Sociale verandering
(2023-2024)
Modernisering III: rationalisering
Dick Houtman
www.dickhoutman.nl
1
Rationalisering
Literatuur:
George Ritzer, (2000), ‘McDonaldization and Its
Precursors: From the Iron Cage to the Fast-Food Factory’,
in: The McDonaldization of Society (New Century Edition).
2
Rationalisering - Rationalisering grijpt terug naar
Wat verstaat Max Weber onder ‘rationalisering’?
Weber
- Hoe belangrijk formele rationaliteit
Rationalisering = toenemende nadruk op wordt/ is hoe meer de samenleving
formele rationaliteit gerationaliseerd wordt
Formele rationaliteit = het inzetten van formele regels, -
procedures,
structuren en systemen als middelen om gegeven doelen
op de meest effectieve en efficiënte manier te bereiken
3
, - Middel =
Rationalisering
o effectief = het bereikt
Nota bene: daadwerkelijk het beoogde
Het beoogde doel is gegeven en het middel om het te doel
bereiken is effectief o Efficiënt = de bijkomende
en efficiënt ‘moeite’ wordt
Effectiviteit: het ingezette middel leidt daadwerkelijk geminimaliseerd
tot het beoogde doel - Bv. als je een mug wil doden in je
kamer kan je je huis in brand steken,
Efficiëntie: onbedoelde neveneffecten, inbegrepen kosten
en moeite, worden dat is effectief want de mug is dood
geminimaliseerd maar niet zo efficiënt
4
Rationalisering - Je hebt middelen om het doel te
bereiken aan de ene kant
- En langs de andere kant de morele
Weber onderscheidt deze formele rationaliteit van juistheid van de middelen om het
substantiële rationaliteit
doel te bereiken
Substantiële rationaliteit = rationaliteit in de zin van Spanningsverhouding tussen
ethische of morele juistheid (bijv. van een nagestreefd formele rationaliteit en
doel en/of van gerealiseerde neveneffecten) substantiele rationaliteit
Formele rationaliteit trekt zich niks
aan van de ethische/ morele
aanvaardbaarheid van de doelen
De substantiele rationaliteit
5
Rationalisering
- Uiteindelijk wordt het vooral een idee
Kern van Webers maatschappijdiagnose:
van “ik vind …”
Formele rationaliteit wordt met rationalisering steeds - Substantiele rationaliteit mist de
belangrijker objectiviteit
Substantiële rationaliteit verdwijnt steeds meer naar het
tweede plan en wordt een strikt subjec- tieve, persoonlijke
kwestie
Formele rationaliteit kan dus heel goed substantieel
irrationeel zijn…
6
, Rationalisering
Formele rationaliteit is objectief en wetenschap- pelijk
vaststelbaar, maar
dat geldt niet voor substantiële rationaliteit
Of iets substantieel rationeel is, is een
waardeoordeel: het kan slechts op grond van een
wetenschappelijk gezien arbitrair moreel gezichts- punt
worden bepaald
-> zie hierover college 5 (onttovering)…
7
Formele versus substantiële rationaliteit - De ultieme consequentie van het
Ritzer: “De ultieme rationaliseringsproces/ de
consequentie van het rationaliseringsproces openbaarde moderniteit = de holocaust
zich pas na Webers dood in 1920: de Holocaust” -
Dit stelt de Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman
(1925-2017) in Modernity and the Holocaust (1989)
8
Formele versus substantiële rationaliteit - Van de ongetemde woestheid is geen
sprake, wel van de rationele
Baumans stelling:
bureaucratische procedure
- Doel = gegeven, joodse volk uitroeien
• De Holocaust was geen ‘afwijking’ of
‘bedrijfsongeval’, hoe graag wij dat ook willen
o Middel was onbekend, mocht zelf
geloven gekozen worden
-
• De Holocaust was de ultieme en
logische consequentie van de moderne
verdringing van
substantiële door formele rationaliteit
• De Nazi Holocaust onderscheidt zich immers
van ‘gewone’ genocide door zijn formele
9 rationaliteit: geen
(2023-2024)
Modernisering III: rationalisering
Dick Houtman
www.dickhoutman.nl
1
Rationalisering
Literatuur:
George Ritzer, (2000), ‘McDonaldization and Its
Precursors: From the Iron Cage to the Fast-Food Factory’,
in: The McDonaldization of Society (New Century Edition).
