OVERZICHT VAN DE HISTORISCHE KRITIEK
INHOUDSOPGAVE
LES 1: INLEIDING ............................................................................................................................. 3
Waar binnen (opleiding) criminologie? ............................................................................................ 3
Wat is Historische kritiek? .............................................................................................................. 3
Informatiebron .............................................................................................................................. 4
Actuele relevantie .......................................................................................................................... 4
Waarom ‘historische’ kritiek? ......................................................................................................... 5
Kernprobleem: relatie feit – verhaal ................................................................................................ 5
Feiten vs. uitspraken over feiten ..................................................................................................... 5
De illusie van “objectieve waarneming” .......................................................................................... 6
Inhoud vak .................................................................................................................................... 6
LES 2: TYPOLOGIE VAN DE BRON ..................................................................................................... 7
Introductie .................................................................................................................................... 7
Typologie bronnen ......................................................................................................................... 7
Primaire vs secundaire bron ........................................................................................................... 9
Echter… ...................................................................................................................................... 10
Typologie van bronnen ................................................................................................................. 11
Evolutie in brontypes (zie handboek):............................................................................................ 13
Functies van de massamedia: ...................................................................................................... 14
The age of mass communication .................................................................................................. 15
LES 3a: BEWARING VAN EN TOEGANG TOT BRONNEN .................................................................... 16
Introductie .................................................................................................................................. 16
Geschiedenis als emancipatie?.................................................................................................... 16
Hoe geschiedenis schrijven? ........................................................................................................ 17
‘The past as a foreign country’ ...................................................................................................... 17
Geschiedenis als machtsinstrument? .......................................................................................... 18
Bewaring van primaire geschreven bronnen .................................................................................. 18
Bedreigingen voor bewaring: gebeurtenis waardoor een deel van die bron verloren gaat ................. 19
Toename van het bronnenbestand ............................................................................................... 20
Van bewaring naar consulteerbaarheid......................................................................................... 20
Geschiedenis als project.............................................................................................................. 21
Archieven; quid? .......................................................................................................................... 21
De kunst van het zoeken en vinden ............................................................................................... 22
LES 3b: DIGITAL HISTORY EN BIG DATA UIT HET VERLEDEN ............................................................. 24
Overzicht .................................................................................................................................... 24
Introductie .................................................................................................................................. 24
Criminologie en geschiedenis ...................................................................................................... 24
De (traditionele) historische methode........................................................................................... 25
Historische criminologie: raakvlak tussen de beide disciplines ...................................................... 26
Digital history vanuit geschiedschrijving, historische criminologie ................................................. 26
les 4: kritische evaluatie van bronnen: big data ................................................................................ 28
Big data ....................................................................................................................................... 28
Digital History en historische big data ........................................................................................... 29
1
, Impact dataverzameling en -analyse ............................................................................................ 29
Historische big data-projecten ..................................................................................................... 30
Outlaw – Outsiders and the Law ................................................................................................... 30
Proceedings of the Old Bailey ....................................................................................................... 31
Conclusie: valkuilen en uitdagingen ............................................................................................. 31
LES 5A: KRITISCHE EVALUATIE VAN BRONNEN – EXTERNE KRITIEK à lees deel nog eens in handboek:
HB p84-93, 96-97, 117-134 ............................................................................................................. 32
Introductie .................................................................................................................................. 32
Vorige lessen ............................................................................................................................... 32
Technische analyse van de bron ................................................................................................... 32
Klassieke historische kritiek ......................................................................................................... 33
Leopold von Ranke (1975-1886) ................................................................................................... 33
Huidige visie op historische kritiek ................................................................................................ 34
7 principes van de historische kritiek ............................................................................................ 35
