College 1
Wat is staatsrecht?
Staatsrecht is een onderdeel van het publiekrecht. Publiekrecht omvat het geheel van
rechtsregels dat betrekking heeft op de uitoefening van openbaar gezag. Naast staatsrecht
behoren ook internationaal en Europees recht, bestuursrecht, fiscaal recht en strafrecht tot
het publiekrecht.
Specifiek gaat staatsrecht over het geheel van rechtsregels dat betrekking heeft op de
organisatie van de met gezag beklede organen en de grenzen van hun gezag. Het is
het recht dat ziet op de inrichting en het functioneren van de instellingen van de staat.
Basisvragen binnen het staatsrecht zijn onder meer: Wie is bevoegd tot het stellen van
regels en het nemen van besluiten? Waarop is die bevoegdheid gebaseerd? Wat zijn de
grenzen van toegekende bevoegdheden? Welke andere normen begrenzen de uitoefening
van bevoegdheden? En wie ziet toe op de correcte uitvoering van bevoegdheden?
Voorbeelden van vragen waar staatsrecht zich mee bezighoudt, zijn of een wethouder een
kattenbelasting mag invoeren, of een minister-president een minister mag ontslaan, of een
Kamerlid zich discriminerend mag uitlaten, of een rechter met een beroep op een
ongeschreven beginsel tegen de wet in mag gaan, en of de staat door de rechter
veroordeeld kan worden.
De bronnen van staatsrecht zijn divers:
● De Grondwet. Deze regelt de inrichting en het functioneren van de Nederlandse
staat.
● Het Statuut voor het Koninkrijk. Dit regelt de organisatie van het Koninkrijk en de
onderlinge verhoudingen tussen de staten van het Koninkrijk.
● Verdragen, zoals het EU-verdrag, het vluchtelingenverdrag en het EVRM, en ook
verordeningen en richtlijnen.
● Gewoonterecht, zoals de vertrouwensregel.
● Jurisprudentie.
● Organieke wetten, zoals de provinciewet en de gemeentewet, wanneer de
Grondwet bepaalt dat iets nader geregeld moet worden (bijv. art. 132 lid 1 Gw).
Een voorbeeld van hoe staatsrechtelijke regels de organisatie en bevoegdheden van
organen vaststellen, is te vinden in Artikel 45 van de Grondwet, dat de ministerraad instelt
(lid 1), de minister-president als voorzitter aanwijst (lid 2), en de taak en bevoegdheid van de
ministerraad omschrijft (lid 3).
Kenmerken staat
Een staat kan worden gekenmerkt door drie elementen:
1. Territoriale organisatie (grondgebied): Dit is het stuk land tot aan de grens. De
omvang maakt niet uit. Ook de 12 mijl vanaf de kust behoort tot het grondgebied.
Nederland omvat het Europese deel en de eilanden Bonaire, Sint-Eustatius en Saba.
, Het Koninkrijk der Nederlanden, daarentegen, bestaat uit Nederland, Curaçao, Aruba
en Sint Maarten, die zelfstandige staten zijn.
2. Gezag over een op het grondgebied woonachtige bevolking: De bevolking wordt
gevormd door mensen die behoren tot het grondgebied vanwege afstamming of
verkregen nationaliteit (onderdanen). Gevoelens van onderlinge verbondenheid
kunnen leiden tot de aanduiding 'volk' of 'natie', maar het is niet noodzakelijk dat de
bevolking coherent is; een diversiteit aan bevolkingsgroepen is gebruikelijk binnen
staten.
3. Beschikken over machtsmiddelen om gezag uit te oefenen: Dit aspect hangt
samen met de soevereiniteit van de staat. Soevereiniteit kan op verschillende
manieren benaderd worden:
○ Het exclusieve recht van een staat om gezag binnen zijn grenzen uit te
oefenen zonder inmenging van andere staten, tenzij verdragsverplichtingen of
dwingend volkenrecht anders bepalen.
○ De vraag welke autoriteit het laatste woord heeft (in Nederland is dat de
grondwetgever).
