Deontologische aspecten
Situering – deontologie als deel van een beroepsethiek
Technische professionaliteit: Doe ik de dingen goed? Cliënt op goede weg
brengen, maar je kent die weg al. Deskundige onderbouwing van interventies.
Normatieve professionaliteit: Doe ik de goede dingen? Ethische vragen stellen
over eigen interventies (ethisch verantwoord bezig). Samen met de cliënt een weg
zoeken.
Een beroep bestaat uit twee componenten, maar bij deontologie staan we stil bij
het normatieve (een ethisch stelsel met morele plicht). Beide componenten zijn even
belangrijk: tussenkomst deskundig onderbouwen en ook stil staan bij het waarom van
interventies.
Het goede doen
Autonoom het goede doen (heteronoom): dit wil zeggen dat we niet goed doen
omwille van goedkeuring van anderen, maar omdat het goed is het goede te doen.
Moraal: het geheel van waarden en normen die richting geven aan ons handelen en
zin geven aan wat we denken en doen. Overwegend intuïtief (gezond verstand)
Ethiek: expliciteren en kritisch benaderen van morele standpunten en keuzes.
Moraaltheorie is de theoretische studie van het moraal. (studie van morele
overwegingen van mensen)
Disciplines binnen de moderne ethiek
Theoretische ethiek
Meta-ethiek: zoekt naar de fundamenten van de ethiek en bekijkt het moraal
taalgebruik en de argumenten
Normatieve ethiek: zoekt naar theoretische kaders waarbinnen morele
problemen behandeld kunnen worden
Toegepaste ethiek: Bekijkt morele problemen binnen specifieke domeinen
Empirische ethiek: Onderzoekt concrete waarden en normen die gelden in een
samenleving of behoren tot het referentiekader van personen
De verwisselbaarheidsgedachte
= Principe van gelijkheid (belangrijke toetssteen binnen de normatieve ethiek en
bepaalt of een theorie ethisch is). Verwisselbaarheid = bij het innemen van een
standpunt de eigen belangen niet meer gewist toekennen dan de belangen van
anderen. De eigen rol in een moreel standpunt moet op een of andere manier
verwisselbaar zijn met de rol van anderen. (Het overstijgt egoïsme)
Hoe weten we wat goed is … en wie bepaalt dat?
De rechtsvaardigheidstheorieën
Binnen de normatieve ethiek worden drie grote ethische stromingen onderscheiden:
1. Het consequentialisme: een handeling is goed als deze de best mogelijke
gevolgen oplevert
2. De deontologie (Immanuel Kant): een handeling is goed als deze vertrekt vanuit
de juiste intentie (principe), morele plicht en categorisch imperatief
3. De teleologie of deugdenethiek (zorgethiek): de evaluatie ligt niet bij de
handeling, maar bij de handelende persoon
Het consequentialisme (gevolgen)
Het evalueert de handeling o.b.v. de toestand die die handeling veroorzaakt: een
,handeling is goed als die de best mogelijke gevolgen oplevert, of de minst schadelijke.
Ethiek is een afweging waarbij we moeten streven naar een positief balans. Het
Utilarisme – De ethiek van de opportuniteit
Worden: het goede krijgt vorm in relatie tot elkaar. Belofte breken kan, als het meer
voordeel oplevert.
De deontologie (principes afspreken)
Een beroepscode, met richtlijnen om ethisch te handelen, het zegt hoe we behoren te
handelen, waarbij concretisering van specifieke principes in regels het gedrag sturen.
= Plichtenleer/beginselethiek
Zegt hoe we behoren te handelen en evalueert die handeling. Kijkt naar de
achterliggende intenties.
De categorische imperatief – De moraaltheorie na Kant: relativering van een
onbereikbaar ideaal
Zijn: deontologisch handelen juist handelen volgens universaliseerbare principes.
Belofte breken kan niet, waarde ‘betrouwbaarheid’/ de regel dat we een belofte
nakomen.
Midden tussen relativisme en dogmatisme: belang van principes maar steeds binnen
de context.
Het goede of het juiste doen: het goede moeten we daarbij opvatten als een moreel
positief doel dat we bereiken door ons handelen en het juiste als geheel van regels of
morele normen die onze zoektocht naar het goede mogelijk maken of net binnen de
perken houden.
De teleologie of deugdenethiek (verwachtingen vanuit beroep)
De evaluatie ligt niet bij de handeling, maar wel bij de handelende persoon. Het goede
in de deugdenethiek (Aristoteles) bestaat uit de verwezenlijking van een aantal goede
individuen.
