FORMEEL STRAFRECHT
INLEIDING
• Examen
o Casus oplossing aanreiken, rechten van partijen becommentariëren
o Artikels op examen kunnen geven
• Leermateriaal
o Handboek
o Slides & les
o WC
o Aanvullend materiaal Ufora (zelfstudie)
• Evaluatie
o WC 25%
Verplichte aanwezigheid
Werkstuk
Schriftelijke casus open boek 3/5 17u
o Examen 75%
o Deelnemen aan alle evaluatievormen
DEEL 1: ALGEMENE BEGINSELEN
DEFINITIE
• Materieel strafrecht
o Geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen worden gesteld & gesanctioneerd
o Misdrijven & straffen
o Naar gehele bevolking gericht
o Strafrechtelijke sanctie
o Inhoudelijk vallen de regels van het materieel strafrecht op door hun
‘vanzelfsprekendheid’, de verklaring hiervoor is dat het materieel strafrecht een reeks
fundamentele waarden beschermt.
• Formeel strafrecht = strafprocesrecht = strafrechtspleging = strafvordering sensu lato (≠ sensu
stricto!)
o Geheel van de procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
In tegenstelling tot het materieel strafrecht vinden de waarden die door de regels van
het strafprocesrecht worden beschermd niet hun oorsprong in de bescherming van
algemene rechtsgoederen zoals het leven, de eigendom, de fysieke integriteit, enz.
vaak berusten deze regels op het onderlinge afwegen van verschillende belangen,
waardoor de inhoud vaak ‘diffuus’ is en makkelijk voor verandering vatbaar.
o Sensu lato: regels die overheid moet volgen om straf op te leggen aan bepaalde dader
o Gericht naar overheid & actoren
o Sanctie kan telkens verschillen
Wat echter precies de processuele sanctie is, verschilt naargelang de norm en is niet
steeds op voorhand in de wet bepaald. In sommige gevallen heeft de schending van
de processuele norm de nietigheid van de proceshandeling of zelfs van de hele
procedure tot gevolg. Soms heeft de overtreding gevolgen op het niveau van de
bewijsvoering of de niet-naleving van bepaalde procedureregels heeft soms de
onontvangelijkheid van de strafvordering of het verval van de strafvordering tot
gevolg.
o Rechtsregels betreffende opsporing, vervolging & berechting van personen verdacht van
een misdrijf
, Beschrijft scenario’s & vormvoorschriften
Bepaalt rechtspositie betrokken personen
+ organisatie & werking rechtcolleges
+ tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges
• Bronnen
o Grondwet 1830
• Fundamentele rechten
• Bepalingen inzake rechterlijke macht
• Strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en ministers
o Wetboek van Sv.
• Inclusief Voorafgaande titel bij het Wetboek van Strafvordering (VTSv.)
o Verzamelwetgeving: Potpourri-wetgeving
• Wijzigingswetten 2015-2018 m.b.t. diverse bepalingen
o Nieuw wetboek van Sv.?
