Juridische argumentatieleer
Pagina | 1
, Deel I: Redeneren
Inleiding
Beperkingen en belang van JAL
Juridische argumentatieleer (JAL) als sleutel tot de technische eigenheid van het recht
Juridische argumentatieleer (JAL): verwoording, onderbouwing en overtuigingskracht van het recht
o Wat is een ‘goede’ redenering?
o Wat zijn overtuigende argumenten om mijn boodschap te onderbouwen?
o Wat zijn de spelregels voor een productief verloop van de discussie?
o Welke denkfouten bestaan er en hoe kunnen die mijn denken manipuleren?
Juridische argumentatieleer (JAL): verwoording, onderbouwing en overtuigingskracht van het recht
o (Wetgeving → wetgevingstechniek: buiten dit vak)
o Beleid: parlementaire handelingen, politieke communicatie
o Rechtspraak: conclusies, pleidooien, rechterlijke beslissingen
o Rechtsleer
o Beroepsleven algemeen (bv. bedrijven)
Retorica en welsprekendheid: zeer lange traditie
JAL als leer van het redeneren en (juridisch) argumenteren
Redeneren: aaneenschakelen van beweringen, waarbij één bewering (de conclusie) wordt afgeleid uit één of
meerdere andere beweringen (de premisse(n))
Binnen één persoon (monoloog)
Argumenteren: tussen minstens twee personen
(dialoog)
Wat is een ‘goede’ redenering?
≠ Juist (in de zin van waarheidsgetrouw)
→ Geldig redeneren: zuiver formeel criterium, namelijk geldig afleiden van conclusie uit premissen.
Premissen moeten niet gebaseerd zijn op waarheid om een geldige redenering op te bouwen.
Geldigheid (de samenhang tussen de premissen en de conclusie) ≠ de inhoud
Argumenteren: gericht op overtuigen
Tussen minstens twee personen (dialoog)
Wat is een ‘goed’ argument?
≠ Juist: in tegenstelling tot feiten hebben argumenten geen absoluut waarheidsgehalte
≠ Geldig: in tegenstelling tot wat voor redeneren het geval is, is er geen vaststaand formeel criterium
voor een ‘geldig’ argument. Wel zijn er verschillende theorieën over welke argumenten inhoudelijk het
meest overtuigen.
→ Deugdelijk argumenteren: argumenten die voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen
Redenering ≠ argumentatie
o Redeneringen zijn geldig of ongeldig; argumentaties zijn deugdelijk of ondeugdelijk
o Een geldige redenering vormt (idealiter) de basis voor een deugdelijk argument
Juridisch argumenteren: kerntaak van elke jurist
Argumenteren in een specifieke context met eigen regels, gebruiken en vakterminologie
Pagina | 2
,Belang van JAL
Argumentatie wordt recht. Recht codificeert en stuurt de werkelijkheid
Inzicht in eigenheid juridisch argumenteren: sleutel tot eigenheid recht
Beperkingen van JAL
Beperkt tot techniek. Biedt denkkaders en ijkpunten voor kwaliteitsvolle (deugdelijke) juridische
argumenten, maar geeft hier geen inhoud aan. Nochtans is een technisch deugdelijke juridische
redenering niets zonder inhoud.
Inhoud argumenten wordt bepaald door:
o Rechtsregels (in brede zin)
Dura lex sed lex?
Maar zie deel III: interpretatieve argumenten
Relativiteit van het recht: in tijd, in plaats, in impact
o Maar ook: de concrete aanwending van het recht en belangen achter het recht. Anders voor elke
individuele situatie en elke individuele jurist. Wordt o.a. bepaald door:
Maatschappelijke context, verwachtingen en waarden
Belangen en waarden opdrachtgever
Belangen en waarden jurist, maar ook diens positionaliteit (persoonlijkheid, sociale
identiteit, ervaringen)
Taalvaardigheid en -beheersing
Uitdaging: JAL en technologische innovatie (AI)
Opportuniteiten voor juristen
o Gebruik AI bij opzoekings- en schrijfvaardigheden: training in andere vakken
Maar ook valkuilen: misinformatie (nonsens, bias), ontbrekende bronvermelding, beperkte
schrijfvaardigheid (< adviesnota Studentenraad UAntwerpen)
Hoe werkt ChatGPT (en andere generatieve AI)?
