LEVENSLOOPPSYCHOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
TEREINVERKENNING .................................................................................................................... 3
HISTORIEK ..........................................................................................................................................3
De verre voorgeschiedenis ............................................................................................................4
Start van ‘genetische’ psychologie .................................................................................................4
Omvorming tot ontwikkelingspsychologie ......................................................................................5
Uitgroei tot volwaardige levenslooppsychologie ..............................................................................5
METHODES OM ONTWIKKELING WETENSCHAPPELIJK TE OBSERVEREN .................................................................6
INDELING IN FASEN ...............................................................................................................................8
FACTOREN DIE ONTWIKKELING STUREN .................................................................................................... 10
FUNDAMENTELE ONTWIKKELINGSTHEORIEËN .............................................................................14
PSYCHOSOCIALE IDENTITEITSTHEORIE VAN ERIKSON .................................................................................... 14
COGNITIEVE ONTWIKKELINGSTHEORIE VAN PIAGET ...................................................................................... 16
PRENATALE ONTWIKKELING ........................................................................................................18
ONTWIKKELING VAN EMBRYO EN FOETUS .................................................................................................. 18
PSYCHISCH FUNCTIONEREN .................................................................................................................. 23
PRENATALE OMGEVINGSINVLOEDEN ........................................................................................................ 24
Fysische invloeden ..................................................................................................................... 24
Psychologische invloeden ........................................................................................................... 28
GEBOORTE ....................................................................................................................................... 30
Geboorteproces ......................................................................................................................... 30
Ervaring van kind ......................................................................................................................... 33
BABYTIJD.....................................................................................................................................33
UITRUSTING VAN DE PASGEBORENE ......................................................................................................... 33
Motorische reacties .................................................................................................................... 34
Waarneming en cognitie .............................................................................................................. 37
Sociale gerichtheid en emoties .................................................................................................... 38
VERDERE MOTORISCHE ONTWIKKELING..................................................................................................... 39
ONTWIKKELING IN WAARNEMING EN COGNITIE ............................................................................................ 40
Sensomotorische ontwikkelingsperiode ....................................................................................... 40
Bespreking enkele afzonderlijke processen .................................................................................. 42
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING.......................................................................................... 44
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 44
Het belang van een goede hechtingsrelatie ................................................................................... 45
Dynamisch affectieve ontwikkeling .............................................................................................. 47
PEUTER .......................................................................................................................................48
DE LICHAMELIJKE EN MOTORISCHE ONTWIKKELING ...................................................................................... 48
ONTWIKKELING IN DE WAARNEMING EN HET MENTAAL FUNCTIONEREN .............................................................. 50
Einde van sensomotorische periode ............................................................................................ 51
, Begin van het preoperationeel denken.......................................................................................... 53
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 55
Tekst Sofia 5.2. Meertaligheid bij kinderen .................................................................................... 58
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING.......................................................................................... 59
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 59
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ............................................................................................. 61
KLEUTER .....................................................................................................................................63
LICHAMELIJKE EN MOTORISCHE ONTWIKKELING .......................................................................................... 63
Lichamelijke veranderingen ......................................................................................................... 63
Motorische ontwikkeling .............................................................................................................. 64
Tekst Sofia 6.1. evolutie van kindertekening .................................................................................. 65
ONTWIKKELING IN WAARNEMING EN MENTAAL FUNCTIONEREN ........................................................................ 66
Preoperationeel denken van kleuters ........................................................................................... 66
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 67
Tekst sofia 2.2. kinderspel in al zijn vormen .................................................................................. 71
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING .......................................................................................... 72
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 72
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ............................................................................................. 73
