Onderzoeksvaardigheden
Inleiding...........................................................................................................................................................2
Hoofdstuk 1: Basisbegrippen............................................................................................... 3
1.1 Wetenschappelijk verantwoord onderzoek...................................................................3
1.2 Soorten onderzoek....................................................................................................... 3
1.2.1 Verschillende doelen: fundamenteel en praktijkgericht onderzoek..................... 3
1.2.1.1 Fundamenteel onderzoek...........................................................................3
1.2.1.2 Praktijkgericht onderzoek........................................................................... 4
1.2.2 Verschillende grondvormen: kwantitatief en kwalitatief....................................... 4
1.2.2.1 Kwantitatief onderzoek (quantitative research).......................................... 4
1.2.2.2 Kwalitatief onderzoek (qualitative research)...............................................4
1.2.3 Verschillende tijdsperspectieven......................................................................... 5
1.3 Eisen aan onderzoek....................................................................................................5
1.3.1 Wetenschappelijke vereisten...............................................................................5
1.3.1.1 Empirisch....................................................................................................5
1.3.1.2 Onafhankelijk..............................................................................................5
1.3.1.3 Betrouwbaarheid (‘reliability’)..................................................................... 6
1.3.1.4 Validiteit (‘validity’)...................................................................................... 6
1.3.2 Ethische eisen..................................................................................................... 7
1.3.3 Praktische eisen.................................................................................................. 7
1.4 Onderzoeksproces: Fasen in een onderzoek...............................................................8
1.4.1 Opstellen van onderzoeksplan (denkfasen)........................................................ 8
1.4.2 Dataverzameling................................................................................................. 8
1.4.3 Data-analyse....................................................................................................... 8
1.4.4 Rapportage..........................................................................................................8
Hoofdstuk 2: Het onderzoeksplan........................................................................................ 9
2.1 Probleemstelling...........................................................................................................9
2.1.1 Aanleiding............................................................................................................9
2.1.2 Doelstelling.......................................................................................................... 9
2.1.3 Afbakening van onderwerp en doelgroep..........................................................10
2.1.4 Onderzoeksvragen............................................................................................ 10
2.1.4.1 Centrale onderzoeksvraag en deelonderzoeksvragen............................. 10
2.1.4.2 Eisen aan de formulering van onderzoeksvragen.................................... 11
2.1.4.3 Beschrijvende en verklarende onderzoeksvragen....................................11
2.1.4.4 Visuele voorstelling van verklarende onderzoeksvragen......................... 12
Onderscheid tussen eenheden, kenmerken en waarden............................... 12
Verbanden...................................................................................................... 13
Effecten...........................................................................................................13
Richting...........................................................................................................13
Verbanden met drie kenmerken..................................................................... 13
Verbanden of effecten met meer dan 1 onafhankelijke of afhankelijke
variabele................................................................................................... 14
Onrechtstreekse/intermediaire effecten/verbanden..................................14
, Interactie-effecten..................................................................................... 14
Schijneffecten................................................................................................. 15
Causale verbanden........................................................................................ 15
2.2 Bepalen van de grondvorm: de keuze voor kwantitatief of kwalitatief onderzoek...... 16
2.2.1 Keuze bij verklarende onderzoeksvragen......................................................... 16
2.2.2 Keuze bij beschrijvende onderzoeksvragen......................................................16
2.3 Het Onderzoeksontwerp.............................................................................................17
2.3.1 Wat waarnemen?.............................................................................................. 17