• Wetsvoorstel houdende het wetboek van het strafprocesrecht (2020)
• Commissie hervorming strafprocesrecht
• Indeling van het huidige strafwetboek: wettelijke driedelige indeling
o Bepaling aard van het misdrijf o.b.v. de strafmaat (kwantitatief criterium)
o Misdaad
Criminele straf
Vrijheidsstraffen (opsluiting en hechtenis): levenslang of tijdelijk (min 5jaar)
Geldboete 26euro en meer, MAAR is nooit als hoofdstraf (! Opdeciemen)
Asissenhof
o Wanbedrijf
Correctionele straf
Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 8 dagen tot 5 jaar
Straf onder ET, werkstraf, autonome probatiestraf
Geldboete van min 26euro (! Opdeciemen)
Rechtbank van eerste aanleg: correctionele rechtbank, jeugdrechtbank
MAAR! Onderscheid in praktijk achterhaald -> scheeftrekking. Discrepantie
straf in abstracto en straf in concreto, door het aannemen van verzachtende
omstandigheden. Techniek van correctionalisering of contraventionalisering (kan
door onderzoeksgerechten of PdK)
o Overtredingen
Politiestraf
Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 1 tot 7 dagen
Geldboete van 1 tot 25euro (! Opdeciemen)
Politierechtbank
• Doelstellingen strafproces
o In het strafproces staan verschillende belangen tegenover
elkaar: het belang van de gemeenschap (bestraffing van de
criminaliteit), dat van het slachtoffer (schadevergoeding), en
dat van de verdachte (eerlijk proces). Hoewel het strafproces in
principe de ontdekking van de waarheid tot doel heeft, mag
deze waarheidsvinding echter niet tot stand komen met
miskenning van de individuele grondrechten. Hierdoor heeft
het strafprocesrecht een dubbele finaliteit: enerzijds de
waarheidsvinding, anderzijds de bescherming van de
individuele grondrechten. Het is de taak van het
strafprocesrecht deze, vaak tegenstrijdige belangen met elkaar
te verzoenen.
, Slachtoffers slechts volwaardige procespartij bij burgerlijke partijstelling, soms slachtofferloze
misdrijven, slachtoffer beoogt enkel burgerlijke vordering (mag niet vragen naar strafvordering, OM
heeft hier monopolie)
o Verschillende belangen tegenover elkaar
o Dubbele finaliteit strafproces:
1. Waarheidsvinding
• Optiek openbaar belang = conflict tussen gemeenschap en dader =/ dader en
slachtoffer
• Het strafproces in zijn geheel (opsporing en vervolging van misdrijven,
berechting van de daders) heeft, vanuit dit perspectief, als voornaamste doel
de waarheidsvinding.
• De procedurele scenario’s die in het Wetboek van Strafvordering zijn uitgewerkt
strekken er in
hoofdorde toe te bepalen op welke wijze de bewijzen tegen de vermoedelijke
daders van een misdrijf moeten worden vergaard en hoe de rechtscolleges op
grond hiervan tot een eventuele veroordeling kunnen komen.
2. Bescherming individuele grondrechten
• Optiek individuele burger
• In kader waarheidsvinding: bevoegdheden die verregaande beperking
grondrechten kunnen inhouden (t.a.v. verdachten, maar ook derden)
• Ruimer dan rechten van verdediging (art. 6 EVRM)
o Onderlinge afweging finaliteiten
• 19e en eerste helft 20e E: waarheidsvinding
• Pas sinds EVRM bescherming grondrechten zelfstandig doel
• GW (art. 12, 13, 14, 15, 29) + legaliteit (het wettelijk karakter van het
overheidsoptreden: art. 12, tweede lid GW) + Wet franchimont 1998 (een
reeks verdedigingsrechten mbt het gerechtelijk onderzoek)
• Wet op zich niet voldoende, wet moet inhoudelijke eisen beantwoorden (bv. art.
8 EVRM)
• Voorwaarden opdat inbreuk gerechtvaardigd is
• Belangen individu wegen meer door, waarheidsvinding moet af en toe wijken
• Concrete afweging van het belang van de waarheidsvinding en dat van de
bescherming van de grondrechten gebeurt door de rechtspraak.
• Slingerbeweging (van waarheidsvinding naar individuele rechten bv.:
onrechtmatig bewijs uit
het dossier halen in concrete gevallen)
ACCUSATOIRE EN INQUISITOIRE RECHTSPLEGING
Accusatoir Inquisitoir
Horizontale processtructuur Verticale processtructuur
Aanklager & verdediging op gelijke voet, met gelijke Overheid weegt door op procesvoering + openbare
wapens aanklager (niet namens het slechtoffer) die namens
de gemeenschap
optreedt.