SCHOOLPERIODE ........................................................................................................................75
LICHAMELIJKE EN MOTORISCHE ONTWIKKELING .......................................................................................... 76
Lichamelijke veranderingen ......................................................................................................... 76
Motorische ontwikkeling .............................................................................................................. 77
ONTWIKKELING IN DE WAARNEMING EN MENTAAL FUNCTIONEREN .................................................................... 78
Concrete- operationele denken ................................................................................................... 78
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 79
SOCIALE EN PERSOONLIJKE ONTWIKKELING ................................................................................................ 84
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 84
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ............................................................................................. 87
ADOLESCENTIE ...........................................................................................................................90
LICHAMELIJKE ONTWIKKELING ................................................................................................................ 91
Lichamelijke veranderingen in puberteit ....................................................................................... 91
Psychologische gevolgen van lichaamsveranderingen .................................................................. 93
COGNITIEVE ONTWIKKELING .................................................................................................................. 94
Kenmerken van formeel-operationeel denken .............................................................................. 95
Enkele gevolgen van formeel-operationeel denken ....................................................................... 96
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 97
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING .......................................................................................... 98
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 98
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ........................................................................................... 100
VOLWASSENHEID...................................................................................................................... 101
LICHAMELIJKE ONTWIKKELING EN PSYCHISCH WELBEVINDEN ........................................................................ 102
Lichamelijke veranderingen ....................................................................................................... 102
Climacterium of overgansjaren .................................................................................................. 103
Psychologische reacties op lichaamsveranderingen ................................................................... 105
COGNITIEVE ONTWIKKELING ................................................................................................................ 105
Postformele denken .................................................................................................................. 105
, Evolutie van intellectuele vermogens ......................................................................................... 106
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING ........................................................................................ 107
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................. 107
Dynamisch affectieve ontwikkeling ............................................................................................ 109
OUDERDOM .............................................................................................................................. 112
LICHAMELIJKE ONTWIKKELING EN PSYCHISCH WELBEVINDEN ....................................................................... 112
Verlenging van de levensduur .................................................................................................... 112
Lichamelijke veranderingen ....................................................................................................... 113
Psychologische reacties op lichaamsverandering ....................................................................... 115
COGNITIEVE ONTWIKKELING ................................................................................................................ 115
Het klassieke intelligentieonderzoek .......................................................................................... 115
Bespreking van enkele afzonderlijke processen .......................................................................... 116
Competent ouder worden ......................................................................................................... 117
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING........................................................................................ 117
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................. 117
Dynamisch – affectieve ontwikkeling .......................................................................................... 117
TEREINVERKENNING
HISTORIEK
• Definitie van ontwikkelingspsychologie
= studie van het gedrag tijdens de verschillende levensfasen
• Gedrag =
- Zichtbare handelen
- Wijze van waarnemen van zichzelf en de wereld
- Hoe we denken en fantaseren + gevoelens en verlangens die we daarbij ervaren
• Opdracht
- Registeren van verschillende gedragsaspecten bij elke leeftijd
- Rangschikken van bevindingen op levenslijn
- Zeer moeilijk om allemaal te verwerken tot geïntegreerd beeld van menselijke
levensloop
o Veel feiten en inzichten
o Verschillen in visie en uitgangspunten bij onderzoekers
o Complexiteit van ontwikkelingsproces
• Psychologie heeft een ver verleden, maar een vrij korte geschiedenis
- Geldt ook voor ontwikkelingspsychologie
o Ontstond in 2de helft 19de eeuw
, o Lange traditie van voorwetenschappelijk denken over manier waarop gedrag
verandert doorheen verschillende fases
- Woundt heeft algemene psychologie ontwikkelt
DE VERRE VOORGESCHIEDENIS
• Voedingsbodem voor wetenschap
- Spontane vragen en flarden tijdens alledaagse bezigheden
• Door ervaringen ontstaan denkbeelden
- Hoe wereld in elkaar zit
- Hoe bepaalde gebeurtenissen komen en gaan
- Hoe leven verloopt van geboorte tot dood
- Vastgelegd in taal in vorm van mythes en zegswijzen
o Kinderlijke fantasie, ‘wijsheid komt met de jaren’, ‘de appel valt niet ver van
de boom’
→ Ontstaan voorwetenschappelijke/ intuïtieve ontwikkelingspsychologie
• Filosofen
- Discussie ouderdom – Cicero
“Veel gebreken hangen niet samen met de bejaarde leeftijd als zodanig, maar zijn
enkel kenmerkend voor een lamlendige, futloze en slaperige oude dag. Vergelijk het
met jonge mensen: die zijn vaker baldadig en bandeloos dan ouderen, en toch zijn
niet alle jongere zo, maar enkel de boosaardigsten onder hen. Zo ook is seniele
aftakeling – die meestal aangeduid wordt als dementie – slechts kenmerkend voor
ziekelijke ouderen.”