2.3.2 Wie waarnemen?.............................................................................................. 18
2.3.3 Hoe waarnemen?.............................................................................................. 18
2.4 Vooruitblik op de volgende stappen in onderzoeksproces......................................... 20
2.4.1 Verschillen in dataverzameling..........................................................................20
2.4.2 Verschillen in data-analyse en rapportage........................................................ 21
2.4.2.1 analyse..................................................................................................... 21
2.4.2.2 Rapportage...............................................................................................21
Hoofdstuk 3: Steekproeftrekking........................................................................................22
3.1 Basisbegrippen: onderzoekseenheden, populatie en steekproef...............................22
3.1.1 Onderzoekseenheden....................................................................................... 22
3.1.2 populatie en steekproef..................................................................................... 23
3.2 Steekproeven in kwantitatief onderzoek.....................................................................24
3.2.1 Aselecte steekproef...........................................................................................24
3.2.1.1 Principes...................................................................................................25
Eerste principe: omvang steekproef............................................................... 25
1) Omvang van operationele populatie.....................................................25
2) Heterogeniteit van operationele populatie............................................ 25
3) Nagestreefde nauwkeurigheid en betrouwbaarheid............................. 25
4) Steekproefomvang berekenen............................................................. 26
5) Pragmatische overwegingen................................................................ 26
Tweede principe: Representativiteit (samenstelling)...................................... 27
3.2.1.2 Soorten aselecte steekproef.....................................................................27
3.2.1.2.1 Enkelvoudige aselecte steekproef (EAS)........................................ 27
3.2.1.2.2 Systematisch aselecte steekproef................................................... 27
3.2.1.2.3 Clustersteekproef............................................................................ 28
3.2.1.2.4 Gestratificeerde steekproef............................................................. 28
3.2.1.3 Externe validiteit....................................................................................... 29
3.2.1.3.1 Systematische fouten verbonden aan steekproefkader.................. 29
3.2.1.3.2 Systematische fouten bij selectie van eenheden.............................30
3.2.1.3.3 Uitval van steekproefeenheden....................................................... 30
3.2.1.4 Responsmaximalisatie..............................................................................32
3.2.2 Niet-theoretische selecte steekproeven............................................................ 33
3.2.2.1 Principes...................................................................................................34
3.2.2.2 Soorten niet-theoretische selecte steekproeven...................................... 34
3.2.2.2.1 Quotasteekproef.............................................................................. 34
3.2.2.2.2 Vrijwillige steekproef op basis van zelfselectie................................ 34
, 3.2.2.2.3 Willekeurige steekproef................................................................... 34
3.2.2.2.4 Gemakssteekproef.......................................................................... 35
3.2.2.3 Externe validiteit....................................................................................... 35
3.3 Steekproeven in kwalitatief onderzoek.......................................................................35
3.3.1 Theoretisch selecte/natuurlijke steekproeven................................................... 35
3.3.1.1 Principes...................................................................................................36
3.3.1.1.1 Diversiteit (!!)................................................................................... 36
3.3.1.1.2 Sleutelfiguren (!!)............................................................................. 36
3.3.1.1.3 Representativiteit............................................................................. 36
3.3.1.1.4 Omvang........................................................................................... 36
3.3.1.1.5 Saturatie.......................................................................................... 36
3.3.1.2 Soorten theoretisch selecte steekproeven............................................... 36
3.3.1.2.1 Sneeuwbalsteekproef...................................................................... 36
3.3.1.2.2 Doelgerichte steekproef...................................................................37
3.3.1.3 Externe validiteit....................................................................................... 37
Hoofdstuk 4: Kwantitatief onderzoek via enquêtes.......................................................... 38
4.1 Kwantitatieve onderzoeksmethoden.......................................................................... 38