1. Herstellingskritiek ............................................................................................................. 35
2. Oorsprongskritiek .................................................................................................................... 37
3. Ontleningskritiek...................................................................................................................... 40
Les 5B: INTERNE KRITIEK ................................................................................................................ 41
4. Interpretatiekritiek ................................................................................................................... 41
5. Gezagskritiek ........................................................................................................................... 43
6. Bevoegdheidskritiek ................................................................................................................. 44
7. Rechtzinnigheidskritiek ............................................................................................................ 45
LES 6: BEWIJSVOERING .................................................................................................................. 46
Historische bewijsvoering ............................................................................................................ 46
Kritische juxtapositie van bronnen ................................................................................................ 47
Handboeken Bernheim (1889) en Langlois & Seignobos (1898) ...................................................... 47
Watergate ................................................................................................................................... 48
Watergate: verloop verschillende stadia ....................................................................................... 48
Opbouw (historisch) betoog ......................................................................................................... 49
Analogische inductie ................................................................................................................... 49
Redenering met hypothese .......................................................................................................... 49
Falsificatietechniek ..................................................................................................................... 49
systematische kritiek ................................................................................................................... 50
redeneertechnieken in het positieve ............................................................................................. 50
redeneertechniek in het negatieve ................................................................................................ 50
feiten: de bouwstoffen ................................................................................................................. 50
LES 7: POST-TRUTH, COMPLOT EN FAKE NEWS............................................................................... 52
Post truth .................................................................................................................................... 52
Gevoel vs feit ............................................................................................................................... 52
Post-truth en misleiding ............................................................................................................... 53
teloorgang traditionele massa-media ........................................................................................... 53
Opkomst internet en online media................................................................................................ 53
Grensvervaging nieuws en opinies ................................................................................................ 54
Wetenschapsontkenning ............................................................................................................. 54
Complot ...................................................................................................................................... 55
2
,LES 1: INLEIDING
WAAR BINNEN (OPLEIDING) CRIMINOLOGIE?
- Criminologie:
o Studie van criminaliteit, oorzaken, gevolgen, reacties
§ Criminologische relatie
o Brede waaier aan methodes, datatypes en –bronnen
§ Interviews, focusgroepen, survey, documenten (tekstueel, visueel), observaties,
online data (sociale media), …
- Datacollectie en –analyse
o Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
o Combinatie bronnen en data: toetsbaarheid en bewijskracht
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
- Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van informatie
- Essentiële academische vaardigheid
- Wezenlijke vaardigheid om als kritisch burger in hedendaagse samenleving te navigeren
o Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth, fake news)
o Vaststellen contradicties
- Set wetenschappelijk vastgelegde regels (7)
o Vroegere focus op historische bronnen, maar blijvend actueel
- 1) Herstellingskritiek
o Originele bron of kopie?
- 2) Oorsprongskritiek
o Waar, wanneer, door wie?
- 3) Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
o In welke mate ontleend uit andere bron?
- 4) Interpretatiekritiek
o Primaire en secundaire betekenis van de tekst?
- 5) Gezagskritiek
o Auteur het gezag van een ooggetuige?
- 6) Bevoegdheidskritiek
o Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof
- 7) Rechtzinnigheidskritiek
o (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
- Criminologisch onderzoek:
o Vnl. gericht op het heden en de toekomst
§ Inzicht krijgen in fenomeen: gebruik (informatie)bronnen van heel diverse aard
• Context en achtergrond respondenten, beleidsdocumenten, …
o Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording noodzakelijk
o Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
§ Wie, wat, hoe, waarom?
§ Tussenschakel-boodschapper =/= onschuldig
§ Vergelijking verschillende bronnen
3
, INFORMATIEBRON
- Specifieke kenmerken/ verschillende aard
o Krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film, audio opname, sociale
media, tweet, …
o Publiek, privaat
o Uit eigen naam, uit naam van organisatie
o Allerhande thema’s
- Ontstaanscontext en eigen kenmerken
- Formele regels
- Eigen taalgebruik
- Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
o Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
o Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
- Opgelet: betekent niet het omgekeerde
o Alle informatie verwerpen onder het mom van ‘kritisch’ à niet doen
ACTUELE RELEVANTIE
- Massamedia, informatieoorlogen
- Manipulatie informatie
o Deepfake, AI
o Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en snelheid
o Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden, onbestraft blijven
schendingen grondrechten, …
- Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken bronnen en
informatie, op systematische wijze)
o Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
è Beeldmanipulatie
o Fotograaf Jimmy Kets
§ Toont aan dat je 2 verschillende verhalen kan brengen over dezelfde locatie
• gezellige drukte
• leegstand: angstklimaat
à Gewoon andere invalshoek
è tekstuele analyse
o Visuele manipulaties – literaire regels
o Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
o Belang terminologie
§ COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
o Belang medium informatie: bepaalt informatie
§ Tweet (X)
