Europa en de wereld
-> zie notities bij ppts op onedrive
“perceptie is belangrijker dan de werkelijkheid”
prof.dr. Rik Coolsaet
referentiekader bepaalt ons perspectief
Europa en de wereld
Les 1: Het Europees perspectief
Mijn eigen perspectief
Ons eigen perspectief
→ Beïnvloed door ons referentiekader:
● Waar we opgroeien
● Wie onze ouders zijn
● Waar we naar school zijn geweest,...
→ bepaalt hoe we denken over de wereld
Hoe moeten we geschiedenis analyseren?
● Bewust zijn van ons referentiekader
● streven naar objectiviteit bij wat we
onderzoeken
● bronnen analyseren en vergelijken met elkaar
Mercatorprojectie – peterprojectie:
→ meest gebruikt, maar niet helemaal correct
1. Het Europees perspectief. Wat is dat?
Verschillende Blik op de Wereld: Europa ↔ V.S.
Secularisering
In Europa: minder gelovigen (=secularisering)
In Amerika: 93% van de bevolking gelovig
→ Amerikanen hun wereldbeeld verschilt sterk van dat van Europa
Geloof en Cultuur
Geloof is cultureel nog steeds aanwezig (bijv. scouts, huwelijken, tradities)
Scheiding tussen staat en kerk
Geloof nog steeds aanwezig in tradities (bijv. gedoopt worden), maar veel mensen
zijn geen actieve christenen meer
1
,Oorzaken Verschil in Perceptie van de Wereld
Veel mensen vluchtten naar Amerika vanwege geloofsvervolging in eigen land
(bijv. Britten die calvinistisch waren)
De Verlichting: rede (=denkvermogen) werd belangrijker, men begon helderder na
te denken
2. Wat is de Verlichting?
De Verlichting: Oorzaak van Ons Denken
Kenmerken van de Verlichting
Startpunt van ons hedendaagse denken
Rationeel optimisme en verlicht denken over godsdienst, politiek en sociale
verhoudingen
Denkstroming: Rationalisme= Vertrouwen in het verstand (staat boven het geloof)
Belangrijke Denkers
Montesquieu (18de eeuw):
Scheiding der machten (wetgevend, uitvoerend, rechterlijk)
Voltaire (18de eeuw):
Vrijheid en gelijkheid
Rousseau (18de eeuw):
Le contrat social = Sociaal contract waarmee gelijkheid gerealiseerd kan worden
Filmpje: https://www.youtube.com/watch?v=aLTPcqjfHNw&t=58s
3. Wat is ons referentiekader?
Hoe Europa de Ander Zag
Machtspositie in de 19de Eeuw
Europa veel macht over andere delen van de wereld, vooral door kolonisatie.
Europese landen vonden zichzelf superieur en zagen andere volken vaak als
‘minderwaardig’.
Oorzaken: De Verlichting
Eind 18de eeuw begon de Verlichting, een periode waarin mensen meer gingen
vertrouwen op hun verstand (rationalisme) en kritisch nadachten over tradities.
Tijdens de Verlichting werd het begrip "ras" uitgevonden (volgens dr. Devin Vartija,
Universiteit Utrecht).
Mensen werden ingedeeld in verschillende ‘rassen’ op basis van uiterlijke
kenmerken.
Hoe de Verlichting (ongewild) voor Ongelijkheid Zorgde
Door de nadruk op verstand en wetenschap probeerden mensen alles te verklaren,
ook verschillen tussen mensen.
Sommige wetenschappers (pseudowetenschappers) beweerden dat bepaalde
rassen slimmer of beter waren dan andere.
2
, Dit leidde tot het idee dat Europeanen superieur waren aan andere volkeren, wat
ongelijkheid versterkte.
Wetenschappelijke Ontwikkeling: Rassen Bestaan Niet
Later, door DNA-onderzoek, is bewezen dat ‘rassen’ niet echt bestaan.
De verschillen in DNA tussen mensen zijn zo groot en verspreid dat je geen
duidelijke groepen (‘rassen’) kunt maken.