4.1.1 Korte omschrijving van de 5 methoden............................................................. 39
4.1.2 Keuze tussen de methoden...............................................................................39
4.1.2.1 Kennis testen............................................................................................40
4.1.2.2 Complexiteit inbouwen............................................................................. 40
4.1.2.3 Controle op respecteren van volgorde..................................................... 40
4.1.2.4 Controle op volledigheid........................................................................... 40
4.1.2.5 Non-verbaal gedrag..................................................................................40
4.1.2.6 Invloed van omgeving...............................................................................40
4.1.2.7 Onderzoekseffecten................................................................................. 40
4.1.2.8 Sociale wenselijkheid............................................................................... 40
4.1.2.9 Respons................................................................................................... 41
4.1.2.10 Tijdsduur................................................................................................. 41
4.1.2.11 Kostprijs.................................................................................................. 41
4.2 Operationaliseren van kenmerken: van onderzoeksvraag naar enquête...................42
4.2.1 Stap 1: Bepaal de variabelen in onderzoeksvraag of hypothese...................... 42
4.2.2 Stap 2: Definieer de variabelen......................................................................... 42
4.2.3 Stap 3: Bepaal welke componenten van de variabele je wilt onderzoeken.......43
4.2.4 Stap 4: Zet kenmerken/componenten om naar indicatoren.............................. 43
4.2.5 Stap 5: Zet indicatoren om naar vragen met antwoordmogelijkheden in een
vragenlijst................................................................................................................... 44
4.2.5.1 Eenvoudige kenmerken............................................................................44
4.2.5.2 Complexe kenmerken...............................................................................44
4.2.6 Tips voor operationaliseren van kenmerken......................................................45
4.3 Enquête opstellen.......................................................................................................45
4.3.1 Soorten vragen..................................................................................................45
4.3.1.1 Indeling 1: gesloten, open en halfopen vragen.........................................45
4.3.1.2 Indeling 2: enkelvoudige, meervoudige en rangschikkingsvragen........... 46
, 4.3.1.3 Indeling 3: dichotome vragen, schaalvragen, likertschalen...................... 46
4.3.2 Vragen opstellen................................................................................................46
4.3.2.1 Formuleer vragen kort en bondig............................................................. 47
4.3.2.2 Vragen afstemmen op doelgroep............................................................. 47
4.3.2.3 Geen suggestieve vragen stellen............................................................. 47
4.3.2.4 Geen dubbele vragen stellen....................................................................47
4.3.2.5 Vragen met tijdsdimensen zo concreet mogelijk formuleren.................... 47
4.3.2.6 Dubbele negaties vermijden..................................................................... 47
4.3.2.7 Zowel positief als negatief geformuleerde vragen gebruiken................... 47
4.3.2.8 primacy- en recency-effecten vermijden...................................................48
4.3.2.9 Open vragen gebruiken bij vragen naar aantallen....................................48
4.3.2.10 Open vragen bij alle andere vragen vermijden.......................................48
4.3.3 Antwoordmogelijkheden formuleren..................................................................48
4.3.3.1 Weloverwogen keuze tussen even of oneven aantal
antwoordmogelijkheden maken............................................................................48
4.3.3.2 Weloverwogen keuze van aantal antwoordmogelijkheden maken...........49
4.3.3.3 Schaalvragen vermijden bij gebruik van antwoordlabels met meer dan 7
antwoordmogelijkheden........................................................................................49
4.3.3.4 Gebruik van antwoordmogelijkheid ‘ik weet het niet’ beperken................49
4.3.3.5 Ervoor zorgen dat antwoordmogelijkheden perfect bij vraag aansluiten.. 50
4.3.3.6 Antwoordmogelijkheden in logische volgorde zetten................................50
4.3.3.7 Overlap in antwoordmogelijkheden vermijden..........................................50
4.3.3.8 Zorgen dat antwoordmogelijkheden ‘uitputtend’ zijn................................ 50
4.3.3.9 Zorgen voor evenwichtige antwoordmogelijkheden bij schaalvragen...... 51
4.3.3.10 Concrete antwoordmogelijkheden gebruiken bij vragen naar frequenties..
51
4.3.4 Opbouw vragenlijst............................................................................................51
4.3.4.1 Gebruik van doorverwijzingen in vragenlijst beperken bij schriftelijke
enquêtes...............................................................................................................51
