Module 3.4
Systeemgericht werken
,Inhoudsopgave
Inleiding ................................................................................................................................................... 2
A. Analyse van cliëntsituatie .................................................................................................................... 3
Situatieschets .................................................................................................................................. 3
Zes principes volgens Marcel Ravier (Ravier, 2017) ........................................................................ 4
Patronen en dynamieken structurele systeembenadering en strategische/communicatietheorie 4
Patronen en dynamieken contextuele benadering ......................................................................... 5
Verandermogelijkheden .................................................................................................................. 6
B. Systeemgerichte gesprekken: leerverslag ........................................................................................... 7
Reflectie eerste systeemgesprek ..................................................................................................... 7
Reflectie tweede systeemgesprek ................................................................................................... 8
Feedback Bas en Paul .................................................................................................................... 10
C. Casuïstiekbespreking ......................................................................................................................... 11
D. Visie op systeemgericht werken in jouw praktijk .............................................................................. 13
Beschrijving werkplek .................................................................................................................... 13
Systeemgerichte benadering en mijn werkplek ............................................................................ 13
Literatuur ............................................................................................................................................... 14
Bijlage 1 voorbereiding gesprek 1 ......................................................................................................... 15
Bijlage 2 voorbereiding gesprek 2 ......................................................................................................... 16
Bijlage 3 feedback gesprek 1 ................................................................................................................. 17
Bijlage 4 feedback gesprek 2 ................................................................................................................. 20
Bijlage 5 toestemmingsformulier .......................................................................................................... 23
1
,Inleiding
Ik ben als psychiatrisch verpleegkundige en sociaal werker in opleiding werkzaam bij XXX als
coördinerend behandelaar binnen een wijkteam. Het wijkteam biedt specialistische GGZ-zorg. In mijn
rol als coördinerend behandelaar ben ik verantwoordelijk voor een caseload van ongeveer veertig
mensen, waarbij ik de zorg coördineer. Mijn caseload bestaat uit mensen van 18 tot en met 67 jaar
die behandeling ontvangen van het GGZ-team vanwege complexe psychiatrische problematiek. De
module systeemgericht werken voer ik uit op mijn praktijkwerkplek binnen de GGZ, waarmee ik mijn
GGZ-agoog registratie wil behalen.
Dit verslag bevat een analyse vanuit systemisch perspectief van een cliëntsituatie uit mijn
praktijkervaring. Met dezelfde casus voer ik twee systeemgesprekken, waarvan ik de laatste opneem
en een gedeelte van de opname toevoeg aan deze module als bijlage. Ik schrijf een leerverslag over
de systeemgesprekken en reflecteer op mezelf. Het derde onderdeel bestaat uit een verslag van een
casuïstiekbespreking. In de casuïstiekbespreking ga ik met twee collega’s op zoek naar mogelijkheden
om de ingebrachte cliënt en het systeem te begeleiden vanuit de systeemgerichte benadering. In het
laatste onderdeel schrijf ik mijn visie op systeemgericht werken op mijn werkplek.
Als bijlage heb ik de voorbereidingen van de systeemgesprekken, de feedbackformulieren en het
toestemmingsformulier toegevoegd aan dit verslag. Als externe bijlage is mijn video-opname
toegevoegd.
De leeruitkomst die ik aantoon door middel van deze module luidt:
Je kijkt vanuit een systeemgericht perspectief naar cliëntsituaties in de praktijk en kunt vanuit
verschillende systeemgerichte benaderingen, technieken en instrumenten inzetten in gesprekken met
partners, gezinnen en/ of families van de cliënt.
Dit houdt in dat ik:
• Een probleemsituatie binnen een cliëntsysteem analyseer door gebruik te maken van
uitgangspunten van de algemene systeemtheorie, principes en kernbegrippen van
verschillende systeemgerichte benaderingen (structureel, strategisch en contextueel) en licht
op basis daarvan mogelijkheden tot verandering toe.
• Een systeemgericht gesprek voer waarbij ik laat zien dat ik vanuit meerzijdige partijdigheid
een werkrelatie aanga met elk van de betrokkenen. Ik maak gebruik van systeemgerichte
gesprekstechnieken en stimuleert adequate communicatie tussen de gesprekspartners. Ik zet
systeemgerichte instrumenten in.
• Reflecteer op basis van zelfobservatie en op basis van feedback van de betrokkenen (zo
mogelijk) en van de werkveldcoach op het verloop van het gesprek.
• Aantoon dat ik vanuit het systeemgerichte perspectief deelneem aan de bespreking van
verschillende casussen (binnen en/ of buiten de werkplek) en een actieve bijdrage heb
geleverd aan het inzetten van passende systeemgerichte technieken en instrumenten in
verschillende situaties.