○ Het bezit van het geweldsmonopolie, de bevoegdheid tot belastingheffing,
defensie, buitenlandse betrekkingen, etc..
○ Volkssoevereiniteit. De soevereiniteit van het parlement in Nederland
voorkomt overigens een rechtelijke toetsingsrecht van formele wetten aan de
Grondwet.
Erkenning door andere staten is een ander aspect, dat internationaalrechtelijke rechten en
verplichtingen oplevert. Erkenning van een staat verschilt van erkenning van een regering.
Staten kunnen verschillende structuren hebben: een eenheidsstaat (concentratie van macht
bij centraal gezag, zoals Frankrijk), een federale staat/bondsstaat (deelentiteiten hebben
eigen wetgevende/uitvoerende bevoegdheden waar centrale gezag geen inbreuk op mag
maken, federale recht gaat voor bij strijd, er is een constitutionele rechter, zoals VS,
Duitsland, België). Een statenbond/confederatie is een verband waarbij staten hun
zelfstandigheid niet hebben afgestaan aan een federale regering, bevoegdheden zijn in een
verdrag geregeld (bijv. Zwitserland, Nederland tijdens de Gouden Eeuw). Het Koninkrijk
der Nederlanden is in feite een statenbond. Nederland zelf is een gedecentraliseerde
eenheidsstaat.
Grondslagen Nederlandse staat
Het Nederlandse stelsel wordt getypeerd als een gedecentraliseerde eenheidsstaat. Dit
betekent dat concentratie van macht wordt voorkomen door bevoegdheden toe te delen aan
decentrale publiekrechtelijke lichamen zoals provincies, gemeenten en waterschappen
(decentralisatie). Staatsgezag is deels op centraal en deels op decentraal niveau
georganiseerd. Decentralisatie kent twee vormen: autonomie (algemene bevoegdheid om
de eigen huishouding te regelen, bijv. art. 124 lid 1 Gw, Gemeentewet/Provinciewet) en
medebewind (uitvoering van specifieke rijkstaken, bijv. art. 124 lid 2 Gw, art. 8
Participatiewet).
Nederland is ook een constitutionele monarchie, wat betekent dat de Koning staatshoofd
is, maar gebonden is door de constitutie (Grondwet en ongeschreven staatsrecht). Na 1848
, houdt de onschendbaarheid van de Koning in dat hij geen staatsrechtelijke macht mag
uitoefenen zonder tussenkomst van een minister.
De Grondwet is de belangrijkste geschreven grondslag. Het is een document dat regels
bevat over de staatsorganisatie en de verhouding tussen staat en burgers. De Nederlandse
Grondwet is formeel relatief flexibel, hoewel wijziging aan specifieke waarborgen is
onderworpen (art. 137 lid 4 Gw vereist 2/3 meerderheid in tweede lezing na ontbinding en
verkiezingen). Naast geschreven regels in de Grondwet zijn er ook ongeschreven regels of
praktijken, zoals het principe dat na de val van een kabinet verkiezingen volgen en dat de
grootste partij het voortouw mag nemen bij de formatie (hoewel dit niet altijd strikt wordt
gevolgd).
Het Koninkrijk der Nederlanden als statenbond is gebaseerd op het Statuut. Het bestaat
uit Nederland, Curaçao, Sint-Maarten en Aruba. Deze landen behartigen zelfstandig hun
eigen aangelegenheden (autonomie, art. 41 Statuut). Er is echter ook een
verantwoordelijkheid van het Koninkrijk voor het waarborgen van mensenrechten,
rechtszekerheid en deugdelijk bestuur (art. 43 Statuut). Slechts een beperkt aantal
onderwerpen zijn koninkrijksaangelegenheden (defensie, buitenlandse betrekkingen,
Nederlanderschap) (art. 3 Statuut). De landen hebben staatsregelingen, maar wijzigingen op
bepaalde gevoelige punten (mensenrechten, gouverneur) kunnen goedkeuring van de
koninkrijksregering vereisen (art. 44 Statuut), wat de constitutionele autonomie beperkt. De
organen van het Koninkrijk vallen grotendeels samen met de Nederlandse organen,
aangevuld met vertegenwoordiging van de andere landen die wel kunnen participeren, maar
de besluitvorming niet kunnen tegenhouden. Ingrijpen door het Koninkrijk is mogelijk op
basis van art. 43 lid 2 en art. 51 Statuut als een land niet aan zijn verplichtingen voldoet,
zoals het geval was bij Sint-Eustatius.