Gulden middenweg, morele grondhouding hebben, fundament persoonlijke
ontwikkeling.
Synthese: gericht op een betere wereld en deugden als “juiste” kwaliteit
Zorgethiek: zorg als basisrecht – principe, maar particulier en relationeel bekijken
Zorg als basisrecht: zorg hebben voor (aandachtigheid), zorg dragen voor
(verantwoordelijkheid), zorgen voor (competentie) en zorg ontvangen
(wederkerigheid)
Communicatieve rationaliteit (Habermas)
Middel om ethische dialoog aan te gaan – opbouwen van argumenten en
tegensprekelijkheid
Communicatief handelen: een machtsvrije dialoog, waarbij deskundigheid en de
manier van handelen in alle openheid besproken kunnen worden. Vertrekpunt: een
symmetrische relatie (machtsvrij en gericht op een gemeenschappelijk doel)
Drie soorten ethische argumenten
1. Oriëntatie in de breedte: objectieve wereld feiten (consequentialisme)
Waarheid en feitelijkheid, context waar het sociale zich afspeelt
(rolverwachtingen)
2. Oriëntatie in de hoogte: intersubjectieve wereld principes (deontologie)
Gebaseerd op het juiste, mandaat, juistheid, finaliteit (doelen)
, 3. Oriëntatie in de diepte: subjectieve wereld eigen ervaringen, deugden
(deugdenethiek)
Persoonlijke ethische argumenten onder de vorm van authenticiteit,
betrokkenheid (practice wisdom), niet waardevrij
Ethische dialoog hanteert drie soorten argumenten door elkaar
Wat kan je doen? (Beroeps)positie en rolverwachtingen waarheid
Wat moet je doen? Vanuit beroepspositie en wat is je mandaat
rechtvaardigheid
Wat wil je doen? Authenticiteit – integriteit waarachtigheid
Deontologie “Plichtenleer”: Wat we zouden ‘moeten’ doen (ETHIEK)
Basis: principes (ethische aspecten (h)erkennen: de geest van de wet)
Focus: vertrouwelijkheid
Omgaan met vertrouwelijke gegeven, in vertrouwen werken, betrouwbaar zijn.
Privacy: alom bekend, weinig bemind?
Privacy als mensenrecht (omdat je mens bent, onvervreemdbaar)
Mensenrechten en het recht op privacy zijn subjectieve rechten en moeten steeds
gegrond zijn in het objectieve recht (concreet verdrag of wetgeving of regel)
Privacy: situering
Oorsprong: the right to be let alone (1890) Door de opkom pers was het nodig om
een scheidingslijn tussen de publieke en private sfeer scherp te stellen.
Verticaal (overheid, organisaties – burgers) en horizontaal (tussen burgers onderling)
Stroomversnelling eind 20ste eeuw door digitalisering
Negatieve en positieve vrijheid
Kant: vrijheid is enerzijds natuurlijke vrijheid of handelingsvrijheid en anderzijds
autonomie, de mogelijkheid om wat men wil ook daadwerkelijk na te kunne streven.
Negatieve vrijheid: vrij van zijn
Duidt op een afwezigheid van ongewilde anderen in de persoonlijke/private sfeer.
Keuzes kunnen maken zonder dat anderen zich bemoeien of je dwingen ze te maken.
Positieve vrijheid: vrij zijn om
Duidt op een aanwezigheid, over het ‘in de mogelijkheid zijn’ om van je vrijheid te
genieten. Voldoende keuzemogelijkheden hebben. Je zin kunnen doen,
onrechtvaardigheden aanklagen. Zaken in het verleden kunnen laten en opnieuw
beginnen. privacy = emancipatorisch
Definitie privacy?
Dimensies privacy:
Informationele privacy: informatie over een persoon en de aanspraak van de
persoon
Communicatieve privacy: vrijheid met wie in communicatie gaan en beschermd
(relationeel)
Fysische en psychische privacy: individuele zelfbeschikking over lichaam en
verstand
Zelfbepaling: the right to be let alone, individuele autonomie, keuzes kunnen
maken
, Privacy als individueel recht
Het recht om te verbergen of te bepalen wat publiek wordt > fundamentele vrijheid
Grenzen aan vrijheid (juridisch-ethisch):
Schadebeginsel. Het opgeven van vrijheden en rechten moet:
1. Noodzakelijk zijn
2. Bij wet geregeld zijn: Legaliteit
3. Steeds grondig afgewogen zijn: Afweging
o Finaliteit: een relevant doel wordt nagestreefd
o Proportionaliteit: maatregel in verhouding tot het bereikte doel
o Subsidiariteit: minder ingrijpende maatregel om doel te bereiken krijgt de
voorkeur
Privacy wordt afgenomen in functie van vrijheid.