Beklaagde niet object, wel volwaardige procespartij Verdachte ‘object’ rechtspleging
Partijen hebben proces in handen Overheid bepaalt procesverloop
Tegensprekelijkheid (alle onderzoeksverrichtingen Geheim & niet-tegensprekelijk
(bv. getuigenverhoren) worden verricht op
, tegensprekelijke wijze, in
aanwezighied van de partijen.
Passieve rol rechter met taak om toe te zien op Actieve rol rechter met taak om ‘waarheid’ te
correct verloop procedure ontdekken, beschikt hiertoe over verregaande
bevoegdheden. Hij heeft de
actieve leiding van de procesvoering.
Volledig openbaar (zowel t.a.v. de partijen als t.a.v. Achter gesloten deuren
het publiek)
Common law (Angelsaksische landen) Continentaal-Europees & daarop geïnspireerde
landen
Zuiver accusatoir of inquisitoir komt vrijwel nergens meer voor! (onder invloed EHRM
inquisitoire trekken afzwakken)
Fase ter terechtzitting Vooronderzoek
Het niet tegensprekelijk karakter van de procedure is hierin gelegen dat aan de beklaagde niet de
mogelijkheid wordt geboden de tegen hem verzamelde bewijzen te weerleggen en de argumenten voor zijn
verdediging naar voren te brengen. De verdachte wordt beschouwd als het ‘object’ van de rechtspleging en
niet als de drager van rechten.
In de praktijk = zuiver accusatoire of inquisitoire procedures komen vrijwel nergens (meer) voor. Toch kan
men vaststellen dat de strafrechtspleging in de landen van het common law (angelsaksische landen)
grotendeels accusatoir is, terwijl de continentaal- Europese landen, en de landen die zich op dit model hebben
geïnspireerd (Magreb-landen, Latijns-Amerikaanse landen, Centraal- Afrikaanse landen) processtructuren
hebben die meer inquisitoir zijn.
Common law landen
- Het onderzoek wordt verricht door de politie, het ambt van openbaar ministerie is vreemd aan een
accusatoir proces.
- Veel juryrechtspraak
Continentale landen
- Vooronderzoek olv het OM: er is een fase voorafgaand aan de terechtzitting, die vooronderzoek
wordt genoemd. Van deze fase wordt gezegd dat zij inquisitoir is omdat het onderzoek schriftelijk,
geheim en niet-tegensprekelijk is. Dit vooronderzoek wordt niet op autonome wijze door de politie
verricht, maar gebeurt onder leiding van een magistraat, het openbaar ministerie.
o Onderzoeksmagistraat: voor dwangbevelen is meestal een speciaal daartoe bevoegd
onderzoekmagistraat voorzien, de onderzoeksrechter.
o De onderzoeksverrichtingen uit het vooronderzoek worden op schrift gesteld en gebundeld
in een strafdossier, dat als basis zal dienen voor de behandeling van de zaak in de tweede
fase, de fase ter terechtzitting.
- Na het vooronderzoek volgt een tweede fase, de fase ter terechtzitting, waarvan wordt gezegd
dat zij een accusatoir karakter heeft omdat de rechtspleging openbaar, mondeling en
tegensprekelijk is.
o Het onderzoek ter terechtzitting steunt in ruime mate op de
onderzoeksverrichtingen die tijdens het vooronderzoek zijn geschied en die
gebundeld zijn in het strafdossier.
o Alvorens dit onderzoek start heeft de rechter doorgaans het strafdossier al doorgenomen;
op basis hiervan zal hij het onderzoek ten gronde leiden, en eventueel bepalen welke
bijkomende onderzoeksverrichtingen nog gewens zijt. (in een zuiver accusatoire procedure
is er daarentegen geen vooronderzoek en dus ook geen strafdossier dat aan de
vonnisrechter, bij de aanvang van het onderzoek ten gronde, wordt overgemaakt.)