4.3.4.2 Onderwerpen thematisch bundelen..........................................................52
4.3.4.3 Sociodemografische kenmerken (bij voorkeur) vooraan plaatsen............52
4.3.4.4 Rekening houden met psychologische factoren bij bepalen van volgorde...
52
4.3.4.5 Beknopte en duidelijke inleiding voorzien.................................................52
4.3.4.6 Gepast afsluiten........................................................................................53
4.4 Betrouwbaarheid en validiteit van het dataverzamelingsinstrument.......................... 53
4.4.1 Betrouwbaarheid............................................................................................... 53
4.4.2 Validiteit............................................................................................................. 53
4.4.2.1 Begrips- of constructvaliditeit (soort instrumentele validiteit)....................54
4.5 Afname van enquêtes................................................................................................ 54
Hoofdstuk 6: Kwalitatief onderzoek via interviews en focusgroepen.............................56
6.1 Onderzoeksproces in kwalitatief onderzoek...............................................................56
6.1.1 Wie?.................................................................................................................. 56
6.1.2 Wat?.................................................................................................................. 57
6.1.3 Hoe?.................................................................................................................. 57
Inleiding...........................................................................................................................................................2
Hoofdstuk 1: Basisbegrippen............................................................................................... 3
1.1 Wetenschappelijk verantwoord onderzoek...................................................................3
1.2 Soorten onderzoek....................................................................................................... 3
1.2.1 Verschillende doelen: fundamenteel en praktijkgericht onderzoek..................... 3
1.2.1.1 Fundamenteel onderzoek...........................................................................3
1.2.1.2 Praktijkgericht onderzoek........................................................................... 4
1.2.2 Verschillende grondvormen: kwantitatief en kwalitatief....................................... 4
1.2.2.1 Kwantitatief onderzoek (quantitative research).......................................... 4
1.2.2.2 Kwalitatief onderzoek (qualitative research)...............................................4
1.2.3 Verschillende tijdsperspectieven......................................................................... 5
1.3 Eisen aan onderzoek....................................................................................................5
1.3.1 Wetenschappelijke vereisten...............................................................................5
1.3.1.1 Empirisch....................................................................................................5
1.3.1.2 Onafhankelijk..............................................................................................5
1.3.1.3 Betrouwbaarheid (‘reliability’)..................................................................... 6
1.3.1.4 Validiteit (‘validity’)...................................................................................... 6
1.3.2 Ethische eisen..................................................................................................... 7
1.3.3 Praktische eisen.................................................................................................. 7
1.4 Onderzoeksproces: Fasen in een onderzoek...............................................................8
1.4.1 Opstellen van onderzoeksplan (denkfasen)........................................................ 8
1.4.2 Dataverzameling................................................................................................. 8
1.4.3 Data-analyse....................................................................................................... 8
1.4.4 Rapportage..........................................................................................................8
Hoofdstuk 2: Het onderzoeksplan........................................................................................ 9
2.1 Probleemstelling...........................................................................................................9
2.1.1 Aanleiding............................................................................................................9
2.1.2 Doelstelling.......................................................................................................... 9
2.1.3 Afbakening van onderwerp en doelgroep..........................................................10
2.1.4 Onderzoeksvragen............................................................................................ 10
2.1.4.1 Centrale onderzoeksvraag en deelonderzoeksvragen............................. 10
2.1.4.2 Eisen aan de formulering van onderzoeksvragen.................................... 11
2.1.4.3 Beschrijvende en verklarende onderzoeksvragen....................................11
2.1.4.4 Visuele voorstelling van verklarende onderzoeksvragen......................... 12
Onderscheid tussen eenheden, kenmerken en waarden............................... 12
Verbanden...................................................................................................... 13
Effecten...........................................................................................................13
Richting...........................................................................................................13
Verbanden met drie kenmerken..................................................................... 13
Verbanden of effecten met meer dan 1 onafhankelijke of afhankelijke
variabele................................................................................................... 14
Onrechtstreekse/intermediaire effecten/verbanden..................................14
, Interactie-effecten..................................................................................... 14
Schijneffecten................................................................................................. 15
Causale verbanden........................................................................................ 15