De rechtsstaat
De rechtsstaat is een kernprincipe waarbij de staat onder gezag van het recht staat. De staat
is niet alleen de schepper van recht, maar is er ook zelf aan gebonden. Een rechtsstaat kent
vier essentiële kenmerken:
1. Legaliteitsbeginsel: Dit beginsel houdt in dat overheidsbevoegdheden slechts
kunnen bestaan op grond van een wet en dat publiekrechtelijk optreden van de
overheid altijd een basis in wetten moet hebben. De uitoefening van de bevoegdheid
moet ook conform die grondslag plaatsvinden.
2. Scheiding van machten (Trias Politica): Er is een scheiding tussen wetgevende,
uitvoerende en rechtelijke macht. In Nederland is de wetgevende functie belegd bij
de Regering en de Staten-Generaal (die samen de wetten in formele zin maken). De
uitvoerende functie (bestuur) omvat handelingen die geen regelgeving en
rechtspraak zijn, zoals de uitvoering van wetten; deze taak rust voornamelijk bij de
Regering en andere bestuursorganen. De rechtelijke functie wordt uitgeoefend door
onafhankelijke rechters bij de rechtbanken, gerechtshoven en de Hoge Raad,
evenals bij colleges belast met rechtspraak die voldoen aan art. 6 EVRM. Hoewel er
een theoretische scheiding is, is er in de Nederlandse praktijk ook overlap,
bijvoorbeeld doordat de regering zowel wetgevende als uitvoerende taken heeft. Het
toetsingsverbod (rechters mogen formele wetten niet toetsen aan de Grondwet) vindt
Wat is staatsrecht?
Staatsrecht is een onderdeel van het publiekrecht. Publiekrecht omvat het geheel van
rechtsregels dat betrekking heeft op de uitoefening van openbaar gezag. Naast staatsrecht
behoren ook internationaal en Europees recht, bestuursrecht, fiscaal recht en strafrecht tot
het publiekrecht.
Specifiek gaat staatsrecht over het geheel van rechtsregels dat betrekking heeft op de
organisatie van de met gezag beklede organen en de grenzen van hun gezag. Het is
het recht dat ziet op de inrichting en het functioneren van de instellingen van de staat.
Basisvragen binnen het staatsrecht zijn onder meer: Wie is bevoegd tot het stellen van
regels en het nemen van besluiten? Waarop is die bevoegdheid gebaseerd? Wat zijn de
grenzen van toegekende bevoegdheden? Welke andere normen begrenzen de uitoefening
van bevoegdheden? En wie ziet toe op de correcte uitvoering van bevoegdheden?
Voorbeelden van vragen waar staatsrecht zich mee bezighoudt, zijn of een wethouder een
kattenbelasting mag invoeren, of een minister-president een minister mag ontslaan, of een
Kamerlid zich discriminerend mag uitlaten, of een rechter met een beroep op een
ongeschreven beginsel tegen de wet in mag gaan, en of de staat door de rechter
veroordeeld kan worden.
De bronnen van staatsrecht zijn divers:
● De Grondwet. Deze regelt de inrichting en het functioneren van de Nederlandse
staat.
● Het Statuut voor het Koninkrijk. Dit regelt de organisatie van het Koninkrijk en de
onderlinge verhoudingen tussen de staten van het Koninkrijk.
● Verdragen, zoals het EU-verdrag, het vluchtelingenverdrag en het EVRM, en ook
verordeningen en richtlijnen.
● Gewoonterecht, zoals de vertrouwensregel.
● Jurisprudentie.