Raciaal Denken als Rechtvaardiging voor Kolonisatie
Het idee van verschillende rassen werd gebruikt om kolonisatie te rechtvaardigen.
Europeanen zeiden dat zij de ‘white man’s burden’ hadden: de ‘plicht’ om andere
volkeren te ‘beschaven’ en te besturen.
Dit was een excuus om landen te veroveren en mensen te onderdrukken.
4. Conclusie: dr. Devin Vartija
Gelijkheid en Ongelijkheid tijdens de Verlichting
Ongelijkheid werd als schandalig gezien, maar…
In de Verlichting vonden steeds meer mensen ongelijkheid (bijvoorbeeld slavernij of
onderdrukking) weerzinwekkend en schandalig.
Toch werd er een onderscheid gemaakt op basis van “raciale verschillen”.
Gelijkheid in de Verlichting gold vooral voor witte mannen:
Er was meer gelijkheid binnen deze groep, maar ongelijkheid bleef bestaan
tegenover vrouwen en mensen van andere afkomst.
Meer Gelijkheid voor Witte Mensen
In deze tijd werden sociale ontmoetingsplekken zoals cafés en salons populairder en
toegankelijker voor verschillende groepen witte mensen (burgerij, aristocratie, enz.).
In deze cafés en salons leerden mensen van verschillende sociale klassen elkaar
kennen en praten ze over ideeën als stemrecht en gelijke rechten.
Positief gevolg:
Meer gelijkheid en contact tussen verschillende sociale klassen binnen de witte
bevolking.
Hierdoor kregen mensen een breder beeld van de wereld en elkaars situatie.
Diderot: Waarom bestaan soorten?
Diderot stelde vragen als: “Waarom bestaan er verschillende soorten mensen?”
Antwoord:
De mens bestaat al heel lang en heeft zich aangepast aan verschillende
klimaten.
Daardoor zijn er verschillen ontstaan, zoals huidskleur en andere uiterlijke
kenmerken.
Ongewild Gevolg voor Kolonisatie
3
, Door deze ideeën dachten Europeanen dat niet-witte mensen “anders” waren door
hun aanpassing aan het klimaat.
Dit leidde tot het onbedoelde gevolg dat kolonisatie werd gerechtvaardigd:
Het idee ontstond dat Europeanen de “plicht” hadden om niet-witte mensen te
“redden” of te “beschaven” (het zogenaamde civilisatie-idee).
5. Casus: voorbeelden
A. Saartje Baartman (1789-1815) – La Venus
Noire
Waargebeurd verhaal: Saartje Baartman was een Zuid-Afrikaanse vrouw.
Bijnaam: “La Venus Noire” (De Zwarte Venus).
Hottentot: Term die in die tijd werd gebruikt voor haar volk in Zuid-Afrika.
Tentoonstelling: Ze werd in Europa tentoongesteld als een ‘wild’ en ‘exotisch’
persoon, vooral om haar lichaam.
Misbruik: Ze werd misbruikt en voorgesteld als een soort bezienswaardigheid.
Na haar dood: Haar geraamte werd tot 1974 in een museum in Parijs
tentoongesteld.
Sociaal Darwinisme
Herbert Spencer paste Darwin’s evolutietheorie verkeerd toe op mensen.
Ze geloofden dat er verschillende “rassen” waren, en dat sommige rassen superieur
waren aan anderen.
Dit leidde tot het idee dat sommige mensen (rassen) meer waard waren dan
anderen.
Deze ideeën werden ook gebruikt om sociale ongelijkheid te verklaren, bijvoorbeeld:
“Jij bent arm, dus jij hoort onderaan.”
Eugenetica (=Het idee dat je een “ras” kunt verbeteren volgens bepaalde methodes)
Dit wouden ze doen aan de hand van uitsluiting. Dit wil zeggen dat mensen die
volgens deze ideeën ‘minderwaardig’ waren, mochten zich niet voortplanten.
Deze ideeën vormden later de basis voor het beleid van nazi-Duitsland, met het
zogenaamde “Arische ras” als ideaal.
