterpretaties worden geordend &
broninterpretaties aan elkaar verbonden in de vorm van een
verhaal