• Op basis van mijn ervaringen met het systeemgericht werken de meerwaarde schetst van
deze benadering voor mijn werkplek en wat de volgende stap voor mijn werkplek hierin kan
zijn.
Op mijn werk gebruik ik mijn aangetrouwde naam, waardoor er op stukken de naam Meijer staat.
2
, A. Analyse van cliëntsituatie
Situatieschets
De reden van aanmelden
Cliënt Bas is een 35-jarige man die zich heeft aangemeld met angstklachten. In het verleden is bij hem
de diagnose borderline persoonlijkheidsstoornis gesteld. Bas woont samen met zijn partner, Paul.
Binnen de relatie spelen gevoelens van onzekerheid en verlatingsangst een grote rol, wat leidt tot
spanningen. Bas ervaart wisselende stemmingen en heeft moeite met het reguleren van zijn emoties,
wat resulteert in conflicten en het zoeken naar bevestiging. Paul heeft in het verleden ook een
behandeltraject doorlopen bij de GGZ vanwege depressieve klachten. Hij probeert Bas zoveel
mogelijk te ondersteunen, maar ervaart tegelijkertijd dat hij hiervoor steeds minder energie en
geduld heeft.
Hoe het systeem met de situatie omgaat
Wat Bas en Paul beschrijven, is dat Paul een zorgende rol aanneemt: hij probeert Bas te kalmeren en
past zich aan aan zijn behoeften. Paul noemt zichzelf ook wel de mantelzorger van Bas. Tegelijkertijd
merkt Paul dat zijn frustraties steeds meer toenemen en dat Bas steeds afhankelijker wordt. Bas
beschrijft dat hij momenten ervaart van intense nabijheid en niets alleen durft. Paul kan hier
gefrustreerd van raken en reageert dat dan af op Bas. Dit leidt tot conflicten in de relatie. Paul vertelt
dat hij het steeds moeilijker vindt om goed voor zichzelf te zorgen en wil zich weer richten op zijn
eigen herstel, in plaats van alleen maar voor Bas te zorgen. Buiten Paul heeft Bas geen mensen die
dichtbij hem staan, hij houdt iedereen op afstand. Paul heeft wel een systeem, maar houdt dat,
omwille van Bas, ook steeds meer op afstand.
Onderlinge communicatie die de situatie in stand houdt
Er is een patroon ontstaan waarin Bas zijn emoties uitdrukt, terwijl Paul geneigd is zijn emoties te
verzachten en conflicten te vermijden. De conflicten worden niet uitgesproken, wat leidt tot een
toenemende frustratie, vooral bij Paul richting Bas. Bas vraagt om constante bevestiging van zijn
gevoelens en heeft emotionele uitbarstingen. Paul reageert met geruststellen en kalmeren, waardoor
Bas de bevestiging krijgt dat zijn angst en emotionele reacties effectief zijn. Bas denkt dat hij het
leven zelfstandig niet aankan als het gaat om zijn angsten en leunt daarom steeds meer op Paul. Hoe
slechter het met hem gaat, hoe meer hij van Paul vraagt. Hoe meer er van Paul gevraagd wordt, hoe
slechter het ook met Paul gaat. Paul wordt steeds vaker boos om de kleinste dingen (zoals klusjes in
het huishouden of de aanhankelijkheid van Bas bij activiteiten).
Het gezinssysteem
De grootouders van Bas waren traditioneel en gereserveerd; er was weinig ruimte voor het uiten van
gevoelens en emoties. Conflicten werden vermeden, waardoor eerdere generaties hebben geleerd
om emoties te onderdrukken. Nabuurs (2021) noemt dit homeostase, er wordt vastgehouden aan het
bestaande evenwicht ten koste van de emotionele openheid.
De ouders van Bas hadden verschillende opvoedstijlen. Zijn vader vertoonde periodes van emotionele
afstandelijkheid, terwijl zijn moeder juist overmatig zorgzaam was. Nabuurs (2021) beschrijft dit als
een dynamiek van afhankelijkheid en circulaire causaliteit. Bas leerde dat emotionele uiting nodig
was om aandacht en zorg te krijgen, terwijl zijn vader dit niet erkende.
In de relatie van Bas herhaalt zich de dynamiek van zijn ouders. Paul neemt een zorgende rol aan,
waardoor Bas afhankelijk blijft. Dit creëert een negatieve spiraal, waarbij Bas steeds meer gaat leunen
en Paul steeds verder uitgeput raakt. Patronen uit eerdere generaties worden voortgezet door Bas in
zijn nieuwe relatie, Nabuurs (2021) noemt dit de intergenerationele overdracht.
