HFDST 1: KENNISMAKING MET PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
1.1.1. Waarom is persoonlijkheidspsychologie nuttig?
Toepassing in andere domeinen
Persoonlijkheidspsychologie helpt bij:
• Zelfinzicht
o Waarom voel ik me ongemakkelijk in groepen, maar comfortabel in 1 op 1 gesprekken?
o Waarom ervaar ik sneller stress dan anderen?
• Arbeids- en organisatiepsychologie: welke job/werkomgeving past bij iemands
persoonlijkheid?
• Klinische psychologie: verklaring van gedrag, zoals stressgevoeligheid of moeite met sociale
situaties
• Verslavingszorg: bepaalde persoonlijkheidstrekken (bv: angst) verhogen risico op verslaving
Wat biedt persoonlijkheidspsychologie?
• Beschrijven: hoe zit iemand in elkaar?
• Verklaren: waarom gedraagt iemand zich (irrationeel)?
• Voorspellen: zal iemand bepaald gedrag opnieuw stellen?
o Crusiaal in begeleiding & hulpverlening
Voorbeeldtoepassing: verslaving
• Er bestaat geen “verslaafde persoonlijkheid” als diagnose
• Bepaalde persoonlijkheidstrekken verhogen risico
o Impulsiviteit, angstgevoeligheid, depressieve trekken, beloningsgevoeligheid…
1.1.2. Wat is persoonlijkheidspsychologie niet?
Geen cold reading of pseudowetenschap
Bv: “ik ken je niet, maar je lijkt me avontuurlijk”
• Dit soort uitspraken
o Zijn vaag en algemeen
o Lijken persoonlijk, maar gelden voor bijna iedereen
Barnum/Forer-effect
• Algemene uitspraken worden gezine als typerend voor jezelf
• Vooral bij positieve kenmerken (bv: “je bent sociaal”)
• Risico’s:
o Invloed op levensbeslissingen
o Invloed op groepsfeedback
§ Positieve feedback à “dat gaat over mij”
§ Negatieve feedback à “dat is niet voor mij bedoeld”
1
, • Hoe komt dat?
o Door subjectieve validatie (cognitieve bias)
§ Mensen aanvaarden sneller info die positief & relevant lijkt
o Wordt gebruikt in marketing
§ Spotify: “just for you” OF Netflix: “jouw aanbevelingen”
1.1.3. Persoonlijkheidspsychologie als wetenschap
Wat is het?
• Tak vd psychologie die persoonlijkheid bestudeert
o Wat maakt iemand uniek?
o Hoe verschillen mensen van elkaar?
o Hoe zijn mensen gelijk?
3 analyseniveaus (Kluckhorn & Murray)
Niveau Betekenis Voorbeeld
Elk mens is zoals alle anderen Human nature Iedereen wil ergens bij horen
Elk mens is zoals sommige Individuele/groepsverschill Topsporters zijn vaker competitief
anderen en dan niet-sporters
Elk mens is zoals geen ander Uniciteit Iedereen ervaart verdriet of angst op
zijn eigen manier
Historiek
• 1937: Gordon Allport ontwikkelt meetbare persoonlijkheidstheorieën
• Bouwt verder op filosofische, psychologische en psychiatrische kennis uit VS en Europa
2 onderzoeksmethoden
Nomothetisch Idiografisch
Wat? Bestuderen van groepen Bestuderen van één individu
Focus "Between persons – Inter" "Within person – Intra"
Hoe verschillen mensen van/lijken Individuele patronen
mensen op elkaar?
Waarom? Universele wetmatigheden ontdekken Dieper begrip van het individu
over de mens
Hoe? Zelfrapportage, statistische analyses Kwalitatief
Nadeel Weinig kennis over de complexiteit en Moeilijk generaliseerbaar
dynamiek binnen individu
Meta-analyse (voorbeeld)
• Verschillende studies worden samengevoegd
• Effecten van persoonlijkheid op prosociaal gedrag worden in kaart gebracht
o Effect rond nul à weinig tot geen effect
o Effect boven nul à sterke correlatie met prosociaal gedrag
2
,1.1.4. Interpersoonlijke vs intrapersoonlijke verschillen
Interpersoonlijke verschillen: tussen mensen
• Centrale vraag: hoe en waarom verschillen mensen van elkaar?