- Factoren die invloed hebben op ontwikkeling
o Nativisten– Jean-Jacques Rousseau
▪ Mens ontwikkelt zich tot wat de natuur ons heeft meegegeven
▪ Alles ligt min of meer vast vanaf geboorte
o Emperisten – Locke
▪ Ervaring en opvoeding belangrijk
▪ Elk kind dat geboren wordt kan in principe nog alle kanten op
- Opvattingen geen kritische toets van wetenschappelijk onderzoek
START VAN ‘GENETISCHE’ PSYCHOLOGIE
• Babybiografieën
- 18de en 19de eeuw
- Observaties van eigen kinderen
- Niet meer nadenk hoe mensen ontwikkelt maar rechtstreeks observeren
• Begin wetenschappelijke theorievorming
- Laatste kwart van 19de eeuw
- Geïnspireerd door evolutietheorie van Darwin
INHOUDSOPGAVE
TEREINVERKENNING .................................................................................................................... 3
HISTORIEK ..........................................................................................................................................3
De verre voorgeschiedenis ............................................................................................................4
Start van ‘genetische’ psychologie .................................................................................................4
Omvorming tot ontwikkelingspsychologie ......................................................................................5
Uitgroei tot volwaardige levenslooppsychologie ..............................................................................5
METHODES OM ONTWIKKELING WETENSCHAPPELIJK TE OBSERVEREN .................................................................6
INDELING IN FASEN ...............................................................................................................................8
FACTOREN DIE ONTWIKKELING STUREN .................................................................................................... 10
FUNDAMENTELE ONTWIKKELINGSTHEORIEËN .............................................................................14
PSYCHOSOCIALE IDENTITEITSTHEORIE VAN ERIKSON .................................................................................... 14
COGNITIEVE ONTWIKKELINGSTHEORIE VAN PIAGET ...................................................................................... 16
PRENATALE ONTWIKKELING ........................................................................................................18
ONTWIKKELING VAN EMBRYO EN FOETUS .................................................................................................. 18
PSYCHISCH FUNCTIONEREN .................................................................................................................. 23
PRENATALE OMGEVINGSINVLOEDEN ........................................................................................................ 24
Fysische invloeden ..................................................................................................................... 24
Psychologische invloeden ........................................................................................................... 28
GEBOORTE ....................................................................................................................................... 30
Geboorteproces ......................................................................................................................... 30
Ervaring van kind ......................................................................................................................... 33
BABYTIJD.....................................................................................................................................33
UITRUSTING VAN DE PASGEBORENE ......................................................................................................... 33
Motorische reacties .................................................................................................................... 34
Waarneming en cognitie .............................................................................................................. 37
Sociale gerichtheid en emoties .................................................................................................... 38
VERDERE MOTORISCHE ONTWIKKELING..................................................................................................... 39
ONTWIKKELING IN WAARNEMING EN COGNITIE ............................................................................................ 40
Sensomotorische ontwikkelingsperiode ....................................................................................... 40
Bespreking enkele afzonderlijke processen .................................................................................. 42
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING.......................................................................................... 44
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 44
Het belang van een goede hechtingsrelatie ................................................................................... 45
Dynamisch affectieve ontwikkeling .............................................................................................. 47
PEUTER .......................................................................................................................................48
DE LICHAMELIJKE EN MOTORISCHE ONTWIKKELING ...................................................................................... 48
ONTWIKKELING IN DE WAARNEMING EN HET MENTAAL FUNCTIONEREN .............................................................. 50
Einde van sensomotorische periode ............................................................................................ 51
, Begin van het preoperationeel denken.......................................................................................... 53
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 55
Tekst Sofia 5.2. Meertaligheid bij kinderen .................................................................................... 58
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING.......................................................................................... 59
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 59
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ............................................................................................. 61
KLEUTER .....................................................................................................................................63
LICHAMELIJKE EN MOTORISCHE ONTWIKKELING .......................................................................................... 63
Lichamelijke veranderingen ......................................................................................................... 63
Motorische ontwikkeling .............................................................................................................. 64
Tekst Sofia 6.1. evolutie van kindertekening .................................................................................. 65
ONTWIKKELING IN WAARNEMING EN MENTAAL FUNCTIONEREN ........................................................................ 66
Preoperationeel denken van kleuters ........................................................................................... 66
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 67
Tekst sofia 2.2. kinderspel in al zijn vormen .................................................................................. 71
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING .......................................................................................... 72
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 72
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ............................................................................................. 73
SCHOOLPERIODE ........................................................................................................................75
