Samenvatting Media, Macht en Samenleving met LESNOTITIES 24-25

Media, Macht en Samenleving
Inhoud
0 Praktisch...............................................................................................................................................................3
1 Introductieles.......................................................................................................................................................5
1.1 Introductie................................................................................................................................................................................5
1.2 Media........................................................................................................................................................................................5
1.3 Samenleving.............................................................................................................................................................................7
1.4 Macht........................................................................................................................................................................................8
1.5 Circulair model relatie media & samenleving..........................................................................................................................9
2 Paradigma’s van media, macht & samenleving...................................................................................................10
2.1 Introductie..............................................................................................................................................................................11
2.1.1 Mediagroepen in Vlaanderen...........................................................................................................................................................................................12
2.2 Klassieke modellen media, macht en samenleving................................................................................................................13
2.2.1 Het liberaal-pluralistisch model........................................................................................................................................................................................14
2.2.2 Het Marxistisch-radicaal model........................................................................................................................................................................................14
2.2.3 Naar een radicaal pluralisme............................................................................................................................................................................................15
2.3 Het Vlaamse medialandschap als en gevarieerd en pluralistisch medialandschap die het publieke belang dient?.............17
3 Technologie: van massamedia naar digitalisering & platformisering...................................................................19
3.1 Actualiteit...............................................................................................................................................................................19
3.2 Impact van communicatietechnologie op de samenleving....................................................................................................21
3.3 Van massamedia naar digitale media.....................................................................................................................................22
3.4 De ontwikkeling van digitale platformen................................................................................................................................23
3.5 Hoe beantwoordt de Vlaamse mediasector de toenemende platformisering?....................................................................25
4 Media als industrie: concentratie, conglomeratie en commercialisering.............................................................27
4.1 Introductie..............................................................................................................................................................................27
4.2 Belangrijkste trends en processen (3)....................................................................................................................................30
4.2.1 Globalisering en groei.......................................................................................................................................................................................................30
4.2.2 Mediaconcentratie...........................................................................................................................................................................................................31
4.2.3 Mediaconglomeraties.......................................................................................................................................................................................................33
4.3 Problemen en beleidsinitiatieven...........................................................................................................................................33
5 De Strijd om Aandacht van het Publiek en Mediagebruiker................................................................................36
5.1 Introductie..............................................................................................................................................................................37
5.2 Hoe komt ‘het publiek’ tot stand?..........................................................................................................................................38
5.2.1 Hoe worden media-organisaties gefinancierd?................................................................................................................................................................38
5.2.2 Het meten en verpakken van het publiek........................................................................................................................................................................39
5.2.3 De ‘productiviteit’ van het publiek verhogen...................................................................................................................................................................41
5.3 Vormen van publiekswerk......................................................................................................................................................41
5.3.1 Uitbuiting vh publiek........................................................................................................................................................................................................42
6 Controle over media: Politiek, Orde, en Mediabeleid.........................................................................................43
6.1 Het belang van media voor politiek.......................................................................................................................................43
6.1.1 De relatie tss media & politiek.........................................................................................................................................................................................43
6.1.2 Media, politiek en de sociale orde...................................................................................................................................................................................44
6.1.3 De relatie tussen mediasystemen en politieke systemen................................................................................................................................................44
6.2 Mediabeleid............................................................................................................................................................................46
6.2.1 Wat is mediabeleid?.........................................................................................................................................................................................................46
6.2.2 De historische ontwikkeling van mediabeleid..................................................................................................................................................................48
6.2.3 De hybride status van het internet...................................................................................................................................................................................50
6.3 Media en de toekomst van de politieke orde.........................................................................................................................51
7 De rol van de Vlaamse Regulator voor de Media: Gastles Francis Soulliaert (woordvoerder VRM).....................53
7.1 Evolutie AV media Mediadecreet Herziening AVMD..............................................................................................................53