Filmpje: https://www.youtube.com/watch?v=1-D8N5uaePw
4
-> zie notities bij ppts op onedrive
“perceptie is belangrijker dan de werkelijkheid”
prof.dr. Rik Coolsaet
referentiekader bepaalt ons perspectief
Europa en de wereld
Les 1: Het Europees perspectief
Mijn eigen perspectief
Ons eigen perspectief
→ Beïnvloed door ons referentiekader:
● Waar we opgroeien
● Wie onze ouders zijn
● Waar we naar school zijn geweest,...
→ bepaalt hoe we denken over de wereld
Hoe moeten we geschiedenis analyseren?
● Bewust zijn van ons referentiekader
● streven naar objectiviteit bij wat we
onderzoeken
● bronnen analyseren en vergelijken met elkaar
Mercatorprojectie – peterprojectie:
→ meest gebruikt, maar niet helemaal correct
1. Het Europees perspectief. Wat is dat?
Verschillende Blik op de Wereld: Europa ↔ V.S.
Secularisering
In Europa: minder gelovigen (=secularisering)
In Amerika: 93% van de bevolking gelovig
→ Amerikanen hun wereldbeeld verschilt sterk van dat van Europa
Geloof en Cultuur
Geloof is cultureel nog steeds aanwezig (bijv. scouts, huwelijken, tradities)
Scheiding tussen staat en kerk
Geloof nog steeds aanwezig in tradities (bijv. gedoopt worden), maar veel mensen
zijn geen actieve christenen meer
1
,Oorzaken Verschil in Perceptie van de Wereld
Veel mensen vluchtten naar Amerika vanwege geloofsvervolging in eigen land
(bijv. Britten die calvinistisch waren)
De Verlichting: rede (=denkvermogen) werd belangrijker, men begon helderder na
te denken
2. Wat is de Verlichting?
De Verlichting: Oorzaak van Ons Denken
Kenmerken van de Verlichting
Startpunt van ons hedendaagse denken
Rationeel optimisme en verlicht denken over godsdienst, politiek en sociale
verhoudingen
Denkstroming: Rationalisme= Vertrouwen in het verstand (staat boven het geloof)
Belangrijke Denkers
Montesquieu (18de eeuw):
Scheiding der machten (wetgevend, uitvoerend, rechterlijk)
Voltaire (18de eeuw):
Vrijheid en gelijkheid
Rousseau (18de eeuw):
Le contrat social = Sociaal contract waarmee gelijkheid gerealiseerd kan worden
Filmpje: https://www.youtube.com/watch?v=aLTPcqjfHNw&t=58s
3. Wat is ons referentiekader?
Hoe Europa de Ander Zag
Machtspositie in de 19de Eeuw
Europa veel macht over andere delen van de wereld, vooral door kolonisatie.
Europese landen vonden zichzelf superieur en zagen andere volken vaak als
‘minderwaardig’.
Oorzaken: De Verlichting
Eind 18de eeuw begon de Verlichting, een periode waarin mensen meer gingen
vertrouwen op hun verstand (rationalisme) en kritisch nadachten over tradities.
Tijdens de Verlichting werd het begrip "ras" uitgevonden (volgens dr. Devin Vartija,
Universiteit Utrecht).
Mensen werden ingedeeld in verschillende ‘rassen’ op basis van uiterlijke
kenmerken.
Hoe de Verlichting (ongewild) voor Ongelijkheid Zorgde
Door de nadruk op verstand en wetenschap probeerden mensen alles te verklaren,
ook verschillen tussen mensen.
Sommige wetenschappers (pseudowetenschappers) beweerden dat bepaalde
rassen slimmer of beter waren dan andere.
2
, Dit leidde tot het idee dat Europeanen superieur waren aan andere volkeren, wat
ongelijkheid versterkte.
Wetenschappelijke Ontwikkeling: Rassen Bestaan Niet
Later, door DNA-onderzoek, is bewezen dat ‘rassen’ niet echt bestaan.
De verschillen in DNA tussen mensen zijn zo groot en verspreid dat je geen
duidelijke groepen (‘rassen’) kunt maken.
