H12 gezondheid
12.1 Voorkomen is beter dan genezen
Factoren die gezondheid beïnvloeden
Gezondheid betekent dat je lichamelijk, sociaal en geneestelijk goed functioneert. Een
gezonde leefstijl (gezonde voeding, genoeg beweging en slaap, weinig stress, niet roken en
niet te veel alcohol drinken). versterkt bij mensen het immuunsysteem en verkleint de kans
op een ernstig verloop van een infectie.
Om gezond te blijven beschikt je lichaam over een aantal mechanismen om je te beschermen.
Aan de buitenkant van je lichaam is dat de huid. Je huid bestaat uit twee lagen: de opperhuid
en de lederhuid. De buitenste laag van de opperhuid is de hoornlaag. Deze laag bestaat uit
dode, verhoornde cellen die voortdurend afschilferen. Vanuit de onderste laag cellen van de
opperhuid groeit de opperhuid aan.
De lederhuid ligt onder de opperhuid en bestaat uit elastische vezels en bloedvaten, spiertjes,
haarzakjes met haren, zintuigen, zenuwuiteinden, talgklieren en zweetklieren. De bloedvaten,
zweetklieren en spieren spelen een rol bij de temperatuurregulatie.
De buitenste laag van de huid, de hoornlaag, gaat vochtverlies tegen en voorkomt
binnendringen van gifstoffen en ziekteverwekkers.
Ter bescherming tegen verbranding kan de huid een UV-filter maken. UV-licht stimuleert
pigmentvormende cellen in de onderste laag van de opperhuid (de kiemlaag) om
pigmentkorrels te maken (die geven de huid een bruine kleur). Zonder die pigmentkorrels kan
je huid 5 tot 30 minuten zon verdragen. Door de UV-stralen in het zonlicht gaan de cellen in
de kiemlaag sneller delen, waardoor de huid verdikt. Deze verdikking biedt het DNA in de
cellen extra bescherming tegen de mutagene werking van het UV-licht.
Onder de huid bevindt zich het onderhuids bindweefsel dat dient als isolatie.
Andere barrières
Ogen, luchtwegen, mond , maag, darmen en vagina hebben geen huid maar slijmvlies als
barrière. Het slijmvlies in de luchtwegen produceert slijm, dat stof en ziekteverwekkers
tegenhoudt. Trilharen in de luchtpijp duwen het slijm met stof en ziekteverwekkers naar de
keelholte. Vervolgens doodt het zure maagsap de meeste bacteriën.
, Afweermechanismen bij planten
Planten verdedigen zich tegen vraat en ziekteverwekkers.
- Mechanische afweer
Cactussen hebben stekels en doornen die mechanische afweer vormen en de plant
beschermen tegen vraat door dieren.
- Chemische afweer
Sommige planten smaken vies door bittere stof. Dit maakt ze onaantrekkelijk voor
planteneters. Afweer door middel van giftige en vies smakende stoffen.
- Signaalstoffen
Planten die gebruikmaken van geurstoffen.
12.1 Eigen afweer en antibiotica
Aangeboren afweer
Slagen de passief beschermende barrières er niet in om ziekteverwekkers buiten je lichaam te
houden, dan gaan actieve verdedigingssystemen aan het werk. Fagocyten, witte bloedcellen,
nemen ziekteverwekkers op via fagocytose. Vooral de macrofagen (doelgroep van de
fagocyten) zijn actief. Zij kunnen hun vorm aanpassen en breken de opgenomen
ziekteverwekker af met behulp van enzymen. Je hebt de fagocyten net als je huid en
slijmvliezen al vanaf je geboorte. Deze vorm heet aangeboren afweer of ook wel
niet-specifieke afweer omdat de fagocyten geen onderscheid maken tussen de bacteriën.
Bij een verwonding van de huid kruipen fagocyten de haarvaten uit. Zij nemen
binnengedrongen bacteriën op door middel van fagocytose en vernietigen ze met enzymen.
Antibiotica
Bij ernstige bacteriële infecties kunnen artsen antibiotica geven. Dit maakt de deling en groei
van bacteriën onmogelijk. Zo krijgt het lichaam extra tijd om de bacterie op te ruimen. Door
overmatig gebruik van antibiotica zijn sommige bacteriën nu multiresistent. Deze zogeheten
ziekenhuisbacterie is resistent voor meerdere typen antibiotica en is lastig te bestrijden.
Gemiddeld zijn er voor iedere lichaamscel ongeveer tien bacteriën in en op je lichaam
aanwezig. Alle bacteriën samen vormen je microbioom. Het grootste gedeelte bevindt zich in
de dikke darm: de darmflora. Deze bacteriën breken een deel van de onverteerbare vezels af
tot stoffen die de darmperistaltiek stimuleren en sommige maken vitamine K. Een gezonde
darmflora houdt aanwezige ziekteverwekkende bacteriën onder controle. Bij ziekten,
ongezond eten, of antibiotica sterft een deel van de nuttige darmflora waardoor
ziekteverwekkende bacteriën de kans krijgen zich te vermenigvuldigen.
12.3 Verworven afweer
Afweer met lymfocyten
Na een infectie schakelt je lichaam de afweer met lymfocyten in. De witte bloedcellen
kunnen, in tegenstelling tot fagocyten, wel onderscheid maken tussen de verschillende
ziekteverwekkers. Lymfocyten herkennen de indringers aan hun herkenningseiwitten: de
antigenen. Lymfocyten reageren alleen op lichaamsvreemde antigenen. Lymfocyten is een
type witte bloedcel die ontstaat in het rode beenmerg. De reactie op lichaamsvreemde stoffen
noemen we de verworven of specifieke afweer.
