Inhoud
1. Sociaal werk inleiden.............................................................................................................5
1.1. Globale definitie van sociaal werk..................................................................................5
1.1.1 Sociaal werk als een praktijkgebaseerd beroep.........................................................5
1.1.2 Sociaal werk als academische discipline...................................................................5
1.1.3 Vier doelen van sociaal werk....................................................................................6
1.1.4 Principes van sociaal werk........................................................................................6
1.1.5 Kennisbronnen van sociaal werk...............................................................................7
1.1.6 De kruispuntfunctie van sociaal werk.......................................................................8
1.1.7 De globale definitie van sociaal werk: conclusies.....................................................8
1.1.8 De globale definitie van sociaal werk: kritieken.......................................................8
1.2 Het DNA van sociaal werk in vijf krachtlijnen................................................................9
1.2.1 Politiserend werken...................................................................................................9
1.2.2 Nabijheid...................................................................................................................9
1.2.3 Proceslogica...............................................................................................................9
1.2.4 Generalistisch werken.............................................................................................10
1.2.5 Verbindend werken.................................................................................................10
1.2.6 Vijf krachtlijnen, één geheel...................................................................................10
2. Geschiedenis van het sociaal werk (deel 1): van de oudheid tot WO I................................11
2.1 De geschiedenis van het sociaal werk bestuderen: waarom is dat belangrijk?..............11
2.2 De oudheid (ca. 750 v.C tot 500 n.C).............................................................................11
2.2.1 De Grieks-Romeinse standenstructuur....................................................................11
2.2.2 De stadsstaat............................................................................................................12
2.3 De middeleeuwen (ca. 500 tot 1500 n.C).......................................................................12
2.3.1 Het feodaliteitssysteem............................................................................................12
2.3.2 De driestandenmaatschappij....................................................................................12
2.3.3 Armen- en ziekenzorg.............................................................................................12
2.4 De nieuwe tijd (ca. 1500 tot 1789 n.C)..........................................................................14
..........................................................................................................................................14
2.4.1. Opkomst van het kapitalisme.................................................................................14
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
2.4.2. Opkomst van het humanisme.................................................................................15
2.5 De moderne tijd (vanaf ca. 1750 tot WO I)....................................................................15
2.5.1 De sociale kwestie...................................................................................................15
2.5.2 Reactie op de sociale kwestie door de burgerij.......................................................16
2.5.3 Reactie op de sociale kwestie door de arbeidersbeweging......................................16
3 Geschiedenis van het sociaal werk (deel 2): van het interbellum tot nu...............................17
3.1 Het interbellum (van 1918 tot 1940)..............................................................................18
3.2. De naoorlogse periode (van 1945 tot ca. 1970).............................................................18
3.2.1. Het Sociaal Pact: fundament van de Belgische welvaartsstaat..............................18
3.2.2. Het Sociaal Pact en het sociaal beleid in België: vier doelstellingen.....................19
3.2.3. Het Sociaal Pact en het sociaal beleid in België: vier basisinstrumenten van de
Belgische welvaartstaat....................................................................................................19
3.3. De jaren 1960................................................................................................................22
3.3.1. Expansie van de welvaartstaat................................................................................22
3.3.2. De verwetenschappelijking van het sociaal werk...................................................23
3.3.3. De beroepsontwikkeling van sociaal werk.............................................................23
3.3.4. De werkveldontwikkeling van sociaal werk..........................................................23
3.4. De jaren 1970 tot vandaag.............................................................................................24
3.4.1. De crisis van de welvaartsstaat...............................................................................24
3.4.2. De nieuwe sociale kwestie.....................................................................................24
4 Mensenrechten als referentiekader voor het sociaal werk.....................................................26
4.1. De erkenning van mensenrechten..................................................................................27
4.1.1 De Amerikaanse en Franse Revolutie.....................................................................27
4.1.2. De Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (UVRM)......................27
4.1.3. Drie generaties mensenrechten...............................................................................28
4.1.4. Het sociaal werk en de erkenning van de mensenrechten: een wisselwerking......28
4.2. Van gunst naar recht: een paradigmashift in het sociaal werk......................................29
4.2.1. Van tekortkomingen naar krachten en mogelijkheden...........................................29
4.2.2. Van sociale controle naar emancipatie...................................................................29
4.2.3. Van (overheids)paternalisme naar gebruikersparticipatie......................................30
4.2.4. Van private sfeer naar publieke sfeer.....................................................................31
4.2.5. Van selectiviteit naar universaliteit........................................................................31
4.2.6. Van gunst naar recht: een niet-radicale paradigmaverschuiving in het sociaal werk