Raciaal Denken als Rechtvaardiging voor Kolonisatie
Het idee van verschillende rassen werd gebruikt om kolonisatie te rechtvaardigen.
Europeanen zeiden dat zij de ‘white man’s burden’ hadden: de ‘plicht’ om andere
volkeren te ‘beschaven’ en te besturen.
Dit was een excuus om landen te veroveren en mensen te onderdrukken.
4. Conclusie: dr. Devin Vartija
Gelijkheid en Ongelijkheid tijdens de Verlichting
Ongelijkheid werd als schandalig gezien, maar…
In de Verlichting vonden steeds meer mensen ongelijkheid (bijvoorbeeld slavernij of
onderdrukking) weerzinwekkend en schandalig.
Toch werd er een onderscheid gemaakt op basis van “raciale verschillen”.
Gelijkheid in de Verlichting gold vooral voor witte mannen:
Er was meer gelijkheid binnen deze groep, maar ongelijkheid bleef bestaan
tegenover vrouwen en mensen van andere afkomst.
Meer Gelijkheid voor Witte Mensen
In deze tijd werden sociale ontmoetingsplekken zoals cafés en salons populairder en
toegankelijker voor verschillende groepen witte mensen (burgerij, aristocratie, enz.).
In deze cafés en salons leerden mensen van verschillende sociale klassen elkaar
kennen en praten ze over ideeën als stemrecht en gelijke rechten.
Positief gevolg:
Meer gelijkheid en contact tussen verschillende sociale klassen binnen de witte
bevolking.
Hierdoor kregen mensen een breder beeld van de wereld en elkaars situatie.
Diderot: Waarom bestaan soorten?
Diderot stelde vragen als: “Waarom bestaan er verschillende soorten mensen?”
Antwoord:
De mens bestaat al heel lang en heeft zich aangepast aan verschillende
klimaten.
Daardoor zijn er verschillen ontstaan, zoals huidskleur en andere uiterlijke
kenmerken.
Ongewild Gevolg voor Kolonisatie
3
, Door deze ideeën dachten Europeanen dat niet-witte mensen “anders” waren door
hun aanpassing aan het klimaat.
Dit leidde tot het onbedoelde gevolg dat kolonisatie werd gerechtvaardigd:
Het idee ontstond dat Europeanen de “plicht” hadden om niet-witte mensen te
“redden” of te “beschaven” (het zogenaamde civilisatie-idee).
5. Casus: voorbeelden
A. Saartje Baartman (1789-1815) – La Venus
Noire
Waargebeurd verhaal: Saartje Baartman was een Zuid-Afrikaanse vrouw.
Bijnaam: “La Venus Noire” (De Zwarte Venus).
Hottentot: Term die in die tijd werd gebruikt voor haar volk in Zuid-Afrika.
Tentoonstelling: Ze werd in Europa tentoongesteld als een ‘wild’ en ‘exotisch’
persoon, vooral om haar lichaam.
Misbruik: Ze werd misbruikt en voorgesteld als een soort bezienswaardigheid.
Na haar dood: Haar geraamte werd tot 1974 in een museum in Parijs
tentoongesteld.
Sociaal Darwinisme
Herbert Spencer paste Darwin’s evolutietheorie verkeerd toe op mensen.
Ze geloofden dat er verschillende “rassen” waren, en dat sommige rassen superieur
waren aan anderen.
Dit leidde tot het idee dat sommige mensen (rassen) meer waard waren dan
anderen.
Deze ideeën werden ook gebruikt om sociale ongelijkheid te verklaren, bijvoorbeeld:
“Jij bent arm, dus jij hoort onderaan.”
Eugenetica (=Het idee dat je een “ras” kunt verbeteren volgens bepaalde methodes)
Dit wouden ze doen aan de hand van uitsluiting. Dit wil zeggen dat mensen die
volgens deze ideeën ‘minderwaardig’ waren, mochten zich niet voortplanten.
Deze ideeën vormden later de basis voor het beleid van nazi-Duitsland, met het
zogenaamde “Arische ras” als ideaal.
Filmpje: https://www.youtube.com/watch?v=1-D8N5uaePw
4