VERLOOP VAN HET STRAFPROCES
VOORONDERZOEK
• 2 fasen
INLEIDING
• Examen
o Casus oplossing aanreiken, rechten van partijen becommentariëren
o Artikels op examen kunnen geven
• Leermateriaal
o Handboek
o Slides & les
o WC
o Aanvullend materiaal Ufora (zelfstudie)
• Evaluatie
o WC 25%
Verplichte aanwezigheid
Werkstuk
Schriftelijke casus open boek 3/5 17u
o Examen 75%
o Deelnemen aan alle evaluatievormen
DEEL 1: ALGEMENE BEGINSELEN
DEFINITIE
• Materieel strafrecht
o Geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen worden gesteld & gesanctioneerd
o Misdrijven & straffen
o Naar gehele bevolking gericht
o Strafrechtelijke sanctie
o Inhoudelijk vallen de regels van het materieel strafrecht op door hun
‘vanzelfsprekendheid’, de verklaring hiervoor is dat het materieel strafrecht een reeks
fundamentele waarden beschermt.
• Formeel strafrecht = strafprocesrecht = strafrechtspleging = strafvordering sensu lato (≠ sensu
stricto!)
o Geheel van de procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
In tegenstelling tot het materieel strafrecht vinden de waarden die door de regels van
het strafprocesrecht worden beschermd niet hun oorsprong in de bescherming van
algemene rechtsgoederen zoals het leven, de eigendom, de fysieke integriteit, enz.
vaak berusten deze regels op het onderlinge afwegen van verschillende belangen,
waardoor de inhoud vaak ‘diffuus’ is en makkelijk voor verandering vatbaar.
o Sensu lato: regels die overheid moet volgen om straf op te leggen aan bepaalde dader
o Gericht naar overheid & actoren
o Sanctie kan telkens verschillen
Wat echter precies de processuele sanctie is, verschilt naargelang de norm en is niet
steeds op voorhand in de wet bepaald. In sommige gevallen heeft de schending van
de processuele norm de nietigheid van de proceshandeling of zelfs van de hele
procedure tot gevolg. Soms heeft de overtreding gevolgen op het niveau van de
bewijsvoering of de niet-naleving van bepaalde procedureregels heeft soms de
onontvangelijkheid van de strafvordering of het verval van de strafvordering tot
gevolg.
o Rechtsregels betreffende opsporing, vervolging & berechting van personen verdacht van
een misdrijf
, Beschrijft scenario’s & vormvoorschriften
Bepaalt rechtspositie betrokken personen
+ organisatie & werking rechtcolleges
+ tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges
• Bronnen
o Grondwet 1830
• Fundamentele rechten
• Bepalingen inzake rechterlijke macht
• Strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en ministers
o Wetboek van Sv.
• Inclusief Voorafgaande titel bij het Wetboek van Strafvordering (VTSv.)
o Verzamelwetgeving: Potpourri-wetgeving
• Wijzigingswetten 2015-2018 m.b.t. diverse bepalingen
o Nieuw wetboek van Sv.?