“[ChatGPT] wordt getraind op enorme hoeveelheden tekstdatasets om te leren het volgende woord in
een zin te voorspellen. Het probeert patronen te herkennen en gebruikt statistische technieken om de
waarschijnlijkheid van bepaalde woorden of zinnen te bepalen in een gegeven context.”
(A.van Duin, “ChatGPT in het juridisch onderwijs: elke student een personal assistant”, Ars Aequi
september 2023, p. 699)
Links: de structuur van huidige advocatenkantoren
Juniors kosten heel veel geld
Doorsnee advocatenkantoor
Rechts: een nieuw model – voorspelling
De top blijft hetzelfde
De middenlaag: veel smaller
Het kleinere werk veel goedkoper te laten uitvoeren
Uitdaging: JAL en technologische innovatie (AI)
Juristen van de toekomst
o AI als assistent, niet als plaatsvervanger
o Nadruk op kritisch denken, creativiteit, empathie, strategisch vermogen
JAL: kennis van redeneren en argumenteren blijft essentieel
o Eigen basiscompetenties: jurist in de cockpit, AI als assistent
o Kritisch inzicht in werking AI: misinformatie, redeneerfouten, bias
o Creatief zelf een redenering en argumenten opbouwen, en denkfouten bij anderen identificeren
Pagina | 3
, Hoofdstuk I: De cognitieve achtergrond
1.1. De mens al dier met sterke cognitieve capaciteiten
Cognitieve capaciteiten < evolutionaire wortels
Theorie drievuldig brein: ons manier van denken
1) Oudste laag: reptielachtig brein
Bevat de meest basale structuur van het brein
Stuurt rigide, obsessief, compulsief en paranoïde gedrag
De kern: in zeer vroege evolutionaire tijden
Ook bij primitieve diersoorten
2) Tweede laag: oude zoogdierenbrein/ limbische brein
Andere functies: emotionele systeem (aangenaam en onaangenaam)
Emoties, drijfveren en motivatie, kennisverwerving, tijdsbesef, geheugen, geur
Gedeeld met andere zoogdieren – meer ontwikkelde diersoorten
3) Nieuwste laag: recente zoogdierenbrein/ neopalium
Typerend voor de mens
Onderverdeling: linker- en rechterhelft
o Linkerhelft: lineair, rationeel en verbaal
o Rechterhelft: ruimtelijk, abstract, muzikaal en artistiek
o Wederzijdse controle op elkaar
Bijzondere cognitieve functies (denkvermogen, creativiteit, …)
bv. inventiviteit en abstract redeneervermogen
(!!) Dit verklaard waarom wij vatbaar zijn voor redeneerfouten/ denkfouten (systeem 2)
Opgepast: ‘triune brain’ niet wetenschappelijk nauwkeurig
Voordeel: kader voor menselijke onredelijkheid
Mensen en dieren verschillen niet alleen weinig qua cognitieve capaciteiten, op sommige punten zijn
dieren veel ‘verstandiger’
Humans (echte mensen) vs. Econs (zuiver rationale actoren)
o Visie van de mens als econs: een visie die heel prominent aanwezig is in de wetenschap
o In het recht: perceptie de mens is zuiver rationeel (het contractenrecht is daarop gebaseerd)
o In realiteit: meerdere beïnvloedingen
o We denken graag dat we rationeel zijn, maar eigenlijk zijn we meer die human
o Fundamentele gevlogen voor hoe mensen in dialoog gaan
Idee van mens als rationele actor is zeer invloedrijk (geweest) in het recht (bv. Contractenrecht)
Gevolg van evolutionaire wortels van menselijk redeneren:
Manipuleerbaarheid (‘nudging’) -> “We zijn te manipuleren”
Ook ten goed die menselijke manipulatie: aanzetten tot de juiste keuzes maken
1.2. Systeem 1 en systeem 2-denken
Wat bepaalt ons gedrag? => Onderscheid tussen Systeem 1 en Systeem 2- denken
Systeem 1: snel, intuïtieve denken
o Automatische piloot: anders is het leven niet haalbaar zonder dat automatisch handelen
o Stuurt meeste van onze handelingen
o Het denken dat mijn emoties stuurt
o Deze vaardigheden bevinden zich in het reptielen – en limbische brein
Systeem 2: traag, rationeel denken
o Enkel bewust te activeren
o Niet op impulsen, maar gaan activeren
o “Rationeel zijn” -> waar de rede/ ratio zit
Pagina | 4
Pagina | 1
, Deel I: Redeneren
Inleiding
Beperkingen en belang van JAL
Juridische argumentatieleer (JAL) als sleutel tot de technische eigenheid van het recht
Juridische argumentatieleer (JAL): verwoording, onderbouwing en overtuigingskracht van het recht
o Wat is een ‘goede’ redenering?
o Wat zijn overtuigende argumenten om mijn boodschap te onderbouwen?
o Wat zijn de spelregels voor een productief verloop van de discussie?
o Welke denkfouten bestaan er en hoe kunnen die mijn denken manipuleren?