LICHAMELIJKE EN MOTORISCHE ONTWIKKELING .......................................................................................... 76
Lichamelijke veranderingen ......................................................................................................... 76
Motorische ontwikkeling .............................................................................................................. 77
ONTWIKKELING IN DE WAARNEMING EN MENTAAL FUNCTIONEREN .................................................................... 78
Concrete- operationele denken ................................................................................................... 78
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 79
SOCIALE EN PERSOONLIJKE ONTWIKKELING ................................................................................................ 84
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 84
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ............................................................................................. 87
ADOLESCENTIE ...........................................................................................................................90
LICHAMELIJKE ONTWIKKELING ................................................................................................................ 91
Lichamelijke veranderingen in puberteit ....................................................................................... 91
Psychologische gevolgen van lichaamsveranderingen .................................................................. 93
COGNITIEVE ONTWIKKELING .................................................................................................................. 94
Kenmerken van formeel-operationeel denken .............................................................................. 95
Enkele gevolgen van formeel-operationeel denken ....................................................................... 96
Bespreking van enkele afzonderlijke processen ............................................................................ 97
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING .......................................................................................... 98
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................... 98
Dynamisch- affectieve ontwikkeling ........................................................................................... 100
VOLWASSENHEID...................................................................................................................... 101
LICHAMELIJKE ONTWIKKELING EN PSYCHISCH WELBEVINDEN ........................................................................ 102
Lichamelijke veranderingen ....................................................................................................... 102
Climacterium of overgansjaren .................................................................................................. 103
Psychologische reacties op lichaamsveranderingen ................................................................... 105
COGNITIEVE ONTWIKKELING ................................................................................................................ 105
Postformele denken .................................................................................................................. 105
, Evolutie van intellectuele vermogens ......................................................................................... 106
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING ........................................................................................ 107
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................. 107
Dynamisch affectieve ontwikkeling ............................................................................................ 109
OUDERDOM .............................................................................................................................. 112
LICHAMELIJKE ONTWIKKELING EN PSYCHISCH WELBEVINDEN ....................................................................... 112
Verlenging van de levensduur .................................................................................................... 112
Lichamelijke veranderingen ....................................................................................................... 113
Psychologische reacties op lichaamsverandering ....................................................................... 115
COGNITIEVE ONTWIKKELING ................................................................................................................ 115
Het klassieke intelligentieonderzoek .......................................................................................... 115
Bespreking van enkele afzonderlijke processen .......................................................................... 116
Competent ouder worden ......................................................................................................... 117
SOCIALE EN PERSOONLIJKHEIDSONTWIKKELING........................................................................................ 117
Sociale ontwikkeling ................................................................................................................. 117
Dynamisch – affectieve ontwikkeling .......................................................................................... 117
TEREINVERKENNING
HISTORIEK
• Definitie van ontwikkelingspsychologie
= studie van het gedrag tijdens de verschillende levensfasen
• Gedrag =
- Zichtbare handelen
- Wijze van waarnemen van zichzelf en de wereld
- Hoe we denken en fantaseren + gevoelens en verlangens die we daarbij ervaren
• Opdracht
- Registeren van verschillende gedragsaspecten bij elke leeftijd
- Rangschikken van bevindingen op levenslijn
- Zeer moeilijk om allemaal te verwerken tot geïntegreerd beeld van menselijke
levensloop
o Veel feiten en inzichten
o Verschillen in visie en uitgangspunten bij onderzoekers
o Complexiteit van ontwikkelingsproces
• Psychologie heeft een ver verleden, maar een vrij korte geschiedenis
- Geldt ook voor ontwikkelingspsychologie
o Ontstond in 2de helft 19de eeuw
, o Lange traditie van voorwetenschappelijk denken over manier waarop gedrag
verandert doorheen verschillende fases
- Woundt heeft algemene psychologie ontwikkelt
DE VERRE VOORGESCHIEDENIS
• Voedingsbodem voor wetenschap
- Spontane vragen en flarden tijdens alledaagse bezigheden
• Door ervaringen ontstaan denkbeelden
- Hoe wereld in elkaar zit
- Hoe bepaalde gebeurtenissen komen en gaan
- Hoe leven verloopt van geboorte tot dood
- Vastgelegd in taal in vorm van mythes en zegswijzen
o Kinderlijke fantasie, ‘wijsheid komt met de jaren’, ‘de appel valt niet ver van
de boom’
→ Ontstaan voorwetenschappelijke/ intuïtieve ontwikkelingspsychologie
• Filosofen
- Discussie ouderdom – Cicero
“Veel gebreken hangen niet samen met de bejaarde leeftijd als zodanig, maar zijn
enkel kenmerkend voor een lamlendige, futloze en slaperige oude dag. Vergelijk het
met jonge mensen: die zijn vaker baldadig en bandeloos dan ouderen, en toch zijn
niet alle jongere zo, maar enkel de boosaardigsten onder hen. Zo ook is seniele
aftakeling – die meestal aangeduid wordt als dementie – slechts kenmerkend voor
ziekelijke ouderen.”
- Factoren die invloed hebben op ontwikkeling
o Nativisten– Jean-Jacques Rousseau
▪ Mens ontwikkelt zich tot wat de natuur ons heeft meegegeven
▪ Alles ligt min of meer vast vanaf geboorte
o Emperisten – Locke
▪ Ervaring en opvoeding belangrijk
▪ Elk kind dat geboren wordt kan in principe nog alle kanten op
- Opvattingen geen kritische toets van wetenschappelijk onderzoek
START VAN ‘GENETISCHE’ PSYCHOLOGIE
• Babybiografieën
- 18de en 19de eeuw
- Observaties van eigen kinderen
- Niet meer nadenk hoe mensen ontwikkelt maar rechtstreeks observeren
• Begin wetenschappelijke theorievorming
- Laatste kwart van 19de eeuw
- Geïnspireerd door evolutietheorie van Darwin