Privacy schending: oordeel ligt bij de rechter, voortdurende afweging.
Geïnformeerde toestemming
GDPR (en Belgische wetgeving)
Krijtlijnen rond privacy (2018) > informationele privacy (data-economie)
Persoonsgegevens: iedere informatie betreffende een natuurlijke persoon die
geïdentificeerd of identificeerbaar is.
Verwerking: elke activiteit met persoonsgegevens
Ruime interpretatie: toestemming kan vooraf gevraagd worden (prior consent), op het
moment zelf (actual consent) en achteraf (subsequent consent). Toestemming kan te
allen tijde ingetrokken worden. Andere termen: Hypothetical consent, Negotiated
consent, Consent by proxy
Beginselen (GDPR: principes)
De Europese regelgeving en de Belgische wetgeving bepalen onder welke
voorwaarden persoons-gegevens verwerkt mogen worden. In de regelgeving zes
beginselen:
1. Verwerking moet rechtmatig, behoorlijk en transparant zijn (legaliteit en
legitimiteit)
(ook een competentiediscussie)
2. De finaliteit moet duidelijk zijn: duidelijk omschreven en gerechtvaardigde
doeleinden
3. De verwerkte gegevens moeten proportioneel en juist zijn: nooit meer gegevens
dan nodig
4. Er geldt een opslagbeperking: niet langer bewaard dan noodzakelijk
5. Integriteit: een algemene verantwoordingsplicht (accountability)
6. Verantwoordelijkheid: gegevens doorgegeven aan derden is verboden, tenzij
toestemming
Rechten
Centraal: geïnformeerde toestemming en transparantie (recht op informatie en
toestemming moet kunnen ingetrokken worden)
Plichten
Privacy by design = gegevens zo veilig mogelijk bewaren, gegevensbescherming
Privacy by default = privacy meer een uitgangspunt dan een gedachte achteraf,
Situering – deontologie als deel van een beroepsethiek
Technische professionaliteit: Doe ik de dingen goed? Cliënt op goede weg
brengen, maar je kent die weg al. Deskundige onderbouwing van interventies.
Normatieve professionaliteit: Doe ik de goede dingen? Ethische vragen stellen
over eigen interventies (ethisch verantwoord bezig). Samen met de cliënt een weg
zoeken.
Een beroep bestaat uit twee componenten, maar bij deontologie staan we stil bij
het normatieve (een ethisch stelsel met morele plicht). Beide componenten zijn even
belangrijk: tussenkomst deskundig onderbouwen en ook stil staan bij het waarom van
interventies.
Het goede doen
Autonoom het goede doen (heteronoom): dit wil zeggen dat we niet goed doen
omwille van goedkeuring van anderen, maar omdat het goed is het goede te doen.
Moraal: het geheel van waarden en normen die richting geven aan ons handelen en
zin geven aan wat we denken en doen. Overwegend intuïtief (gezond verstand)
Ethiek: expliciteren en kritisch benaderen van morele standpunten en keuzes.
Moraaltheorie is de theoretische studie van het moraal. (studie van morele
overwegingen van mensen)
Disciplines binnen de moderne ethiek
Theoretische ethiek
Meta-ethiek: zoekt naar de fundamenten van de ethiek en bekijkt het moraal
taalgebruik en de argumenten
Normatieve ethiek: zoekt naar theoretische kaders waarbinnen morele
problemen behandeld kunnen worden
Toegepaste ethiek: Bekijkt morele problemen binnen specifieke domeinen
Empirische ethiek: Onderzoekt concrete waarden en normen die gelden in een
samenleving of behoren tot het referentiekader van personen
De verwisselbaarheidsgedachte
= Principe van gelijkheid (belangrijke toetssteen binnen de normatieve ethiek en
bepaalt of een theorie ethisch is). Verwisselbaarheid = bij het innemen van een
standpunt de eigen belangen niet meer gewist toekennen dan de belangen van
anderen. De eigen rol in een moreel standpunt moet op een of andere manier
verwisselbaar zijn met de rol van anderen. (Het overstijgt egoïsme)
Hoe weten we wat goed is … en wie bepaalt dat?