2.2 Bepalen van de grondvorm: de keuze voor kwantitatief of kwalitatief onderzoek...... 16
2.2.1 Keuze bij verklarende onderzoeksvragen......................................................... 16
2.2.2 Keuze bij beschrijvende onderzoeksvragen......................................................16
2.3 Het Onderzoeksontwerp.............................................................................................17
2.3.1 Wat waarnemen?.............................................................................................. 17
2.3.2 Wie waarnemen?.............................................................................................. 18
2.3.3 Hoe waarnemen?.............................................................................................. 18
2.4 Vooruitblik op de volgende stappen in onderzoeksproces......................................... 20
2.4.1 Verschillen in dataverzameling..........................................................................20
2.4.2 Verschillen in data-analyse en rapportage........................................................ 21
2.4.2.1 analyse..................................................................................................... 21
2.4.2.2 Rapportage...............................................................................................21
Hoofdstuk 3: Steekproeftrekking........................................................................................22
3.1 Basisbegrippen: onderzoekseenheden, populatie en steekproef...............................22
3.1.1 Onderzoekseenheden....................................................................................... 22
3.1.2 populatie en steekproef..................................................................................... 23
3.2 Steekproeven in kwantitatief onderzoek.....................................................................24
3.2.1 Aselecte steekproef...........................................................................................24
3.2.1.1 Principes...................................................................................................25
Eerste principe: omvang steekproef............................................................... 25
1) Omvang van operationele populatie.....................................................25
2) Heterogeniteit van operationele populatie............................................ 25
3) Nagestreefde nauwkeurigheid en betrouwbaarheid............................. 25
4) Steekproefomvang berekenen............................................................. 26
5) Pragmatische overwegingen................................................................ 26
Tweede principe: Representativiteit (samenstelling)...................................... 27
3.2.1.2 Soorten aselecte steekproef.....................................................................27
3.2.1.2.1 Enkelvoudige aselecte steekproef (EAS)........................................ 27
3.2.1.2.2 Systematisch aselecte steekproef................................................... 27
3.2.1.2.3 Clustersteekproef............................................................................ 28
3.2.1.2.4 Gestratificeerde steekproef............................................................. 28
3.2.1.3 Externe validiteit....................................................................................... 29
3.2.1.3.1 Systematische fouten verbonden aan steekproefkader.................. 29
3.2.1.3.2 Systematische fouten bij selectie van eenheden.............................30
3.2.1.3.3 Uitval van steekproefeenheden....................................................... 30
3.2.1.4 Responsmaximalisatie..............................................................................32
3.2.2 Niet-theoretische selecte steekproeven............................................................ 33
3.2.2.1 Principes...................................................................................................34
3.2.2.2 Soorten niet-theoretische selecte steekproeven...................................... 34
3.2.2.2.1 Quotasteekproef.............................................................................. 34
3.2.2.2.2 Vrijwillige steekproef op basis van zelfselectie................................ 34
, 3.2.2.2.3 Willekeurige steekproef................................................................... 34
3.2.2.2.4 Gemakssteekproef.......................................................................... 35
3.2.2.3 Externe validiteit....................................................................................... 35
3.3 Steekproeven in kwalitatief onderzoek.......................................................................35
3.3.1 Theoretisch selecte/natuurlijke steekproeven................................................... 35
3.3.1.1 Principes...................................................................................................36
3.3.1.1.1 Diversiteit (!!)................................................................................... 36
3.3.1.1.2 Sleutelfiguren (!!)............................................................................. 36
3.3.1.1.3 Representativiteit............................................................................. 36
3.3.1.1.4 Omvang........................................................................................... 36
3.3.1.1.5 Saturatie.......................................................................................... 36
3.3.1.2 Soorten theoretisch selecte steekproeven............................................... 36
3.3.1.2.1 Sneeuwbalsteekproef...................................................................... 36
3.3.1.2.2 Doelgerichte steekproef...................................................................37
3.3.1.3 Externe validiteit....................................................................................... 37
Hoofdstuk 4: Kwantitatief onderzoek via enquêtes.......................................................... 38
4.1 Kwantitatieve onderzoeksmethoden.......................................................................... 38
4.1.1 Korte omschrijving van de 5 methoden............................................................. 39
4.1.2 Keuze tussen de methoden...............................................................................39
4.1.2.1 Kennis testen............................................................................................40
4.1.2.2 Complexiteit inbouwen............................................................................. 40
4.1.2.3 Controle op respecteren van volgorde..................................................... 40