..........................................................................................................................................32
1
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
5 Actuele ontwikkelingen in het sociaal werk..........................................................................33
5.1 Vermaatschappelijking van de zorg...............................................................................33
5.1.1. Vermaatschappelijking van de zorg: begripsbepaling............................................34
5.1.2. Vermaatschappelijking van de zorg: doelen..........................................................35
5.1.3. Vermaatschappelijking van de zorg: sociaal-politieke referentiekaders................35
5.1.5. Vermaatschappelijking van de zorg: uitdagingen..................................................36
5.1.6. Vermaatschappelijking van de zorg: kritieken.......................................................36
5.2. Vermarkting van de zorg...............................................................................................37
5.2.1. Vermarkting van de zorg: begripsbepaling............................................................37
5.2.2 Vermarkting van de zorg: sociaal-politieke referentiekaders..................................38
5.2.3. Vermarkting van de zorg: kritieken........................................................................39
5.3 Bureaucratisering............................................................................................................39
5.3.1. Bureaucratisering: begripsbepaling........................................................................39
5.3.2. Bureaucratisering: sociaal-politieke referentiekaders............................................39
5.3.3. Bureaucratisering: kritieken...................................................................................39
5.4. Transnationaal sociaal werk..........................................................................................40
5.4.1. Sociaal werker: een grensoverschrijdend beroep...................................................40
5.4.2. Transnationaal sociaal werk: begripsbepaling.......................................................41
5.4.3. Kritieken op de term internationaal sociaal werk’.................................................42
6. Besluit – Wat is sociaal werk?.............................................................................................43
6.1. Spanningsvelden in het sociaal werk: definitie en overzicht........................................43
6.2. Het spanningsveld tussen individu en samenleving......................................................43
6.3. Het spanningsveld tussen disciplinering en emancipatie..............................................44
6.4. Het spanningsveld tussen privaat en publiek................................................................44
6.5. Het spanningsveld tussen technische en normatieve professionalisering.....................44
6.6. Besluit............................................................................................................................45
7. Definiëring en lezing van sociale problemen.......................................................................47
7.1 Sociale interventie..........................................................................................................47
7.2. Proces van sociale probleemdefiniëring........................................................................47
7.2.1. Constructie van een probleem naar een sociaal probleem.....................................47
7.2.1. Constructie van een sociaal probleem tot en door een sociale interventie.............48
7.3. Het analyseschema van Vranken: de lezing van sociale problemen.............................48
7.3.1. Verklaringen op microniveau.................................................................................49
2
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
7.3.2. Verklaringen op mesoniveau..................................................................................50
7.3.3. Verklaringen op macroniveau................................................................................51
8. De drie basismethodieken in het sociaal werk.....................................................................53
8.1. Methoden, methodieken en methodisch werken?.........................................................53
8.2. Drie basismethodieken..................................................................................................54
8.2.1. Social casework......................................................................................................54
8.2.2. Social groupwork...................................................................................................55
8.2.3. Communitywork.....................................................................................................56
9. Paradigmatische achtergronden die het sociaal werk voeden..............................................58
9.1. Individueel-reformistische benadering..........................................................................60
9.1.1. Psychodynamische perspectieven..........................................................................60
9.1.2. Cognitief-behavioristische theorieën......................................................................61
9.1.3 Systemische en ecologische perspectieven.............................................................61
9.2. Reflexief-therapeutische benadering.............................................................................62
9.2.1. Sociale psychologie................................................................................................62
9.2.2. Sociale constructietheorieën...................................................................................62
9.2.3. Humanisme, existentialisme en spiritualisme........................................................62
9.3. Sociaal-collectivistische benadering.............................................................................63
9.3.1. Radicaal sociaal werk.............................................................................................63
9.3.2. Kritisch sociaal werk..............................................................................................63
9.3.3. Feministische perspectieven...................................................................................64
9.3.4 Empowerment en advocacy.....................................................................................64
10. Besluit: wat doet sociaal werk?..........................................................................................65
10.1. De spanningsvelden in het sociaal werk opnieuw bekeken........................................65
10.1.1. De spanningsvelden ‘individu vs. samenleving’ en ‘disciplinering vs.
emancipatie’.....................................................................................................................65
10.2.2. Het spanningsveld ‘technische vs. normatieve professionalisering’....................65
10.2. Navigeren doorheen de spanningsvelden....................................................................66
.