12.1 Voorkomen is beter dan genezen
Factoren die gezondheid beïnvloeden
Gezondheid betekent dat je lichamelijk, sociaal en geneestelijk goed functioneert. Een
gezonde leefstijl (gezonde voeding, genoeg beweging en slaap, weinig stress, niet roken en
niet te veel alcohol drinken). versterkt bij mensen het immuunsysteem en verkleint de kans
op een ernstig verloop van een infectie.
Om gezond te blijven beschikt je lichaam over een aantal mechanismen om je te beschermen.
Aan de buitenkant van je lichaam is dat de huid. Je huid bestaat uit twee lagen: de opperhuid
en de lederhuid. De buitenste laag van de opperhuid is de hoornlaag. Deze laag bestaat uit
dode, verhoornde cellen die voortdurend afschilferen. Vanuit de onderste laag cellen van de
opperhuid groeit de opperhuid aan.
De lederhuid ligt onder de opperhuid en bestaat uit elastische vezels en bloedvaten, spiertjes,
haarzakjes met haren, zintuigen, zenuwuiteinden, talgklieren en zweetklieren. De bloedvaten,
zweetklieren en spieren spelen een rol bij de temperatuurregulatie.
De buitenste laag van de huid, de hoornlaag, gaat vochtverlies tegen en voorkomt
binnendringen van gifstoffen en ziekteverwekkers.
Ter bescherming tegen verbranding kan de huid een UV-filter maken. UV-licht stimuleert
pigmentvormende cellen in de onderste laag van de opperhuid (de kiemlaag) om
pigmentkorrels te maken (die geven de huid een bruine kleur). Zonder die pigmentkorrels kan
je huid 5 tot 30 minuten zon verdragen. Door de UV-stralen in het zonlicht gaan de cellen in
de kiemlaag sneller delen, waardoor de huid verdikt. Deze verdikking biedt het DNA in de
cellen extra bescherming tegen de mutagene werking van het UV-licht.
Onder de huid bevindt zich het onderhuids bindweefsel dat dient als isolatie.
Andere barrières
Ogen, luchtwegen, mond , maag, darmen en vagina hebben geen huid maar slijmvlies als
barrière. Het slijmvlies in de luchtwegen produceert slijm, dat stof en ziekteverwekkers
tegenhoudt. Trilharen in de luchtpijp duwen het slijm met stof en ziekteverwekkers naar de
keelholte. Vervolgens doodt het zure maagsap de meeste bacteriën.
, Afweermechanismen bij planten
Planten verdedigen zich tegen vraat en ziekteverwekkers.
- Mechanische afweer
Cactussen hebben stekels en doornen die mechanische afweer vormen en de plant
beschermen tegen vraat door dieren.
- Chemische afweer
Sommige planten smaken vies door bittere stof. Dit maakt ze onaantrekkelijk voor
planteneters. Afweer door middel van giftige en vies smakende stoffen.
- Signaalstoffen
Planten die gebruikmaken van geurstoffen.
12.1 Eigen afweer en antibiotica
Aangeboren afweer
Slagen de passief beschermende barrières er niet in om ziekteverwekkers buiten je lichaam te
houden, dan gaan actieve verdedigingssystemen aan het werk. Fagocyten, witte bloedcellen,
nemen ziekteverwekkers op via fagocytose. Vooral de macrofagen (doelgroep van de
fagocyten) zijn actief. Zij kunnen hun vorm aanpassen en breken de opgenomen
ziekteverwekker af met behulp van enzymen. Je hebt de fagocyten net als je huid en
slijmvliezen al vanaf je geboorte. Deze vorm heet aangeboren afweer of ook wel
niet-specifieke afweer omdat de fagocyten geen onderscheid maken tussen de bacteriën.
Bij een verwonding van de huid kruipen fagocyten de haarvaten uit. Zij nemen
binnengedrongen bacteriën op door middel van fagocytose en vernietigen ze met enzymen.
Antibiotica
Bij ernstige bacteriële infecties kunnen artsen antibiotica geven. Dit maakt de deling en groei
van bacteriën onmogelijk. Zo krijgt het lichaam extra tijd om de bacterie op te ruimen. Door
overmatig gebruik van antibiotica zijn sommige bacteriën nu multiresistent. Deze zogeheten
ziekenhuisbacterie is resistent voor meerdere typen antibiotica en is lastig te bestrijden.
Gemiddeld zijn er voor iedere lichaamscel ongeveer tien bacteriën in en op je lichaam
aanwezig. Alle bacteriën samen vormen je microbioom. Het grootste gedeelte bevindt zich in
de dikke darm: de darmflora. Deze bacteriën breken een deel van de onverteerbare vezels af
tot stoffen die de darmperistaltiek stimuleren en sommige maken vitamine K. Een gezonde
darmflora houdt aanwezige ziekteverwekkende bacteriën onder controle. Bij ziekten,
ongezond eten, of antibiotica sterft een deel van de nuttige darmflora waardoor
ziekteverwekkende bacteriën de kans krijgen zich te vermenigvuldigen.
12.3 Verworven afweer
Afweer met lymfocyten
Na een infectie schakelt je lichaam de afweer met lymfocyten in. De witte bloedcellen
kunnen, in tegenstelling tot fagocyten, wel onderscheid maken tussen de verschillende
ziekteverwekkers. Lymfocyten herkennen de indringers aan hun herkenningseiwitten: de
antigenen. Lymfocyten reageren alleen op lichaamsvreemde antigenen. Lymfocyten is een
type witte bloedcel die ontstaat in het rode beenmerg. De reactie op lichaamsvreemde stoffen
noemen we de verworven of specifieke afweer.