Juridische argumentatieleer (JAL): verwoording, onderbouwing en overtuigingskracht van het recht
o (Wetgeving → wetgevingstechniek: buiten dit vak)
o Beleid: parlementaire handelingen, politieke communicatie
o Rechtspraak: conclusies, pleidooien, rechterlijke beslissingen
o Rechtsleer
o Beroepsleven algemeen (bv. bedrijven)
Retorica en welsprekendheid: zeer lange traditie
JAL als leer van het redeneren en (juridisch) argumenteren
Redeneren: aaneenschakelen van beweringen, waarbij één bewering (de conclusie) wordt afgeleid uit één of
meerdere andere beweringen (de premisse(n))
Binnen één persoon (monoloog)
Argumenteren: tussen minstens twee personen
(dialoog)
Wat is een ‘goede’ redenering?
≠ Juist (in de zin van waarheidsgetrouw)
→ Geldig redeneren: zuiver formeel criterium, namelijk geldig afleiden van conclusie uit premissen.
Premissen moeten niet gebaseerd zijn op waarheid om een geldige redenering op te bouwen.
Geldigheid (de samenhang tussen de premissen en de conclusie) ≠ de inhoud
Argumenteren: gericht op overtuigen
Tussen minstens twee personen (dialoog)
Wat is een ‘goed’ argument?
≠ Juist: in tegenstelling tot feiten hebben argumenten geen absoluut waarheidsgehalte
≠ Geldig: in tegenstelling tot wat voor redeneren het geval is, is er geen vaststaand formeel criterium
voor een ‘geldig’ argument. Wel zijn er verschillende theorieën over welke argumenten inhoudelijk het
meest overtuigen.
→ Deugdelijk argumenteren: argumenten die voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen
Redenering ≠ argumentatie
o Redeneringen zijn geldig of ongeldig; argumentaties zijn deugdelijk of ondeugdelijk
o Een geldige redenering vormt (idealiter) de basis voor een deugdelijk argument
Juridisch argumenteren: kerntaak van elke jurist
Argumenteren in een specifieke context met eigen regels, gebruiken en vakterminologie
Pagina | 2
,Belang van JAL
Argumentatie wordt recht. Recht codificeert en stuurt de werkelijkheid
Inzicht in eigenheid juridisch argumenteren: sleutel tot eigenheid recht
Beperkingen van JAL
Beperkt tot techniek. Biedt denkkaders en ijkpunten voor kwaliteitsvolle (deugdelijke) juridische
argumenten, maar geeft hier geen inhoud aan. Nochtans is een technisch deugdelijke juridische
redenering niets zonder inhoud.
Inhoud argumenten wordt bepaald door:
o Rechtsregels (in brede zin)
Dura lex sed lex?
Maar zie deel III: interpretatieve argumenten
Relativiteit van het recht: in tijd, in plaats, in impact
o Maar ook: de concrete aanwending van het recht en belangen achter het recht. Anders voor elke
individuele situatie en elke individuele jurist. Wordt o.a. bepaald door:
Maatschappelijke context, verwachtingen en waarden
Belangen en waarden opdrachtgever
Belangen en waarden jurist, maar ook diens positionaliteit (persoonlijkheid, sociale
identiteit, ervaringen)
Taalvaardigheid en -beheersing
Uitdaging: JAL en technologische innovatie (AI)
Opportuniteiten voor juristen
o Gebruik AI bij opzoekings- en schrijfvaardigheden: training in andere vakken
Maar ook valkuilen: misinformatie (nonsens, bias), ontbrekende bronvermelding, beperkte
schrijfvaardigheid (< adviesnota Studentenraad UAntwerpen)
Hoe werkt ChatGPT (en andere generatieve AI)?