o ‘Systematische twijfel’
4
INHOUDSOPGAVE
LES 1: INLEIDING ............................................................................................................................. 3
Waar binnen (opleiding) criminologie? ............................................................................................ 3
Wat is Historische kritiek? .............................................................................................................. 3
Informatiebron .............................................................................................................................. 4
Actuele relevantie .......................................................................................................................... 4
Waarom ‘historische’ kritiek? ......................................................................................................... 5
Kernprobleem: relatie feit – verhaal ................................................................................................ 5
Feiten vs. uitspraken over feiten ..................................................................................................... 5
De illusie van “objectieve waarneming” .......................................................................................... 6
Inhoud vak .................................................................................................................................... 6
LES 2: TYPOLOGIE VAN DE BRON ..................................................................................................... 7
Introductie .................................................................................................................................... 7
Typologie bronnen ......................................................................................................................... 7
Primaire vs secundaire bron ........................................................................................................... 9
Echter… ...................................................................................................................................... 10
Typologie van bronnen ................................................................................................................. 11
Evolutie in brontypes (zie handboek):............................................................................................ 13
Functies van de massamedia: ...................................................................................................... 14
The age of mass communication .................................................................................................. 15
LES 3a: BEWARING VAN EN TOEGANG TOT BRONNEN .................................................................... 16
Introductie .................................................................................................................................. 16
Geschiedenis als emancipatie?.................................................................................................... 16
Hoe geschiedenis schrijven? ........................................................................................................ 17
‘The past as a foreign country’ ...................................................................................................... 17
Geschiedenis als machtsinstrument? .......................................................................................... 18
Bewaring van primaire geschreven bronnen .................................................................................. 18
Bedreigingen voor bewaring: gebeurtenis waardoor een deel van die bron verloren gaat ................. 19
Toename van het bronnenbestand ............................................................................................... 20
Van bewaring naar consulteerbaarheid......................................................................................... 20
Geschiedenis als project.............................................................................................................. 21
Archieven; quid? .......................................................................................................................... 21
De kunst van het zoeken en vinden ............................................................................................... 22
LES 3b: DIGITAL HISTORY EN BIG DATA UIT HET VERLEDEN ............................................................. 24
Overzicht .................................................................................................................................... 24
Introductie .................................................................................................................................. 24
Criminologie en geschiedenis ...................................................................................................... 24
De (traditionele) historische methode........................................................................................... 25
Historische criminologie: raakvlak tussen de beide disciplines ...................................................... 26
Digital history vanuit geschiedschrijving, historische criminologie ................................................. 26
les 4: kritische evaluatie van bronnen: big data ................................................................................ 28
Big data ....................................................................................................................................... 28
Digital History en historische big data ........................................................................................... 29
1
, Impact dataverzameling en -analyse ............................................................................................ 29
Historische big data-projecten ..................................................................................................... 30
Outlaw – Outsiders and the Law ................................................................................................... 30
Proceedings of the Old Bailey ....................................................................................................... 31
Conclusie: valkuilen en uitdagingen ............................................................................................. 31
LES 5A: KRITISCHE EVALUATIE VAN BRONNEN – EXTERNE KRITIEK à lees deel nog eens in handboek:
HB p84-93, 96-97, 117-134 ............................................................................................................. 32
Introductie .................................................................................................................................. 32
Vorige lessen ............................................................................................................................... 32
Technische analyse van de bron ................................................................................................... 32
Klassieke historische kritiek ......................................................................................................... 33
Leopold von Ranke (1975-1886) ................................................................................................... 33
Huidige visie op historische kritiek ................................................................................................ 34
7 principes van de historische kritiek ............................................................................................ 35