• Wetsvoorstel houdende het wetboek van het strafprocesrecht (2020)
• Commissie hervorming strafprocesrecht
• Indeling van het huidige strafwetboek: wettelijke driedelige indeling
o Bepaling aard van het misdrijf o.b.v. de strafmaat (kwantitatief criterium)
o Misdaad
Criminele straf
Vrijheidsstraffen (opsluiting en hechtenis): levenslang of tijdelijk (min 5jaar)
Geldboete 26euro en meer, MAAR is nooit als hoofdstraf (! Opdeciemen)
Asissenhof
o Wanbedrijf
Correctionele straf
Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 8 dagen tot 5 jaar
Straf onder ET, werkstraf, autonome probatiestraf
Geldboete van min 26euro (! Opdeciemen)
Rechtbank van eerste aanleg: correctionele rechtbank, jeugdrechtbank
MAAR! Onderscheid in praktijk achterhaald -> scheeftrekking. Discrepantie
straf in abstracto en straf in concreto, door het aannemen van verzachtende
omstandigheden. Techniek van correctionalisering of contraventionalisering (kan
door onderzoeksgerechten of PdK)
o Overtredingen
Politiestraf
Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 1 tot 7 dagen
Geldboete van 1 tot 25euro (! Opdeciemen)
Politierechtbank
• Doelstellingen strafproces
o In het strafproces staan verschillende belangen tegenover
elkaar: het belang van de gemeenschap (bestraffing van de
criminaliteit), dat van het slachtoffer (schadevergoeding), en
dat van de verdachte (eerlijk proces). Hoewel het strafproces in
principe de ontdekking van de waarheid tot doel heeft, mag
deze waarheidsvinding echter niet tot stand komen met
miskenning van de individuele grondrechten. Hierdoor heeft
het strafprocesrecht een dubbele finaliteit: enerzijds de
waarheidsvinding, anderzijds de bescherming van de
individuele grondrechten. Het is de taak van het
strafprocesrecht deze, vaak tegenstrijdige belangen met elkaar
te verzoenen.
, Slachtoffers slechts volwaardige procespartij bij burgerlijke partijstelling, soms slachtofferloze
misdrijven, slachtoffer beoogt enkel burgerlijke vordering (mag niet vragen naar strafvordering, OM
heeft hier monopolie)
o Verschillende belangen tegenover elkaar
o Dubbele finaliteit strafproces:
1. Waarheidsvinding
• Optiek openbaar belang = conflict tussen gemeenschap en dader =/ dader en
slachtoffer
• Het strafproces in zijn geheel (opsporing en vervolging van misdrijven,
berechting van de daders) heeft, vanuit dit perspectief, als voornaamste doel
de waarheidsvinding.
• De procedurele scenario’s die in het Wetboek van Strafvordering zijn uitgewerkt
strekken er in
hoofdorde toe te bepalen op welke wijze de bewijzen tegen de vermoedelijke
daders van een misdrijf moeten worden vergaard en hoe de rechtscolleges op
grond hiervan tot een eventuele veroordeling kunnen komen.
2. Bescherming individuele grondrechten
• Optiek individuele burger
• In kader waarheidsvinding: bevoegdheden die verregaande beperking
grondrechten kunnen inhouden (t.a.v. verdachten, maar ook derden)
• Ruimer dan rechten van verdediging (art. 6 EVRM)
o Onderlinge afweging finaliteiten
• 19e en eerste helft 20e E: waarheidsvinding
• Pas sinds EVRM bescherming grondrechten zelfstandig doel
• GW (art. 12, 13, 14, 15, 29) + legaliteit (het wettelijk karakter van het
overheidsoptreden: art. 12, tweede lid GW) + Wet franchimont 1998 (een
reeks verdedigingsrechten mbt het gerechtelijk onderzoek)
• Wet op zich niet voldoende, wet moet inhoudelijke eisen beantwoorden (bv. art.
8 EVRM)
• Voorwaarden opdat inbreuk gerechtvaardigd is
• Belangen individu wegen meer door, waarheidsvinding moet af en toe wijken
• Concrete afweging van het belang van de waarheidsvinding en dat van de
bescherming van de grondrechten gebeurt door de rechtspraak.
• Slingerbeweging (van waarheidsvinding naar individuele rechten bv.:
onrechtmatig bewijs uit
het dossier halen in concrete gevallen)
ACCUSATOIRE EN INQUISITOIRE RECHTSPLEGING
Accusatoir Inquisitoir
Horizontale processtructuur Verticale processtructuur
Aanklager & verdediging op gelijke voet, met gelijke Overheid weegt door op procesvoering + openbare
wapens aanklager (niet namens het slechtoffer) die namens
de gemeenschap
optreedt.