• We gebruiken traits (persoonlijkheidstrekken) als basis om die verschillen te beschrijven
o Bv: X is gemiddeld genomen angstiger dan haar broer Y
• Traits zijn relatief stabiel over tijd en situaties heen
• Evolutie in visie:
o Topologische visie: eigenschappen zijn te veranderlijk à moeilijk meetbaar
o Dimensionele visie: we kunnen persoonlijkheid indelen in dimensies/trekken die
meetbaar zijn
Intrapersoonlijke verschillen: binnen een persoon
• Centrale vraag: waarom gedraag ik me anders in verschillende situaties?
• Dit zijn states: tijdelijke toestanden, afhankelijk van context & situatie
o Bv: X voelt zich angstiger op een donker fietspad dan op een verlicht pad
• States zijn minder stabiel dan traits
• Voorbeeld verschil tussen trait en state
o “Ik ben bang nu en voel me gespannen.” à state
o “Ik voel me vaker gespannen dan andere mensen.” à trait
1.1.5. Wat is persoonlijkheid?
Intuïtieve benadering
• Iedereen geeft er een beeld bij: iets met karakter, gedrag, emoties, denkstijl…
• Maar: in wetenschap nood aan afbakende definitie
Wetenschappelijke definitie van persoonlijkheid
Persoonlijkheid betreft de kenmerkende individuele verschillen tussen mensen in de manier waarop ze
denken, zich voelen en zich gedragen
• Deze verschillen zijn
o Kenmerkend (onderscheidend voor een persoon)
o Complex (betreffen gedrag, denken, voelen)
o Consistent (redelijk stabiel over tijd)
o Gedeeltelijk genetisch bepaald
o Georganiseerd (uiten zich in verschillende situaties)
1.1.6. Verschillende theoriebenaderingen
Entiteitstheorieën
• Zien persoonlijkheid als stabiel en onveranderlijk (zoals een vaste structuur)
• Human nature = vaststaand
• Implicatie: persoonlijkheid is moeilijk te veranderen
3
, Incrementele theorieën
• Zien persoonlijkheid als dynamisch en veranderbaar
• Human nature = veranderlijk
• Implicatie: persoonlijkheid kan evolueren met ervaringen, interventies…
HFDST 2: PERSOONLIJKHEID, EEN INTRODUCTIE
2.1.1. Wat is persoonlijkheid?
• Persoonlijkheid verwijst naar:
o Kenmerkende individuele verschillen tussen mensen
o In denken, voelen en gedrag
o Die relatief stabiel zijn in de tijd
o Deels genetisch bepaald
o En georganiseerd in verschillende situaties
2.1.2. Kenmerken van persoonlijkheid
Traits (trekken)
• Trekken = stabiele eigenschappen van mensen
• Beschrijven gemiddelde gedragsneigingen (average tendencies)
• Bv: “Tessa is extravert” – is ze dat altijd?
Trekpsychologie
• Bestudeert basisdimensies van persoonlijkheid
• Werkt via correlationeel onderzoek, niet causaal
• Doelen:
o Beschrijvend (wat zien we?)
o Verklarend (waarom zo?)
o Voorspellend (wat zal gebeuren?)
Methode
• Veelgebruikte techniek: factoranalyse
• Causale verbanden zijn niet mogelijk (geen manipulatie van persoonlijkheid)
2.1.3. Kenmerkende inviduele verschillen
1. Karakter
• Ontwikkeld door ervaring en leren
• Vaak gebruikt in filosofische context
• 2 visies:
o Causaal: interne eigenschappen veroozaken gedrag
o Samenvattend: we beschrijven gedrag, maar niet per se de oorzaak
4
1.1.1. Waarom is persoonlijkheidspsychologie nuttig?
Toepassing in andere domeinen
Persoonlijkheidspsychologie helpt bij:
• Zelfinzicht
o Waarom voel ik me ongemakkelijk in groepen, maar comfortabel in 1 op 1 gesprekken?
o Waarom ervaar ik sneller stress dan anderen?