De rechtsvaardigheidstheorieën
Binnen de normatieve ethiek worden drie grote ethische stromingen onderscheiden:
1. Het consequentialisme: een handeling is goed als deze de best mogelijke
gevolgen oplevert
2. De deontologie (Immanuel Kant): een handeling is goed als deze vertrekt vanuit
de juiste intentie (principe), morele plicht en categorisch imperatief
3. De teleologie of deugdenethiek (zorgethiek): de evaluatie ligt niet bij de
handeling, maar bij de handelende persoon
Het consequentialisme (gevolgen)
Het evalueert de handeling o.b.v. de toestand die die handeling veroorzaakt: een
,handeling is goed als die de best mogelijke gevolgen oplevert, of de minst schadelijke.
Ethiek is een afweging waarbij we moeten streven naar een positief balans. Het
Utilarisme – De ethiek van de opportuniteit
Worden: het goede krijgt vorm in relatie tot elkaar. Belofte breken kan, als het meer
voordeel oplevert.
De deontologie (principes afspreken)
Een beroepscode, met richtlijnen om ethisch te handelen, het zegt hoe we behoren te
handelen, waarbij concretisering van specifieke principes in regels het gedrag sturen.
= Plichtenleer/beginselethiek
Zegt hoe we behoren te handelen en evalueert die handeling. Kijkt naar de
achterliggende intenties.
De categorische imperatief – De moraaltheorie na Kant: relativering van een
onbereikbaar ideaal
Zijn: deontologisch handelen juist handelen volgens universaliseerbare principes.
Belofte breken kan niet, waarde ‘betrouwbaarheid’/ de regel dat we een belofte
nakomen.
Midden tussen relativisme en dogmatisme: belang van principes maar steeds binnen
de context.
Het goede of het juiste doen: het goede moeten we daarbij opvatten als een moreel
positief doel dat we bereiken door ons handelen en het juiste als geheel van regels of
morele normen die onze zoektocht naar het goede mogelijk maken of net binnen de
perken houden.
De teleologie of deugdenethiek (verwachtingen vanuit beroep)
De evaluatie ligt niet bij de handeling, maar wel bij de handelende persoon. Het goede
in de deugdenethiek (Aristoteles) bestaat uit de verwezenlijking van een aantal goede
individuen.
Gulden middenweg, morele grondhouding hebben, fundament persoonlijke
ontwikkeling.
Synthese: gericht op een betere wereld en deugden als “juiste” kwaliteit
Zorgethiek: zorg als basisrecht – principe, maar particulier en relationeel bekijken
Zorg als basisrecht: zorg hebben voor (aandachtigheid), zorg dragen voor
(verantwoordelijkheid), zorgen voor (competentie) en zorg ontvangen
(wederkerigheid)
Communicatieve rationaliteit (Habermas)
Middel om ethische dialoog aan te gaan – opbouwen van argumenten en
tegensprekelijkheid
Communicatief handelen: een machtsvrije dialoog, waarbij deskundigheid en de
manier van handelen in alle openheid besproken kunnen worden. Vertrekpunt: een
symmetrische relatie (machtsvrij en gericht op een gemeenschappelijk doel)
Drie soorten ethische argumenten
1. Oriëntatie in de breedte: objectieve wereld feiten (consequentialisme)
Waarheid en feitelijkheid, context waar het sociale zich afspeelt
(rolverwachtingen)
2. Oriëntatie in de hoogte: intersubjectieve wereld principes (deontologie)
Gebaseerd op het juiste, mandaat, juistheid, finaliteit (doelen)
, 3. Oriëntatie in de diepte: subjectieve wereld eigen ervaringen, deugden
(deugdenethiek)
Persoonlijke ethische argumenten onder de vorm van authenticiteit,
betrokkenheid (practice wisdom), niet waardevrij
Ethische dialoog hanteert drie soorten argumenten door elkaar
Wat kan je doen? (Beroeps)positie en rolverwachtingen waarheid
Wat moet je doen? Vanuit beroepspositie en wat is je mandaat
rechtvaardigheid
Wat wil je doen? Authenticiteit – integriteit waarachtigheid
Deontologie “Plichtenleer”: Wat we zouden ‘moeten’ doen (ETHIEK)
Basis: principes (ethische aspecten (h)erkennen: de geest van de wet)
Focus: vertrouwelijkheid
Omgaan met vertrouwelijke gegeven, in vertrouwen werken, betrouwbaar zijn.