4.1.2.4 Controle op volledigheid........................................................................... 40
4.1.2.5 Non-verbaal gedrag..................................................................................40
4.1.2.6 Invloed van omgeving...............................................................................40
4.1.2.7 Onderzoekseffecten................................................................................. 40
4.1.2.8 Sociale wenselijkheid............................................................................... 40
4.1.2.9 Respons................................................................................................... 41
4.1.2.10 Tijdsduur................................................................................................. 41
4.1.2.11 Kostprijs.................................................................................................. 41
4.2 Operationaliseren van kenmerken: van onderzoeksvraag naar enquête...................42
4.2.1 Stap 1: Bepaal de variabelen in onderzoeksvraag of hypothese...................... 42
4.2.2 Stap 2: Definieer de variabelen......................................................................... 42
4.2.3 Stap 3: Bepaal welke componenten van de variabele je wilt onderzoeken.......43
4.2.4 Stap 4: Zet kenmerken/componenten om naar indicatoren.............................. 43
4.2.5 Stap 5: Zet indicatoren om naar vragen met antwoordmogelijkheden in een
vragenlijst................................................................................................................... 44
4.2.5.1 Eenvoudige kenmerken............................................................................44
4.2.5.2 Complexe kenmerken...............................................................................44
4.2.6 Tips voor operationaliseren van kenmerken......................................................45
4.3 Enquête opstellen.......................................................................................................45
4.3.1 Soorten vragen..................................................................................................45
4.3.1.1 Indeling 1: gesloten, open en halfopen vragen.........................................45
4.3.1.2 Indeling 2: enkelvoudige, meervoudige en rangschikkingsvragen........... 46
, 4.3.1.3 Indeling 3: dichotome vragen, schaalvragen, likertschalen...................... 46
4.3.2 Vragen opstellen................................................................................................46
4.3.2.1 Formuleer vragen kort en bondig............................................................. 47
4.3.2.2 Vragen afstemmen op doelgroep............................................................. 47
4.3.2.3 Geen suggestieve vragen stellen............................................................. 47
4.3.2.4 Geen dubbele vragen stellen....................................................................47
4.3.2.5 Vragen met tijdsdimensen zo concreet mogelijk formuleren.................... 47
4.3.2.6 Dubbele negaties vermijden..................................................................... 47
4.3.2.7 Zowel positief als negatief geformuleerde vragen gebruiken................... 47
4.3.2.8 primacy- en recency-effecten vermijden...................................................48
4.3.2.9 Open vragen gebruiken bij vragen naar aantallen....................................48
4.3.2.10 Open vragen bij alle andere vragen vermijden.......................................48
4.3.3 Antwoordmogelijkheden formuleren..................................................................48
4.3.3.1 Weloverwogen keuze tussen even of oneven aantal
antwoordmogelijkheden maken............................................................................48
4.3.3.2 Weloverwogen keuze van aantal antwoordmogelijkheden maken...........49
4.3.3.3 Schaalvragen vermijden bij gebruik van antwoordlabels met meer dan 7
antwoordmogelijkheden........................................................................................49
4.3.3.4 Gebruik van antwoordmogelijkheid ‘ik weet het niet’ beperken................49
4.3.3.5 Ervoor zorgen dat antwoordmogelijkheden perfect bij vraag aansluiten.. 50
4.3.3.6 Antwoordmogelijkheden in logische volgorde zetten................................50
4.3.3.7 Overlap in antwoordmogelijkheden vermijden..........................................50
4.3.3.8 Zorgen dat antwoordmogelijkheden ‘uitputtend’ zijn................................ 50
4.3.3.9 Zorgen voor evenwichtige antwoordmogelijkheden bij schaalvragen...... 51
4.3.3.10 Concrete antwoordmogelijkheden gebruiken bij vragen naar frequenties..
51
4.3.4 Opbouw vragenlijst............................................................................................51
4.3.4.1 Gebruik van doorverwijzingen in vragenlijst beperken bij schriftelijke
enquêtes...............................................................................................................51
4.3.4.2 Onderwerpen thematisch bundelen..........................................................52
4.3.4.3 Sociodemografische kenmerken (bij voorkeur) vooraan plaatsen............52
4.3.4.4 Rekening houden met psychologische factoren bij bepalen van volgorde...
52
4.3.4.5 Beknopte en duidelijke inleiding voorzien.................................................52
4.3.4.6 Gepast afsluiten........................................................................................53
4.4 Betrouwbaarheid en validiteit van het dataverzamelingsinstrument.......................... 53
4.4.1 Betrouwbaarheid............................................................................................... 53
4.4.2 Validiteit............................................................................................................. 53
4.4.2.1 Begrips- of constructvaliditeit (soort instrumentele validiteit)....................54
4.5 Afname van enquêtes................................................................................................ 54
Hoofdstuk 6: Kwalitatief onderzoek via interviews en focusgroepen.............................56
6.1 Onderzoeksproces in kwalitatief onderzoek...............................................................56
6.1.1 Wie?.................................................................................................................. 56
6.1.2 Wat?.................................................................................................................. 57
6.1.3 Hoe?.................................................................................................................. 57