● Organieke wetten, zoals de provinciewet en de gemeentewet, wanneer de
Grondwet bepaalt dat iets nader geregeld moet worden (bijv. art. 132 lid 1 Gw).
Een voorbeeld van hoe staatsrechtelijke regels de organisatie en bevoegdheden van
organen vaststellen, is te vinden in Artikel 45 van de Grondwet, dat de ministerraad instelt
(lid 1), de minister-president als voorzitter aanwijst (lid 2), en de taak en bevoegdheid van de
ministerraad omschrijft (lid 3).
Kenmerken staat
Een staat kan worden gekenmerkt door drie elementen:
1. Territoriale organisatie (grondgebied): Dit is het stuk land tot aan de grens. De
omvang maakt niet uit. Ook de 12 mijl vanaf de kust behoort tot het grondgebied.
Nederland omvat het Europese deel en de eilanden Bonaire, Sint-Eustatius en Saba.
, Het Koninkrijk der Nederlanden, daarentegen, bestaat uit Nederland, Curaçao, Aruba
en Sint Maarten, die zelfstandige staten zijn.
2. Gezag over een op het grondgebied woonachtige bevolking: De bevolking wordt
gevormd door mensen die behoren tot het grondgebied vanwege afstamming of
verkregen nationaliteit (onderdanen). Gevoelens van onderlinge verbondenheid
kunnen leiden tot de aanduiding 'volk' of 'natie', maar het is niet noodzakelijk dat de
bevolking coherent is; een diversiteit aan bevolkingsgroepen is gebruikelijk binnen
staten.
3. Beschikken over machtsmiddelen om gezag uit te oefenen: Dit aspect hangt
samen met de soevereiniteit van de staat. Soevereiniteit kan op verschillende
manieren benaderd worden:
○ Het exclusieve recht van een staat om gezag binnen zijn grenzen uit te
oefenen zonder inmenging van andere staten, tenzij verdragsverplichtingen of
dwingend volkenrecht anders bepalen.
○ De vraag welke autoriteit het laatste woord heeft (in Nederland is dat de
grondwetgever).
○ Het bezit van het geweldsmonopolie, de bevoegdheid tot belastingheffing,
defensie, buitenlandse betrekkingen, etc..
○ Volkssoevereiniteit. De soevereiniteit van het parlement in Nederland
voorkomt overigens een rechtelijke toetsingsrecht van formele wetten aan de
Grondwet.
Erkenning door andere staten is een ander aspect, dat internationaalrechtelijke rechten en
verplichtingen oplevert. Erkenning van een staat verschilt van erkenning van een regering.
Staten kunnen verschillende structuren hebben: een eenheidsstaat (concentratie van macht
bij centraal gezag, zoals Frankrijk), een federale staat/bondsstaat (deelentiteiten hebben
eigen wetgevende/uitvoerende bevoegdheden waar centrale gezag geen inbreuk op mag
maken, federale recht gaat voor bij strijd, er is een constitutionele rechter, zoals VS,
Duitsland, België). Een statenbond/confederatie is een verband waarbij staten hun
zelfstandigheid niet hebben afgestaan aan een federale regering, bevoegdheden zijn in een
verdrag geregeld (bijv. Zwitserland, Nederland tijdens de Gouden Eeuw). Het Koninkrijk
der Nederlanden is in feite een statenbond. Nederland zelf is een gedecentraliseerde
eenheidsstaat.
Grondslagen Nederlandse staat
Het Nederlandse stelsel wordt getypeerd als een gedecentraliseerde eenheidsstaat. Dit
betekent dat concentratie van macht wordt voorkomen door bevoegdheden toe te delen aan
decentrale publiekrechtelijke lichamen zoals provincies, gemeenten en waterschappen
(decentralisatie). Staatsgezag is deels op centraal en deels op decentraal niveau
georganiseerd. Decentralisatie kent twee vormen: autonomie (algemene bevoegdheid om
de eigen huishouding te regelen, bijv. art. 124 lid 1 Gw, Gemeentewet/Provinciewet) en
medebewind (uitvoering van specifieke rijkstaken, bijv. art. 124 lid 2 Gw, art. 8
Participatiewet).