“[ChatGPT] wordt getraind op enorme hoeveelheden tekstdatasets om te leren het volgende woord in
een zin te voorspellen. Het probeert patronen te herkennen en gebruikt statistische technieken om de
waarschijnlijkheid van bepaalde woorden of zinnen te bepalen in een gegeven context.”
(A.van Duin, “ChatGPT in het juridisch onderwijs: elke student een personal assistant”, Ars Aequi
september 2023, p. 699)
Links: de structuur van huidige advocatenkantoren
Juniors kosten heel veel geld
Doorsnee advocatenkantoor
Rechts: een nieuw model – voorspelling
De top blijft hetzelfde
De middenlaag: veel smaller
Het kleinere werk veel goedkoper te laten uitvoeren
Uitdaging: JAL en technologische innovatie (AI)
Juristen van de toekomst
o AI als assistent, niet als plaatsvervanger
o Nadruk op kritisch denken, creativiteit, empathie, strategisch vermogen
JAL: kennis van redeneren en argumenteren blijft essentieel
o Eigen basiscompetenties: jurist in de cockpit, AI als assistent
o Kritisch inzicht in werking AI: misinformatie, redeneerfouten, bias
o Creatief zelf een redenering en argumenten opbouwen, en denkfouten bij anderen identificeren
Pagina | 3
, Hoofdstuk I: De cognitieve achtergrond
1.1. De mens al dier met sterke cognitieve capaciteiten
Cognitieve capaciteiten < evolutionaire wortels
Theorie drievuldig brein: ons manier van denken
1) Oudste laag: reptielachtig brein
Bevat de meest basale structuur van het brein
Stuurt rigide, obsessief, compulsief en paranoïde gedrag
De kern: in zeer vroege evolutionaire tijden
Ook bij primitieve diersoorten
2) Tweede laag: oude zoogdierenbrein/ limbische brein
Andere functies: emotionele systeem (aangenaam en onaangenaam)
Emoties, drijfveren en motivatie, kennisverwerving, tijdsbesef, geheugen, geur
Gedeeld met andere zoogdieren – meer ontwikkelde diersoorten
3) Nieuwste laag: recente zoogdierenbrein/ neopalium
Typerend voor de mens
Onderverdeling: linker- en rechterhelft
o Linkerhelft: lineair, rationeel en verbaal
o Rechterhelft: ruimtelijk, abstract, muzikaal en artistiek
o Wederzijdse controle op elkaar
Bijzondere cognitieve functies (denkvermogen, creativiteit, …)
bv. inventiviteit en abstract redeneervermogen
(!!) Dit verklaard waarom wij vatbaar zijn voor redeneerfouten/ denkfouten (systeem 2)
Opgepast: ‘triune brain’ niet wetenschappelijk nauwkeurig
Voordeel: kader voor menselijke onredelijkheid
Mensen en dieren verschillen niet alleen weinig qua cognitieve capaciteiten, op sommige punten zijn
dieren veel ‘verstandiger’
Humans (echte mensen) vs. Econs (zuiver rationale actoren)
o Visie van de mens als econs: een visie die heel prominent aanwezig is in de wetenschap
o In het recht: perceptie de mens is zuiver rationeel (het contractenrecht is daarop gebaseerd)
o In realiteit: meerdere beïnvloedingen
o We denken graag dat we rationeel zijn, maar eigenlijk zijn we meer die human
o Fundamentele gevlogen voor hoe mensen in dialoog gaan
Idee van mens als rationele actor is zeer invloedrijk (geweest) in het recht (bv. Contractenrecht)
Gevolg van evolutionaire wortels van menselijk redeneren:
Manipuleerbaarheid (‘nudging’) -> “We zijn te manipuleren”
Ook ten goed die menselijke manipulatie: aanzetten tot de juiste keuzes maken
1.2. Systeem 1 en systeem 2-denken
Wat bepaalt ons gedrag? => Onderscheid tussen Systeem 1 en Systeem 2- denken
Systeem 1: snel, intuïtieve denken
o Automatische piloot: anders is het leven niet haalbaar zonder dat automatisch handelen
o Stuurt meeste van onze handelingen
o Het denken dat mijn emoties stuurt
o Deze vaardigheden bevinden zich in het reptielen – en limbische brein
Systeem 2: traag, rationeel denken
o Enkel bewust te activeren
o Niet op impulsen, maar gaan activeren
o “Rationeel zijn” -> waar de rede/ ratio zit
Pagina | 4