3
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
Deel 1
Wat is sociaal werk?
4
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
1. Sociaal werk inleiden
1.1. Globale definitie van sociaal werk
Definitie = niet evident en lastig. Sociaal werk is verbonden met de samenleving waarvan het deel
uitmaakt en samenlevingen zijn voortdurend in verandering.
Door politieke, economische, culturele en filosofische verschillen: door de jaren heen allerlei
definities over wat sociaal werkers zouden moeten doen.
Sociaal werk als sociaal construct = activiteit die het product is van hoe we in een bepaalde tijd in
onze samenleving kijken naar sociale problemen en hoe ze aan te pakken.
Dat samenlevingen van elkaar verschillen naargelang van hun geografische situering en evolueren
doorheen de tijd heeft een weerslag op de definitie van sociaal werk.
Het is de historische en maatschappelijke context die bepaald wat sociaal werk is.
Internationale Federation of Social Workers (IFSW), samen met de International Association of
Schools of Social Work (IASSW): om de zoveel decennia een nieuwe definitie van sociaal werk
formuleert
eerste definitie in 1957; in 1982 en 2001 volgden bijgewerkte definities. Door voortdurende
maatschappelijke veranderingen heeft elke definitie een beperkte houdbaarheid en kent
elke definitie ook kritiek.
De meest recente globale IFSW-definitie van sociaal werk in 2014 – hoewel die wereldwijd erkend
wordt, blijft de kritiek bestaan dat de definitie niet aan alle vormen van sociaal werk over de hele
wereld recht doet:
Geen Vlaamse versie van de definitie
De Vlaamse Opleidingen Sociaal Werk (VOSW), een overlegorgaan dat opleidingen sociaal werk in
Vlaanderen verenigt, heeft in 2015 evenwel een Nederlandse vertaling verspreid.
1.1.1 Sociaal werk als een praktijkgebaseerd beroep
- Sociaal werk is een bijzonder verscheiden beroep dat vorm krijgt in de concrete praktijk
- sociaalwerkveld is breed
- professionals met een diploma in het sociaal werk aan de slag + professionals met andere
diploma’s bv. Centrum voor Leerlingenbegeleiding (CLB) ook psychologen, artsen en
orthopedagogen aan de slag zijn
1.1.2 Sociaal werk als academische discipline
Sociaal werk is een academische discipline die zich focust op de wetenschappelijke studie van sociale
interventies.
Als academische handelingswetenschap ontwikkelt sociaal werk sociaalwerktheorieën die een
antwoord zoeken op deze onderzoeksvragen, altijd met het doel om welzijn te realiseren:
5
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
Bij wie wordt er geïntervenieerd?
Wanneer wordt er geïntervenieerd?
Hoe wordt er geïntervenieerd?
Op welke gronden wordt er geïntervenieerd?
Die sociale interventies worden zowel op het individuele niveau (= mensen = microniveau) als op
het samenlevingsniveau (= structuren = macroniveau) onderzocht.
sociaal werk beroept zich ook op verschillende andere disciplines. Die hulpwetenschappen zijn onder
meer: sociologie, filosofie, recht en economie.
1.1.3 Vier doelen van sociaal werk
- Sociale verandering en ontwikkeling
In de definitie uit 2001 lag focus vooral op het individuele niveau (microniveau). In de
huidige globale definitie wordt ook ingezet op het collectieve of structurele niveau
(macroniveau). Sociaal werkers gaan bij hun interventies kijken naar de sociale context en de
verbondenheid tussen de verschillende niveaus in die context. (micro,meso,macro) = sociale
verandering. Sociaal werkers zijn zich bewust en engageren zich om structurele oorzaken
van sociale problemen aan te pakken.