Beklaagde niet object, wel volwaardige procespartij Verdachte ‘object’ rechtspleging
Partijen hebben proces in handen Overheid bepaalt procesverloop
Tegensprekelijkheid (alle onderzoeksverrichtingen Geheim & niet-tegensprekelijk
(bv. getuigenverhoren) worden verricht op
, tegensprekelijke wijze, in
aanwezighied van de partijen.
Passieve rol rechter met taak om toe te zien op Actieve rol rechter met taak om ‘waarheid’ te
correct verloop procedure ontdekken, beschikt hiertoe over verregaande
bevoegdheden. Hij heeft de
actieve leiding van de procesvoering.
Volledig openbaar (zowel t.a.v. de partijen als t.a.v. Achter gesloten deuren
het publiek)
Common law (Angelsaksische landen) Continentaal-Europees & daarop geïnspireerde
landen
Zuiver accusatoir of inquisitoir komt vrijwel nergens meer voor! (onder invloed EHRM
inquisitoire trekken afzwakken)
Fase ter terechtzitting Vooronderzoek
Het niet tegensprekelijk karakter van de procedure is hierin gelegen dat aan de beklaagde niet de
mogelijkheid wordt geboden de tegen hem verzamelde bewijzen te weerleggen en de argumenten voor zijn
verdediging naar voren te brengen. De verdachte wordt beschouwd als het ‘object’ van de rechtspleging en
niet als de drager van rechten.
In de praktijk = zuiver accusatoire of inquisitoire procedures komen vrijwel nergens (meer) voor. Toch kan
men vaststellen dat de strafrechtspleging in de landen van het common law (angelsaksische landen)
grotendeels accusatoir is, terwijl de continentaal- Europese landen, en de landen die zich op dit model hebben
geïnspireerd (Magreb-landen, Latijns-Amerikaanse landen, Centraal- Afrikaanse landen) processtructuren
hebben die meer inquisitoir zijn.
Common law landen
- Het onderzoek wordt verricht door de politie, het ambt van openbaar ministerie is vreemd aan een
accusatoir proces.
- Veel juryrechtspraak
Continentale landen
- Vooronderzoek olv het OM: er is een fase voorafgaand aan de terechtzitting, die vooronderzoek
wordt genoemd. Van deze fase wordt gezegd dat zij inquisitoir is omdat het onderzoek schriftelijk,
geheim en niet-tegensprekelijk is. Dit vooronderzoek wordt niet op autonome wijze door de politie
verricht, maar gebeurt onder leiding van een magistraat, het openbaar ministerie.
o Onderzoeksmagistraat: voor dwangbevelen is meestal een speciaal daartoe bevoegd
onderzoekmagistraat voorzien, de onderzoeksrechter.
o De onderzoeksverrichtingen uit het vooronderzoek worden op schrift gesteld en gebundeld
in een strafdossier, dat als basis zal dienen voor de behandeling van de zaak in de tweede
fase, de fase ter terechtzitting.
- Na het vooronderzoek volgt een tweede fase, de fase ter terechtzitting, waarvan wordt gezegd
dat zij een accusatoir karakter heeft omdat de rechtspleging openbaar, mondeling en
tegensprekelijk is.
o Het onderzoek ter terechtzitting steunt in ruime mate op de
onderzoeksverrichtingen die tijdens het vooronderzoek zijn geschied en die
gebundeld zijn in het strafdossier.
o Alvorens dit onderzoek start heeft de rechter doorgaans het strafdossier al doorgenomen;
op basis hiervan zal hij het onderzoek ten gronde leiden, en eventueel bepalen welke
bijkomende onderzoeksverrichtingen nog gewens zijt. (in een zuiver accusatoire procedure
is er daarentegen geen vooronderzoek en dus ook geen strafdossier dat aan de
vonnisrechter, bij de aanvang van het onderzoek ten gronde, wordt overgemaakt.)
VERLOOP VAN HET STRAFPROCES
VOORONDERZOEK
• 2 fasen