Privacy: alom bekend, weinig bemind?
Privacy als mensenrecht (omdat je mens bent, onvervreemdbaar)
Mensenrechten en het recht op privacy zijn subjectieve rechten en moeten steeds
gegrond zijn in het objectieve recht (concreet verdrag of wetgeving of regel)
Privacy: situering
Oorsprong: the right to be let alone (1890) Door de opkom pers was het nodig om
een scheidingslijn tussen de publieke en private sfeer scherp te stellen.
Verticaal (overheid, organisaties – burgers) en horizontaal (tussen burgers onderling)
Stroomversnelling eind 20ste eeuw door digitalisering
Negatieve en positieve vrijheid
Kant: vrijheid is enerzijds natuurlijke vrijheid of handelingsvrijheid en anderzijds
autonomie, de mogelijkheid om wat men wil ook daadwerkelijk na te kunne streven.
Negatieve vrijheid: vrij van zijn
Duidt op een afwezigheid van ongewilde anderen in de persoonlijke/private sfeer.
Keuzes kunnen maken zonder dat anderen zich bemoeien of je dwingen ze te maken.
Positieve vrijheid: vrij zijn om
Duidt op een aanwezigheid, over het ‘in de mogelijkheid zijn’ om van je vrijheid te
genieten. Voldoende keuzemogelijkheden hebben. Je zin kunnen doen,
onrechtvaardigheden aanklagen. Zaken in het verleden kunnen laten en opnieuw
beginnen. privacy = emancipatorisch
Definitie privacy?
Dimensies privacy:
Informationele privacy: informatie over een persoon en de aanspraak van de
persoon
Communicatieve privacy: vrijheid met wie in communicatie gaan en beschermd
(relationeel)
Fysische en psychische privacy: individuele zelfbeschikking over lichaam en
verstand
Zelfbepaling: the right to be let alone, individuele autonomie, keuzes kunnen
maken
, Privacy als individueel recht
Het recht om te verbergen of te bepalen wat publiek wordt > fundamentele vrijheid
Grenzen aan vrijheid (juridisch-ethisch):
Schadebeginsel. Het opgeven van vrijheden en rechten moet:
1. Noodzakelijk zijn
2. Bij wet geregeld zijn: Legaliteit
3. Steeds grondig afgewogen zijn: Afweging
o Finaliteit: een relevant doel wordt nagestreefd
o Proportionaliteit: maatregel in verhouding tot het bereikte doel
o Subsidiariteit: minder ingrijpende maatregel om doel te bereiken krijgt de
voorkeur
Privacy wordt afgenomen in functie van vrijheid.
Privacy schending: oordeel ligt bij de rechter, voortdurende afweging.
Geïnformeerde toestemming
GDPR (en Belgische wetgeving)
Krijtlijnen rond privacy (2018) > informationele privacy (data-economie)
Persoonsgegevens: iedere informatie betreffende een natuurlijke persoon die
geïdentificeerd of identificeerbaar is.
Verwerking: elke activiteit met persoonsgegevens
Ruime interpretatie: toestemming kan vooraf gevraagd worden (prior consent), op het
moment zelf (actual consent) en achteraf (subsequent consent). Toestemming kan te
allen tijde ingetrokken worden. Andere termen: Hypothetical consent, Negotiated
consent, Consent by proxy
Beginselen (GDPR: principes)
De Europese regelgeving en de Belgische wetgeving bepalen onder welke
voorwaarden persoons-gegevens verwerkt mogen worden. In de regelgeving zes
beginselen:
1. Verwerking moet rechtmatig, behoorlijk en transparant zijn (legaliteit en
legitimiteit)
(ook een competentiediscussie)
2. De finaliteit moet duidelijk zijn: duidelijk omschreven en gerechtvaardigde
doeleinden
3. De verwerkte gegevens moeten proportioneel en juist zijn: nooit meer gegevens
dan nodig
4. Er geldt een opslagbeperking: niet langer bewaard dan noodzakelijk
5. Integriteit: een algemene verantwoordingsplicht (accountability)
6. Verantwoordelijkheid: gegevens doorgegeven aan derden is verboden, tenzij
toestemming
Rechten
Centraal: geïnformeerde toestemming en transparantie (recht op informatie en
toestemming moet kunnen ingetrokken worden)
Plichten
Privacy by design = gegevens zo veilig mogelijk bewaren, gegevensbescherming
Privacy by default = privacy meer een uitgangspunt dan een gedachte achteraf,