- Sociale cohesie
Sociaal werkers dragen bij aan het sociaal weefsel in de samenleving. Sociaal werkers
proberen iedereen te verbinden met de samenleving op zoveel mogelijke plaatsen.
- Empowerment
proces van versterking waarbij individuen , organisaties en gemeenschappen greep krijgen
op de eigen situatie en hun omgeving en dit via het verwerven van controle, het
aanscherpen van kritisch bewustzijn en het stimuleren van participatie
- bevrijding van mensen bevorderen
Sociaal werkers moeten kritisch kunnen denken en bewustzijn door te reflecteren over
mechanismen van ongelijkheid, discriminatie, onderdrukking,……
1.1.4 Principes van sociaal werk
Om de 4 doelen van het sociaal werk na te streven wordt het sociaal werk gedreven door een aantal
ethische principes = referentiekaders.
- sociale rechtvaardigheid: focust op wat juiste en eerlijke verhoudingen zijn tussen (de
noden en behoeften van) het individu en (de noden en behoeften van) de samenleving,
tussen mens en maatschappij
Rechtvaardigheid: gaat over de redenen, de beginselen op basis waarvan men stelt of
handelingen juist en eerlijk zijn.
- mensenrechten: omvatten dan weer de basisrechten (of grondrechten) van elk mens waar
ook ter wereld. Die universele mensenrechten zijn in België vertaald in de Wet op de OCMW
uit 1976. De mensenrechten werden verder verankerd in de Belgische grondwet van 1994
door er de zogenaamde ‘sociale grondrechten’ in op te nemen.
- collectieve verantwoordelijkheid: sociaal werkers zijn bewust van de rol die de overheid
speelt in het welzijn van burgers. Werken aan dat welzijn is niet alleen de taak van het
6
, Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
maatschappelijke middenveld (= het mesoniveau) en de gemeenschap (= alle burgers
samen), maar ook de overheid.
- respect voor diversiteiten: diversiteit op basis van gender en geslacht, leeftijd en etnisch-
culturele achtergrond en socio-economische situatie
Sociaal werk is dus geen neutrale of waardenvrije praktijk, maar een normatieve professionaliteit =
elke sociaal werker wordt geacht voortdurend te reflecteren over de vraag ‘Wat is goed sociaal
werk? = De goede dingen doen’ met die vier normen- en waardenkaders als vertrekpunt. Die
ethische reflectie is essentieel als sociaal werker.
1.1.5 Kennisbronnen van sociaal werk
Sociaal werk beroept zich niet alleen op wetenschappelijke kennis, maar baseert zich ook op andere
vormen van (inheemse en lokale) kennis. Een sociaal werker moet weten hoe die zich vlot van die
kennisbronnen kan bedienen.
1.1.5.1 Wetenschappelijke kennis
Sociaal werk kan
Natuurwetenschappen Menswetenschappen
beschrijvende/begrijpende/verklarende beschrijvende/begrijpende/verklarende
wetenschappen: bv. biologie, fysica, chemie wetenschappen:
- gedragswetenschappen vb. psych, crimi
- sociale wetenschappen: vb. soc, pol
Handelingswetenschappen: bv. ingenieurswet, Handelingswetenschappen: bv. sociaal werk
geneeskunde Sociaal werk = ingrijpen/vormgeven
aan/tussenkomen/interveniëren in de
werkelijkheid. Deze interventies gaan wij
bestuderen.
Een handelingswetenschap valt niet te
herleiden tot toepassen van een beschrijvende
wetenschap
De beschrijvende wetenschappen trachten de werkelijkheid te beschrijven, te begrijpen en te
verklaren. Ze willen wetmatigheden achterhalen waarmee ze de werkelijkheid kunnen voorspellen.
Handelingswetenschappen tracht ook te interveniëren in de werkelijkheid. Ze bestuderen niet alleen
die tussenkomsten, maar proberen via diezelfde tussenkomsten ook in te grijpen in die werkelijkheid
om die zo mee vorm te geven.