Nederland is ook een constitutionele monarchie, wat betekent dat de Koning staatshoofd
is, maar gebonden is door de constitutie (Grondwet en ongeschreven staatsrecht). Na 1848
, houdt de onschendbaarheid van de Koning in dat hij geen staatsrechtelijke macht mag
uitoefenen zonder tussenkomst van een minister.
De Grondwet is de belangrijkste geschreven grondslag. Het is een document dat regels
bevat over de staatsorganisatie en de verhouding tussen staat en burgers. De Nederlandse
Grondwet is formeel relatief flexibel, hoewel wijziging aan specifieke waarborgen is
onderworpen (art. 137 lid 4 Gw vereist 2/3 meerderheid in tweede lezing na ontbinding en
verkiezingen). Naast geschreven regels in de Grondwet zijn er ook ongeschreven regels of
praktijken, zoals het principe dat na de val van een kabinet verkiezingen volgen en dat de
grootste partij het voortouw mag nemen bij de formatie (hoewel dit niet altijd strikt wordt
gevolgd).
Het Koninkrijk der Nederlanden als statenbond is gebaseerd op het Statuut. Het bestaat
uit Nederland, Curaçao, Sint-Maarten en Aruba. Deze landen behartigen zelfstandig hun
eigen aangelegenheden (autonomie, art. 41 Statuut). Er is echter ook een
verantwoordelijkheid van het Koninkrijk voor het waarborgen van mensenrechten,
rechtszekerheid en deugdelijk bestuur (art. 43 Statuut). Slechts een beperkt aantal
onderwerpen zijn koninkrijksaangelegenheden (defensie, buitenlandse betrekkingen,
Nederlanderschap) (art. 3 Statuut). De landen hebben staatsregelingen, maar wijzigingen op
bepaalde gevoelige punten (mensenrechten, gouverneur) kunnen goedkeuring van de
koninkrijksregering vereisen (art. 44 Statuut), wat de constitutionele autonomie beperkt. De
organen van het Koninkrijk vallen grotendeels samen met de Nederlandse organen,
aangevuld met vertegenwoordiging van de andere landen die wel kunnen participeren, maar
de besluitvorming niet kunnen tegenhouden. Ingrijpen door het Koninkrijk is mogelijk op
basis van art. 43 lid 2 en art. 51 Statuut als een land niet aan zijn verplichtingen voldoet,
zoals het geval was bij Sint-Eustatius.
De rechtsstaat
De rechtsstaat is een kernprincipe waarbij de staat onder gezag van het recht staat. De staat
is niet alleen de schepper van recht, maar is er ook zelf aan gebonden. Een rechtsstaat kent
vier essentiële kenmerken:
1. Legaliteitsbeginsel: Dit beginsel houdt in dat overheidsbevoegdheden slechts
kunnen bestaan op grond van een wet en dat publiekrechtelijk optreden van de
overheid altijd een basis in wetten moet hebben. De uitoefening van de bevoegdheid
moet ook conform die grondslag plaatsvinden.
2. Scheiding van machten (Trias Politica): Er is een scheiding tussen wetgevende,
uitvoerende en rechtelijke macht. In Nederland is de wetgevende functie belegd bij
de Regering en de Staten-Generaal (die samen de wetten in formele zin maken). De
uitvoerende functie (bestuur) omvat handelingen die geen regelgeving en
rechtspraak zijn, zoals de uitvoering van wetten; deze taak rust voornamelijk bij de
Regering en andere bestuursorganen. De rechtelijke functie wordt uitgeoefend door
onafhankelijke rechters bij de rechtbanken, gerechtshoven en de Hoge Raad,
evenals bij colleges belast met rechtspraak die voldoen aan art. 6 EVRM. Hoewel er
een theoretische scheiding is, is er in de Nederlandse praktijk ook overlap,
bijvoorbeeld doordat de regering zowel wetgevende als uitvoerende taken heeft. Het
toetsingsverbod (rechters mogen formele wetten niet toetsen aan de Grondwet) vindt