• Arbeids- en organisatiepsychologie: welke job/werkomgeving past bij iemands
persoonlijkheid?
• Klinische psychologie: verklaring van gedrag, zoals stressgevoeligheid of moeite met sociale
situaties
• Verslavingszorg: bepaalde persoonlijkheidstrekken (bv: angst) verhogen risico op verslaving
Wat biedt persoonlijkheidspsychologie?
• Beschrijven: hoe zit iemand in elkaar?
• Verklaren: waarom gedraagt iemand zich (irrationeel)?
• Voorspellen: zal iemand bepaald gedrag opnieuw stellen?
o Crusiaal in begeleiding & hulpverlening
Voorbeeldtoepassing: verslaving
• Er bestaat geen “verslaafde persoonlijkheid” als diagnose
• Bepaalde persoonlijkheidstrekken verhogen risico
o Impulsiviteit, angstgevoeligheid, depressieve trekken, beloningsgevoeligheid…
1.1.2. Wat is persoonlijkheidspsychologie niet?
Geen cold reading of pseudowetenschap
Bv: “ik ken je niet, maar je lijkt me avontuurlijk”
• Dit soort uitspraken
o Zijn vaag en algemeen
o Lijken persoonlijk, maar gelden voor bijna iedereen
Barnum/Forer-effect
• Algemene uitspraken worden gezine als typerend voor jezelf
• Vooral bij positieve kenmerken (bv: “je bent sociaal”)
• Risico’s:
o Invloed op levensbeslissingen
o Invloed op groepsfeedback
§ Positieve feedback à “dat gaat over mij”
§ Negatieve feedback à “dat is niet voor mij bedoeld”
1
, • Hoe komt dat?
o Door subjectieve validatie (cognitieve bias)
§ Mensen aanvaarden sneller info die positief & relevant lijkt
o Wordt gebruikt in marketing
§ Spotify: “just for you” OF Netflix: “jouw aanbevelingen”
1.1.3. Persoonlijkheidspsychologie als wetenschap
Wat is het?
• Tak vd psychologie die persoonlijkheid bestudeert
o Wat maakt iemand uniek?
o Hoe verschillen mensen van elkaar?
o Hoe zijn mensen gelijk?
3 analyseniveaus (Kluckhorn & Murray)
Niveau Betekenis Voorbeeld
Elk mens is zoals alle anderen Human nature Iedereen wil ergens bij horen
Elk mens is zoals sommige Individuele/groepsverschill Topsporters zijn vaker competitief
anderen en dan niet-sporters
Elk mens is zoals geen ander Uniciteit Iedereen ervaart verdriet of angst op
zijn eigen manier
Historiek
• 1937: Gordon Allport ontwikkelt meetbare persoonlijkheidstheorieën
• Bouwt verder op filosofische, psychologische en psychiatrische kennis uit VS en Europa
2 onderzoeksmethoden
Nomothetisch Idiografisch
Wat? Bestuderen van groepen Bestuderen van één individu
Focus "Between persons – Inter" "Within person – Intra"
Hoe verschillen mensen van/lijken Individuele patronen
mensen op elkaar?
Waarom? Universele wetmatigheden ontdekken Dieper begrip van het individu
over de mens
Hoe? Zelfrapportage, statistische analyses Kwalitatief
Nadeel Weinig kennis over de complexiteit en Moeilijk generaliseerbaar
dynamiek binnen individu
Meta-analyse (voorbeeld)
• Verschillende studies worden samengevoegd
• Effecten van persoonlijkheid op prosociaal gedrag worden in kaart gebracht
o Effect rond nul à weinig tot geen effect
o Effect boven nul à sterke correlatie met prosociaal gedrag
2
,1.1.4. Interpersoonlijke vs intrapersoonlijke verschillen
Interpersoonlijke verschillen: tussen mensen
• Centrale vraag: hoe en waarom verschillen mensen van elkaar?