Sociaal werk is niet zomaar een toepassing van de inzichten uit de sociologie, psychologie,
criminologie… in de praktijk. Je kan inzichten uit de ontwikkelingspsychologie gebruiken om de
spijbelende jongere beter te leren kennen, maar volstaan niet om meer welzijn voor de jongere te
7
1. Sociaal werk inleiden.............................................................................................................5
1.1. Globale definitie van sociaal werk..................................................................................5
1.1.1 Sociaal werk als een praktijkgebaseerd beroep.........................................................5
1.1.2 Sociaal werk als academische discipline...................................................................5
1.1.3 Vier doelen van sociaal werk....................................................................................6
1.1.4 Principes van sociaal werk........................................................................................6
1.1.5 Kennisbronnen van sociaal werk...............................................................................7
1.1.6 De kruispuntfunctie van sociaal werk.......................................................................8
1.1.7 De globale definitie van sociaal werk: conclusies.....................................................8
1.1.8 De globale definitie van sociaal werk: kritieken.......................................................8
1.2 Het DNA van sociaal werk in vijf krachtlijnen................................................................9
1.2.1 Politiserend werken...................................................................................................9
1.2.2 Nabijheid...................................................................................................................9
1.2.3 Proceslogica...............................................................................................................9
1.2.4 Generalistisch werken.............................................................................................10
1.2.5 Verbindend werken.................................................................................................10
1.2.6 Vijf krachtlijnen, één geheel...................................................................................10
2. Geschiedenis van het sociaal werk (deel 1): van de oudheid tot WO I................................11
2.1 De geschiedenis van het sociaal werk bestuderen: waarom is dat belangrijk?..............11
2.2 De oudheid (ca. 750 v.C tot 500 n.C).............................................................................11
2.2.1 De Grieks-Romeinse standenstructuur....................................................................11
2.2.2 De stadsstaat............................................................................................................12
2.3 De middeleeuwen (ca. 500 tot 1500 n.C).......................................................................12
2.3.1 Het feodaliteitssysteem............................................................................................12
2.3.2 De driestandenmaatschappij....................................................................................12
2.3.3 Armen- en ziekenzorg.............................................................................................12
2.4 De nieuwe tijd (ca. 1500 tot 1789 n.C)..........................................................................14
..........................................................................................................................................14
2.4.1. Opkomst van het kapitalisme.................................................................................14
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
2.4.2. Opkomst van het humanisme.................................................................................15
2.5 De moderne tijd (vanaf ca. 1750 tot WO I)....................................................................15
2.5.1 De sociale kwestie...................................................................................................15
2.5.2 Reactie op de sociale kwestie door de burgerij.......................................................16
2.5.3 Reactie op de sociale kwestie door de arbeidersbeweging......................................16
3 Geschiedenis van het sociaal werk (deel 2): van het interbellum tot nu...............................17
3.1 Het interbellum (van 1918 tot 1940)..............................................................................18
3.2. De naoorlogse periode (van 1945 tot ca. 1970).............................................................18
3.2.1. Het Sociaal Pact: fundament van de Belgische welvaartsstaat..............................18
3.2.2. Het Sociaal Pact en het sociaal beleid in België: vier doelstellingen.....................19
3.2.3. Het Sociaal Pact en het sociaal beleid in België: vier basisinstrumenten van de
Belgische welvaartstaat....................................................................................................19
3.3. De jaren 1960................................................................................................................22
3.3.1. Expansie van de welvaartstaat................................................................................22
3.3.2. De verwetenschappelijking van het sociaal werk...................................................23
3.3.3. De beroepsontwikkeling van sociaal werk.............................................................23
3.3.4. De werkveldontwikkeling van sociaal werk..........................................................23
3.4. De jaren 1970 tot vandaag.............................................................................................24
3.4.1. De crisis van de welvaartsstaat...............................................................................24
3.4.2. De nieuwe sociale kwestie.....................................................................................24
4 Mensenrechten als referentiekader voor het sociaal werk.....................................................26
4.1. De erkenning van mensenrechten..................................................................................27
4.1.1 De Amerikaanse en Franse Revolutie.....................................................................27
4.1.2. De Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (UVRM)......................27
4.1.3. Drie generaties mensenrechten...............................................................................28
4.1.4. Het sociaal werk en de erkenning van de mensenrechten: een wisselwerking......28
4.2. Van gunst naar recht: een paradigmashift in het sociaal werk......................................29
4.2.1. Van tekortkomingen naar krachten en mogelijkheden...........................................29
4.2.2. Van sociale controle naar emancipatie...................................................................29
4.2.3. Van (overheids)paternalisme naar gebruikersparticipatie......................................30
4.2.4. Van private sfeer naar publieke sfeer.....................................................................31
4.2.5. Van selectiviteit naar universaliteit........................................................................31