3
Systeemgericht werken
,Inhoudsopgave
Inleiding ................................................................................................................................................... 2
A. Analyse van cliëntsituatie .................................................................................................................... 3
Situatieschets .................................................................................................................................. 3
Zes principes volgens Marcel Ravier (Ravier, 2017) ........................................................................ 4
Patronen en dynamieken structurele systeembenadering en strategische/communicatietheorie 4
Patronen en dynamieken contextuele benadering ......................................................................... 5
Verandermogelijkheden .................................................................................................................. 6
B. Systeemgerichte gesprekken: leerverslag ........................................................................................... 7
Reflectie eerste systeemgesprek ..................................................................................................... 7
Reflectie tweede systeemgesprek ................................................................................................... 8
Feedback Bas en Paul .................................................................................................................... 10
C. Casuïstiekbespreking ......................................................................................................................... 11
D. Visie op systeemgericht werken in jouw praktijk .............................................................................. 13
Beschrijving werkplek .................................................................................................................... 13
Systeemgerichte benadering en mijn werkplek ............................................................................ 13
Literatuur ............................................................................................................................................... 14
Bijlage 1 voorbereiding gesprek 1 ......................................................................................................... 15
Bijlage 2 voorbereiding gesprek 2 ......................................................................................................... 16
Bijlage 3 feedback gesprek 1 ................................................................................................................. 17
Bijlage 4 feedback gesprek 2 ................................................................................................................. 20
Bijlage 5 toestemmingsformulier .......................................................................................................... 23
1
,Inleiding
Ik ben als psychiatrisch verpleegkundige en sociaal werker in opleiding werkzaam bij XXX als
coördinerend behandelaar binnen een wijkteam. Het wijkteam biedt specialistische GGZ-zorg. In mijn
rol als coördinerend behandelaar ben ik verantwoordelijk voor een caseload van ongeveer veertig
mensen, waarbij ik de zorg coördineer. Mijn caseload bestaat uit mensen van 18 tot en met 67 jaar
die behandeling ontvangen van het GGZ-team vanwege complexe psychiatrische problematiek. De
module systeemgericht werken voer ik uit op mijn praktijkwerkplek binnen de GGZ, waarmee ik mijn
GGZ-agoog registratie wil behalen.
Dit verslag bevat een analyse vanuit systemisch perspectief van een cliëntsituatie uit mijn
praktijkervaring. Met dezelfde casus voer ik twee systeemgesprekken, waarvan ik de laatste opneem
en een gedeelte van de opname toevoeg aan deze module als bijlage. Ik schrijf een leerverslag over
de systeemgesprekken en reflecteer op mezelf. Het derde onderdeel bestaat uit een verslag van een
casuïstiekbespreking. In de casuïstiekbespreking ga ik met twee collega’s op zoek naar mogelijkheden
om de ingebrachte cliënt en het systeem te begeleiden vanuit de systeemgerichte benadering. In het
laatste onderdeel schrijf ik mijn visie op systeemgericht werken op mijn werkplek.
Als bijlage heb ik de voorbereidingen van de systeemgesprekken, de feedbackformulieren en het
toestemmingsformulier toegevoegd aan dit verslag. Als externe bijlage is mijn video-opname
toegevoegd.
De leeruitkomst die ik aantoon door middel van deze module luidt:
Je kijkt vanuit een systeemgericht perspectief naar cliëntsituaties in de praktijk en kunt vanuit
verschillende systeemgerichte benaderingen, technieken en instrumenten inzetten in gesprekken met
partners, gezinnen en/ of families van de cliënt.
Dit houdt in dat ik:
• Een probleemsituatie binnen een cliëntsysteem analyseer door gebruik te maken van
uitgangspunten van de algemene systeemtheorie, principes en kernbegrippen van
verschillende systeemgerichte benaderingen (structureel, strategisch en contextueel) en licht
op basis daarvan mogelijkheden tot verandering toe.
• Een systeemgericht gesprek voer waarbij ik laat zien dat ik vanuit meerzijdige partijdigheid
een werkrelatie aanga met elk van de betrokkenen. Ik maak gebruik van systeemgerichte
gesprekstechnieken en stimuleert adequate communicatie tussen de gesprekspartners. Ik zet
systeemgerichte instrumenten in.
• Reflecteer op basis van zelfobservatie en op basis van feedback van de betrokkenen (zo
mogelijk) en van de werkveldcoach op het verloop van het gesprek.
• Aantoon dat ik vanuit het systeemgerichte perspectief deelneem aan de bespreking van
verschillende casussen (binnen en/ of buiten de werkplek) en een actieve bijdrage heb
geleverd aan het inzetten van passende systeemgerichte technieken en instrumenten in
verschillende situaties.