2
Rationalisering - Rationalisering grijpt terug naar
Wat verstaat Max Weber onder ‘rationalisering’?
Weber
- Hoe belangrijk formele rationaliteit
Rationalisering = toenemende nadruk op wordt/ is hoe meer de samenleving
formele rationaliteit gerationaliseerd wordt
Formele rationaliteit = het inzetten van formele regels, -
procedures,
structuren en systemen als middelen om gegeven doelen
op de meest effectieve en efficiënte manier te bereiken
3
, - Middel =
Rationalisering
o effectief = het bereikt
Nota bene: daadwerkelijk het beoogde
Het beoogde doel is gegeven en het middel om het te doel
bereiken is effectief o Efficiënt = de bijkomende
en efficiënt ‘moeite’ wordt
Effectiviteit: het ingezette middel leidt daadwerkelijk geminimaliseerd
tot het beoogde doel - Bv. als je een mug wil doden in je
kamer kan je je huis in brand steken,
Efficiëntie: onbedoelde neveneffecten, inbegrepen kosten
en moeite, worden dat is effectief want de mug is dood
geminimaliseerd maar niet zo efficiënt
4
Rationalisering - Je hebt middelen om het doel te
bereiken aan de ene kant
- En langs de andere kant de morele
Weber onderscheidt deze formele rationaliteit van juistheid van de middelen om het
substantiële rationaliteit
doel te bereiken
Substantiële rationaliteit = rationaliteit in de zin van Spanningsverhouding tussen
ethische of morele juistheid (bijv. van een nagestreefd formele rationaliteit en
doel en/of van gerealiseerde neveneffecten) substantiele rationaliteit
Formele rationaliteit trekt zich niks
aan van de ethische/ morele
aanvaardbaarheid van de doelen
De substantiele rationaliteit
5
Rationalisering
- Uiteindelijk wordt het vooral een idee
Kern van Webers maatschappijdiagnose:
van “ik vind …”
Formele rationaliteit wordt met rationalisering steeds - Substantiele rationaliteit mist de
belangrijker objectiviteit
Substantiële rationaliteit verdwijnt steeds meer naar het
tweede plan en wordt een strikt subjec- tieve, persoonlijke
kwestie
Formele rationaliteit kan dus heel goed substantieel
irrationeel zijn…
6
, Rationalisering
Formele rationaliteit is objectief en wetenschap- pelijk
vaststelbaar, maar
dat geldt niet voor substantiële rationaliteit
Of iets substantieel rationeel is, is een
waardeoordeel: het kan slechts op grond van een
wetenschappelijk gezien arbitrair moreel gezichts- punt
worden bepaald
-> zie hierover college 5 (onttovering)…
7
Formele versus substantiële rationaliteit - De ultieme consequentie van het
Ritzer: “De ultieme rationaliseringsproces/ de
consequentie van het rationaliseringsproces openbaarde moderniteit = de holocaust
zich pas na Webers dood in 1920: de Holocaust” -
Dit stelt de Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman
(1925-2017) in Modernity and the Holocaust (1989)
8
Formele versus substantiële rationaliteit - Van de ongetemde woestheid is geen
sprake, wel van de rationele
Baumans stelling:
bureaucratische procedure
- Doel = gegeven, joodse volk uitroeien
• De Holocaust was geen ‘afwijking’ of
‘bedrijfsongeval’, hoe graag wij dat ook willen
o Middel was onbekend, mocht zelf
geloven gekozen worden
-
• De Holocaust was de ultieme en
logische consequentie van de moderne
verdringing van
substantiële door formele rationaliteit
• De Nazi Holocaust onderscheidt zich immers
van ‘gewone’ genocide door zijn formele
9 rationaliteit: geen