4.2.6. Van gunst naar recht: een niet-radicale paradigmaverschuiving in het sociaal werk
..........................................................................................................................................32
1
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
5 Actuele ontwikkelingen in het sociaal werk..........................................................................33
5.1 Vermaatschappelijking van de zorg...............................................................................33
5.1.1. Vermaatschappelijking van de zorg: begripsbepaling............................................34
5.1.2. Vermaatschappelijking van de zorg: doelen..........................................................35
5.1.3. Vermaatschappelijking van de zorg: sociaal-politieke referentiekaders................35
5.1.5. Vermaatschappelijking van de zorg: uitdagingen..................................................36
5.1.6. Vermaatschappelijking van de zorg: kritieken.......................................................36
5.2. Vermarkting van de zorg...............................................................................................37
5.2.1. Vermarkting van de zorg: begripsbepaling............................................................37
5.2.2 Vermarkting van de zorg: sociaal-politieke referentiekaders..................................38
5.2.3. Vermarkting van de zorg: kritieken........................................................................39
5.3 Bureaucratisering............................................................................................................39
5.3.1. Bureaucratisering: begripsbepaling........................................................................39
5.3.2. Bureaucratisering: sociaal-politieke referentiekaders............................................39
5.3.3. Bureaucratisering: kritieken...................................................................................39
5.4. Transnationaal sociaal werk..........................................................................................40
5.4.1. Sociaal werker: een grensoverschrijdend beroep...................................................40
5.4.2. Transnationaal sociaal werk: begripsbepaling.......................................................41
5.4.3. Kritieken op de term internationaal sociaal werk’.................................................42
6. Besluit – Wat is sociaal werk?.............................................................................................43
6.1. Spanningsvelden in het sociaal werk: definitie en overzicht........................................43
6.2. Het spanningsveld tussen individu en samenleving......................................................43
6.3. Het spanningsveld tussen disciplinering en emancipatie..............................................44
6.4. Het spanningsveld tussen privaat en publiek................................................................44
6.5. Het spanningsveld tussen technische en normatieve professionalisering.....................44
6.6. Besluit............................................................................................................................45
7. Definiëring en lezing van sociale problemen.......................................................................47
7.1 Sociale interventie..........................................................................................................47
7.2. Proces van sociale probleemdefiniëring........................................................................47
7.2.1. Constructie van een probleem naar een sociaal probleem.....................................47
7.2.1. Constructie van een sociaal probleem tot en door een sociale interventie.............48
7.3. Het analyseschema van Vranken: de lezing van sociale problemen.............................48
7.3.1. Verklaringen op microniveau.................................................................................49
2
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
7.3.2. Verklaringen op mesoniveau..................................................................................50
7.3.3. Verklaringen op macroniveau................................................................................51
8. De drie basismethodieken in het sociaal werk.....................................................................53
8.1. Methoden, methodieken en methodisch werken?.........................................................53
8.2. Drie basismethodieken..................................................................................................54
8.2.1. Social casework......................................................................................................54
8.2.2. Social groupwork...................................................................................................55
8.2.3. Communitywork.....................................................................................................56
9. Paradigmatische achtergronden die het sociaal werk voeden..............................................58
9.1. Individueel-reformistische benadering..........................................................................60
9.1.1. Psychodynamische perspectieven..........................................................................60
9.1.2. Cognitief-behavioristische theorieën......................................................................61
9.1.3 Systemische en ecologische perspectieven.............................................................61
9.2. Reflexief-therapeutische benadering.............................................................................62
9.2.1. Sociale psychologie................................................................................................62
9.2.2. Sociale constructietheorieën...................................................................................62
9.2.3. Humanisme, existentialisme en spiritualisme........................................................62
9.3. Sociaal-collectivistische benadering.............................................................................63
9.3.1. Radicaal sociaal werk.............................................................................................63
9.3.2. Kritisch sociaal werk..............................................................................................63
9.3.3. Feministische perspectieven...................................................................................64
9.3.4 Empowerment en advocacy.....................................................................................64
10. Besluit: wat doet sociaal werk?..........................................................................................65
10.1. De spanningsvelden in het sociaal werk opnieuw bekeken........................................65
10.1.1. De spanningsvelden ‘individu vs. samenleving’ en ‘disciplinering vs.
emancipatie’.....................................................................................................................65
10.2.2. Het spanningsveld ‘technische vs. normatieve professionalisering’....................65
10.2. Navigeren doorheen de spanningsvelden....................................................................66
.