• Op basis van mijn ervaringen met het systeemgericht werken de meerwaarde schetst van
deze benadering voor mijn werkplek en wat de volgende stap voor mijn werkplek hierin kan
zijn.
Op mijn werk gebruik ik mijn aangetrouwde naam, waardoor er op stukken de naam Meijer staat.
2
, A. Analyse van cliëntsituatie
Situatieschets
De reden van aanmelden
Cliënt Bas is een 35-jarige man die zich heeft aangemeld met angstklachten. In het verleden is bij hem
de diagnose borderline persoonlijkheidsstoornis gesteld. Bas woont samen met zijn partner, Paul.
Binnen de relatie spelen gevoelens van onzekerheid en verlatingsangst een grote rol, wat leidt tot
spanningen. Bas ervaart wisselende stemmingen en heeft moeite met het reguleren van zijn emoties,
wat resulteert in conflicten en het zoeken naar bevestiging. Paul heeft in het verleden ook een
behandeltraject doorlopen bij de GGZ vanwege depressieve klachten. Hij probeert Bas zoveel
mogelijk te ondersteunen, maar ervaart tegelijkertijd dat hij hiervoor steeds minder energie en
geduld heeft.
Hoe het systeem met de situatie omgaat
Wat Bas en Paul beschrijven, is dat Paul een zorgende rol aanneemt: hij probeert Bas te kalmeren en
past zich aan aan zijn behoeften. Paul noemt zichzelf ook wel de mantelzorger van Bas. Tegelijkertijd
merkt Paul dat zijn frustraties steeds meer toenemen en dat Bas steeds afhankelijker wordt. Bas
beschrijft dat hij momenten ervaart van intense nabijheid en niets alleen durft. Paul kan hier
gefrustreerd van raken en reageert dat dan af op Bas. Dit leidt tot conflicten in de relatie. Paul vertelt
dat hij het steeds moeilijker vindt om goed voor zichzelf te zorgen en wil zich weer richten op zijn
eigen herstel, in plaats van alleen maar voor Bas te zorgen. Buiten Paul heeft Bas geen mensen die
dichtbij hem staan, hij houdt iedereen op afstand. Paul heeft wel een systeem, maar houdt dat,
omwille van Bas, ook steeds meer op afstand.
Onderlinge communicatie die de situatie in stand houdt
Er is een patroon ontstaan waarin Bas zijn emoties uitdrukt, terwijl Paul geneigd is zijn emoties te
verzachten en conflicten te vermijden. De conflicten worden niet uitgesproken, wat leidt tot een
toenemende frustratie, vooral bij Paul richting Bas. Bas vraagt om constante bevestiging van zijn
gevoelens en heeft emotionele uitbarstingen. Paul reageert met geruststellen en kalmeren, waardoor
Bas de bevestiging krijgt dat zijn angst en emotionele reacties effectief zijn. Bas denkt dat hij het
leven zelfstandig niet aankan als het gaat om zijn angsten en leunt daarom steeds meer op Paul. Hoe
slechter het met hem gaat, hoe meer hij van Paul vraagt. Hoe meer er van Paul gevraagd wordt, hoe
slechter het ook met Paul gaat. Paul wordt steeds vaker boos om de kleinste dingen (zoals klusjes in
het huishouden of de aanhankelijkheid van Bas bij activiteiten).
Het gezinssysteem
De grootouders van Bas waren traditioneel en gereserveerd; er was weinig ruimte voor het uiten van
gevoelens en emoties. Conflicten werden vermeden, waardoor eerdere generaties hebben geleerd
om emoties te onderdrukken. Nabuurs (2021) noemt dit homeostase, er wordt vastgehouden aan het
bestaande evenwicht ten koste van de emotionele openheid.
De ouders van Bas hadden verschillende opvoedstijlen. Zijn vader vertoonde periodes van emotionele
afstandelijkheid, terwijl zijn moeder juist overmatig zorgzaam was. Nabuurs (2021) beschrijft dit als
een dynamiek van afhankelijkheid en circulaire causaliteit. Bas leerde dat emotionele uiting nodig
was om aandacht en zorg te krijgen, terwijl zijn vader dit niet erkende.
In de relatie van Bas herhaalt zich de dynamiek van zijn ouders. Paul neemt een zorgende rol aan,
waardoor Bas afhankelijk blijft. Dit creëert een negatieve spiraal, waarbij Bas steeds meer gaat leunen
en Paul steeds verder uitgeput raakt. Patronen uit eerdere generaties worden voortgezet door Bas in
zijn nieuwe relatie, Nabuurs (2021) noemt dit de intergenerationele overdracht.
3