• We gebruiken traits (persoonlijkheidstrekken) als basis om die verschillen te beschrijven
o Bv: X is gemiddeld genomen angstiger dan haar broer Y
• Traits zijn relatief stabiel over tijd en situaties heen
• Evolutie in visie:
o Topologische visie: eigenschappen zijn te veranderlijk à moeilijk meetbaar
o Dimensionele visie: we kunnen persoonlijkheid indelen in dimensies/trekken die
meetbaar zijn
Intrapersoonlijke verschillen: binnen een persoon
• Centrale vraag: waarom gedraag ik me anders in verschillende situaties?
• Dit zijn states: tijdelijke toestanden, afhankelijk van context & situatie
o Bv: X voelt zich angstiger op een donker fietspad dan op een verlicht pad
• States zijn minder stabiel dan traits
• Voorbeeld verschil tussen trait en state
o “Ik ben bang nu en voel me gespannen.” à state
o “Ik voel me vaker gespannen dan andere mensen.” à trait
1.1.5. Wat is persoonlijkheid?
Intuïtieve benadering
• Iedereen geeft er een beeld bij: iets met karakter, gedrag, emoties, denkstijl…
• Maar: in wetenschap nood aan afbakende definitie
Wetenschappelijke definitie van persoonlijkheid
Persoonlijkheid betreft de kenmerkende individuele verschillen tussen mensen in de manier waarop ze
denken, zich voelen en zich gedragen
• Deze verschillen zijn
o Kenmerkend (onderscheidend voor een persoon)
o Complex (betreffen gedrag, denken, voelen)
o Consistent (redelijk stabiel over tijd)
o Gedeeltelijk genetisch bepaald
o Georganiseerd (uiten zich in verschillende situaties)
1.1.6. Verschillende theoriebenaderingen
Entiteitstheorieën
• Zien persoonlijkheid als stabiel en onveranderlijk (zoals een vaste structuur)
• Human nature = vaststaand
• Implicatie: persoonlijkheid is moeilijk te veranderen
3
, Incrementele theorieën
• Zien persoonlijkheid als dynamisch en veranderbaar
• Human nature = veranderlijk
• Implicatie: persoonlijkheid kan evolueren met ervaringen, interventies…
HFDST 2: PERSOONLIJKHEID, EEN INTRODUCTIE
2.1.1. Wat is persoonlijkheid?
• Persoonlijkheid verwijst naar:
o Kenmerkende individuele verschillen tussen mensen
o In denken, voelen en gedrag
o Die relatief stabiel zijn in de tijd
o Deels genetisch bepaald
o En georganiseerd in verschillende situaties
2.1.2. Kenmerken van persoonlijkheid
Traits (trekken)
• Trekken = stabiele eigenschappen van mensen
• Beschrijven gemiddelde gedragsneigingen (average tendencies)
• Bv: “Tessa is extravert” – is ze dat altijd?
Trekpsychologie
• Bestudeert basisdimensies van persoonlijkheid
• Werkt via correlationeel onderzoek, niet causaal
• Doelen:
o Beschrijvend (wat zien we?)
o Verklarend (waarom zo?)
o Voorspellend (wat zal gebeuren?)
Methode
• Veelgebruikte techniek: factoranalyse
• Causale verbanden zijn niet mogelijk (geen manipulatie van persoonlijkheid)
2.1.3. Kenmerkende inviduele verschillen
1. Karakter
• Ontwikkeld door ervaring en leren
• Vaak gebruikt in filosofische context
• 2 visies:
o Causaal: interne eigenschappen veroozaken gedrag
o Samenvattend: we beschrijven gedrag, maar niet per se de oorzaak
4