3
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
Deel 1
Wat is sociaal werk?
4
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
1. Sociaal werk inleiden
1.1. Globale definitie van sociaal werk
Definitie = niet evident en lastig. Sociaal werk is verbonden met de samenleving waarvan het deel
uitmaakt en samenlevingen zijn voortdurend in verandering.
Door politieke, economische, culturele en filosofische verschillen: door de jaren heen allerlei
definities over wat sociaal werkers zouden moeten doen.
Sociaal werk als sociaal construct = activiteit die het product is van hoe we in een bepaalde tijd in
onze samenleving kijken naar sociale problemen en hoe ze aan te pakken.
Dat samenlevingen van elkaar verschillen naargelang van hun geografische situering en evolueren
doorheen de tijd heeft een weerslag op de definitie van sociaal werk.
Het is de historische en maatschappelijke context die bepaald wat sociaal werk is.
Internationale Federation of Social Workers (IFSW), samen met de International Association of
Schools of Social Work (IASSW): om de zoveel decennia een nieuwe definitie van sociaal werk
formuleert
eerste definitie in 1957; in 1982 en 2001 volgden bijgewerkte definities. Door voortdurende
maatschappelijke veranderingen heeft elke definitie een beperkte houdbaarheid en kent
elke definitie ook kritiek.
De meest recente globale IFSW-definitie van sociaal werk in 2014 – hoewel die wereldwijd erkend
wordt, blijft de kritiek bestaan dat de definitie niet aan alle vormen van sociaal werk over de hele
wereld recht doet:
Geen Vlaamse versie van de definitie
De Vlaamse Opleidingen Sociaal Werk (VOSW), een overlegorgaan dat opleidingen sociaal werk in
Vlaanderen verenigt, heeft in 2015 evenwel een Nederlandse vertaling verspreid.
1.1.1 Sociaal werk als een praktijkgebaseerd beroep
- Sociaal werk is een bijzonder verscheiden beroep dat vorm krijgt in de concrete praktijk
- sociaalwerkveld is breed
- professionals met een diploma in het sociaal werk aan de slag + professionals met andere
diploma’s bv. Centrum voor Leerlingenbegeleiding (CLB) ook psychologen, artsen en
orthopedagogen aan de slag zijn
1.1.2 Sociaal werk als academische discipline
Sociaal werk is een academische discipline die zich focust op de wetenschappelijke studie van sociale
interventies.
Als academische handelingswetenschap ontwikkelt sociaal werk sociaalwerktheorieën die een
antwoord zoeken op deze onderzoeksvragen, altijd met het doel om welzijn te realiseren:
5
,Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
Bij wie wordt er geïntervenieerd?
Wanneer wordt er geïntervenieerd?
Hoe wordt er geïntervenieerd?
Op welke gronden wordt er geïntervenieerd?
Die sociale interventies worden zowel op het individuele niveau (= mensen = microniveau) als op
het samenlevingsniveau (= structuren = macroniveau) onderzocht.
sociaal werk beroept zich ook op verschillende andere disciplines. Die hulpwetenschappen zijn onder
meer: sociologie, filosofie, recht en economie.
1.1.3 Vier doelen van sociaal werk
- Sociale verandering en ontwikkeling
In de definitie uit 2001 lag focus vooral op het individuele niveau (microniveau). In de
huidige globale definitie wordt ook ingezet op het collectieve of structurele niveau
(macroniveau). Sociaal werkers gaan bij hun interventies kijken naar de sociale context en de
verbondenheid tussen de verschillende niveaus in die context. (micro,meso,macro) = sociale
verandering. Sociaal werkers zijn zich bewust en engageren zich om structurele oorzaken
van sociale problemen aan te pakken.