1. Herstellingskritiek ............................................................................................................. 35
2. Oorsprongskritiek .................................................................................................................... 37
3. Ontleningskritiek...................................................................................................................... 40
Les 5B: INTERNE KRITIEK ................................................................................................................ 41
4. Interpretatiekritiek ................................................................................................................... 41
5. Gezagskritiek ........................................................................................................................... 43
6. Bevoegdheidskritiek ................................................................................................................. 44
7. Rechtzinnigheidskritiek ............................................................................................................ 45
LES 6: BEWIJSVOERING .................................................................................................................. 46
Historische bewijsvoering ............................................................................................................ 46
Kritische juxtapositie van bronnen ................................................................................................ 47
Handboeken Bernheim (1889) en Langlois & Seignobos (1898) ...................................................... 47
Watergate ................................................................................................................................... 48
Watergate: verloop verschillende stadia ....................................................................................... 48
Opbouw (historisch) betoog ......................................................................................................... 49
Analogische inductie ................................................................................................................... 49
Redenering met hypothese .......................................................................................................... 49
Falsificatietechniek ..................................................................................................................... 49
systematische kritiek ................................................................................................................... 50
redeneertechnieken in het positieve ............................................................................................. 50
redeneertechniek in het negatieve ................................................................................................ 50
feiten: de bouwstoffen ................................................................................................................. 50
LES 7: POST-TRUTH, COMPLOT EN FAKE NEWS............................................................................... 52
Post truth .................................................................................................................................... 52
Gevoel vs feit ............................................................................................................................... 52
Post-truth en misleiding ............................................................................................................... 53
teloorgang traditionele massa-media ........................................................................................... 53
Opkomst internet en online media................................................................................................ 53
Grensvervaging nieuws en opinies ................................................................................................ 54
Wetenschapsontkenning ............................................................................................................. 54
Complot ...................................................................................................................................... 55
2
,LES 1: INLEIDING
WAAR BINNEN (OPLEIDING) CRIMINOLOGIE?
- Criminologie:
o Studie van criminaliteit, oorzaken, gevolgen, reacties
§ Criminologische relatie
o Brede waaier aan methodes, datatypes en –bronnen
§ Interviews, focusgroepen, survey, documenten (tekstueel, visueel), observaties,
online data (sociale media), …
- Datacollectie en –analyse
o Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
o Combinatie bronnen en data: toetsbaarheid en bewijskracht
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
- Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van informatie
- Essentiële academische vaardigheid
- Wezenlijke vaardigheid om als kritisch burger in hedendaagse samenleving te navigeren
o Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth, fake news)
o Vaststellen contradicties
- Set wetenschappelijk vastgelegde regels (7)
o Vroegere focus op historische bronnen, maar blijvend actueel
- 1) Herstellingskritiek
o Originele bron of kopie?
- 2) Oorsprongskritiek
o Waar, wanneer, door wie?
- 3) Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
o In welke mate ontleend uit andere bron?
- 4) Interpretatiekritiek
o Primaire en secundaire betekenis van de tekst?
- 5) Gezagskritiek
o Auteur het gezag van een ooggetuige?
- 6) Bevoegdheidskritiek
o Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof
- 7) Rechtzinnigheidskritiek
o (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
- Criminologisch onderzoek:
o Vnl. gericht op het heden en de toekomst
§ Inzicht krijgen in fenomeen: gebruik (informatie)bronnen van heel diverse aard
• Context en achtergrond respondenten, beleidsdocumenten, …
o Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording noodzakelijk
o Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
§ Wie, wat, hoe, waarom?
§ Tussenschakel-boodschapper =/= onschuldig
§ Vergelijking verschillende bronnen
3
, INFORMATIEBRON
- Specifieke kenmerken/ verschillende aard
o Krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film, audio opname, sociale
media, tweet, …
o Publiek, privaat
o Uit eigen naam, uit naam van organisatie
o Allerhande thema’s
- Ontstaanscontext en eigen kenmerken
- Formele regels
- Eigen taalgebruik
- Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
o Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
o Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
- Opgelet: betekent niet het omgekeerde
o Alle informatie verwerpen onder het mom van ‘kritisch’ à niet doen
ACTUELE RELEVANTIE
- Massamedia, informatieoorlogen
- Manipulatie informatie
o Deepfake, AI
o Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en snelheid
o Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden, onbestraft blijven
schendingen grondrechten, …
- Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken bronnen en
informatie, op systematische wijze)
o Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
è Beeldmanipulatie
o Fotograaf Jimmy Kets
§ Toont aan dat je 2 verschillende verhalen kan brengen over dezelfde locatie
• gezellige drukte
• leegstand: angstklimaat
à Gewoon andere invalshoek
è tekstuele analyse
o Visuele manipulaties – literaire regels
o Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
o Belang terminologie
§ COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
o Belang medium informatie: bepaalt informatie
§ Tweet (X)
o ‘Systematische twijfel’
4