- Sociale cohesie
Sociaal werkers dragen bij aan het sociaal weefsel in de samenleving. Sociaal werkers
proberen iedereen te verbinden met de samenleving op zoveel mogelijke plaatsen.
- Empowerment
proces van versterking waarbij individuen , organisaties en gemeenschappen greep krijgen
op de eigen situatie en hun omgeving en dit via het verwerven van controle, het
aanscherpen van kritisch bewustzijn en het stimuleren van participatie
- bevrijding van mensen bevorderen
Sociaal werkers moeten kritisch kunnen denken en bewustzijn door te reflecteren over
mechanismen van ongelijkheid, discriminatie, onderdrukking,……
1.1.4 Principes van sociaal werk
Om de 4 doelen van het sociaal werk na te streven wordt het sociaal werk gedreven door een aantal
ethische principes = referentiekaders.
- sociale rechtvaardigheid: focust op wat juiste en eerlijke verhoudingen zijn tussen (de
noden en behoeften van) het individu en (de noden en behoeften van) de samenleving,
tussen mens en maatschappij
Rechtvaardigheid: gaat over de redenen, de beginselen op basis waarvan men stelt of
handelingen juist en eerlijk zijn.
- mensenrechten: omvatten dan weer de basisrechten (of grondrechten) van elk mens waar
ook ter wereld. Die universele mensenrechten zijn in België vertaald in de Wet op de OCMW
uit 1976. De mensenrechten werden verder verankerd in de Belgische grondwet van 1994
door er de zogenaamde ‘sociale grondrechten’ in op te nemen.
- collectieve verantwoordelijkheid: sociaal werkers zijn bewust van de rol die de overheid
speelt in het welzijn van burgers. Werken aan dat welzijn is niet alleen de taak van het
6
, Studie van Sociaal Werk Hildegard Gobeyn
maatschappelijke middenveld (= het mesoniveau) en de gemeenschap (= alle burgers
samen), maar ook de overheid.
- respect voor diversiteiten: diversiteit op basis van gender en geslacht, leeftijd en etnisch-
culturele achtergrond en socio-economische situatie
Sociaal werk is dus geen neutrale of waardenvrije praktijk, maar een normatieve professionaliteit =
elke sociaal werker wordt geacht voortdurend te reflecteren over de vraag ‘Wat is goed sociaal
werk? = De goede dingen doen’ met die vier normen- en waardenkaders als vertrekpunt. Die
ethische reflectie is essentieel als sociaal werker.
1.1.5 Kennisbronnen van sociaal werk
Sociaal werk beroept zich niet alleen op wetenschappelijke kennis, maar baseert zich ook op andere
vormen van (inheemse en lokale) kennis. Een sociaal werker moet weten hoe die zich vlot van die
kennisbronnen kan bedienen.
1.1.5.1 Wetenschappelijke kennis
Sociaal werk kan
Natuurwetenschappen Menswetenschappen
beschrijvende/begrijpende/verklarende beschrijvende/begrijpende/verklarende
wetenschappen: bv. biologie, fysica, chemie wetenschappen:
- gedragswetenschappen vb. psych, crimi
- sociale wetenschappen: vb. soc, pol
Handelingswetenschappen: bv. ingenieurswet, Handelingswetenschappen: bv. sociaal werk
geneeskunde Sociaal werk = ingrijpen/vormgeven
aan/tussenkomen/interveniëren in de
werkelijkheid. Deze interventies gaan wij
bestuderen.
Een handelingswetenschap valt niet te
herleiden tot toepassen van een beschrijvende
wetenschap
De beschrijvende wetenschappen trachten de werkelijkheid te beschrijven, te begrijpen en te
verklaren. Ze willen wetmatigheden achterhalen waarmee ze de werkelijkheid kunnen voorspellen.
Handelingswetenschappen tracht ook te interveniëren in de werkelijkheid. Ze bestuderen niet alleen
die tussenkomsten, maar proberen via diezelfde tussenkomsten ook in te grijpen in die werkelijkheid
om die zo mee vorm te geven.
Sociaal werk is niet zomaar een toepassing van de inzichten uit de sociologie, psychologie,
criminologie… in de praktijk. Je kan inzichten uit de ontwikkelingspsychologie gebruiken om de
spijbelende jongere beter te leren kennen, maar volstaan niet om meer welzijn voor de jongere te
7