1

, 7.2 Vlaamse Regulator voor de Media (VRM)..............................................................................................................................56
7.2.1 Wat is & doet de VRM?....................................................................................................................................................................................................56
7.2.2 Structuur...........................................................................................................................................................................................................................56
7.3 Content Creator Protocol (CCP)..............................................................................................................................................59
7.3.1 Context: stijgende impact influencers..............................................................................................................................................................................59
7.3.2 Content Creator Protocol..................................................................................................................................................................................................60
7.4 Mediaconcentratie in Vlaanderen..........................................................................................................................................63
7.5 Digital Services Act (DSA).......................................................................................................................................................65
8 Media inhoud: mediaproductie, diversiteit, en de maatschappelijke rol van journalistiek..................................68
8.1 Wat is het nu precies wat ‘de’ media maken?........................................................................................................................68
8.2 De macht van controle over mediaproductie: Hegemonie....................................................................................................69
8.3 Zijn we een actief publiek?.....................................................................................................................................................70
8.4 Evoluties in de Vlaamse Pers: Nieuwsmedia als efficiënte watchdog?..................................................................................71
8.4.1 België en de World Press Freedom Index.........................................................................................................................................................................71
8.4.2 The Media for Democracy Monitor 2021.........................................................................................................................................................................72
9 De industrialisering van AI en de media-industrie...............................................................................................78
9.1 AI in de structuur en werking van media...............................................................................................................................78
9.1.1 AI speelt een centrale rol in het backend van mediaproductie en -distributie................................................................................................................78
9.1.2 Wat is AI?..........................................................................................................................................................................................................................79
9.1.3 Nieuwe afwegingen in de media-sector...........................................................................................................................................................................80
9.2 De industrialisering van AI......................................................................................................................................................81
9.2.1 De industrialisering van AI (2022)....................................................................................................................................................................................81
9.2.2 AI ‘foundation models’.....................................................................................................................................................................................................81
9.3 Toepassingen van AI in de journalistiek..................................................................................................................................82
9.3.1 Inzichten uit recent onderzoek.........................................................................................................................................................................................82
9.3.2 Hoe brengt generatieve AI verandering in de journalistiek?............................................................................................................................................82
9.4 Toepassingen van AI in creatieve media-industrie.................................................................................................................83
9.4.1 Generatieve AI in de creatieve mediasector....................................................................................................................................................................83
9.4.2 Wat is creativiteit in een AI-economie?...........................................................................................................................................................................84
9.5 Uitdagingen voor ethiek en deontologie................................................................................................................................85
9.5.1 Generatieve AI in de creatieve mediasector....................................................................................................................................................................85
9.6 Algemeen besluit: conclusie en discussie...............................................................................................................................86
10 De analyse van digitale platformen...................................................................................................................87
10.1 Connectie..............................................................................................................................................................................87
10.2 Architectuur van digitale platformen...................................................................................................................................88
10.2.1 Data.................................................................................................................................................................................................................................88
10.2.2 Metadata........................................................................................................................................................................................................................88
10.2.3 Algoritmes......................................................................................................................................................................................................................89
10.2.4 Interfaces........................................................................................................................................................................................................................89
10.2.5 Protocollen.....................................................................................................................................................................................................................90
10.2.6 Standaardinstellingen (defaults).....................................................................................................................................................................................90
10.2.7 Eigendomsverhoudingen en businessmodellen.............................................................................................................................................................90
10.2.8 Gebruikersvoorwaarden.................................................................................................................................................................................................91
10.3 Conclusie..............................................................................................................................................................................91
11 Besluit mediaconcentratierapport....................................................................................................................92
5.1 De Vlaamse mediasector........................................................................................................................................................92
5.2 Mediagroepen in Vlaanderen.................................................................................................................................................92
5.3 Informatie over mediaconcentratie.......................................................................................................................................92
5.4 Stimulering van diversiteit: remediëring en beleidsaanbevelingen.......................................................................................93
12 Conclusie..........................................................................................................................................................95
Dit document bevat een samenvatting van de lessen/ppt’s van prof. dr. Sander De Ridder, aangevuld met notities uit
de les.




2

,0 Praktisch
Geen boek – syllabus= agenda vh vak + uitleg over de opdracht – Kim= 1 e aanspreekpunt

Opdracht in groep: in discussie gaan over studiemateriaal – volg de actualiteit: het dagelijkse leven toepassen

Doelstellingen

 Feitelijke kennis en kritisch inzicht hebben in de actuele tendensen van de structuur en werking van media,
met aandacht voor digitalisering, platformisering en globalisering.
 Kritisch analytisch reflectievermogen hebben om inzichten in de actuele tendensen toe te passen op de
werking en de ontwikkeling van media in Vlaanderen.
 Basiskennis hebben van theorieën en concepten die de relatie tussen media en macht, en de
maatschappelijke verantwoordelijkheden van media kunnen duiden.

Actualiteit: de werking v media in Vlaanderen

 Vlaamse regulator voor de media, Rapport Mediaconcentratie in Vlaanderen, 2023
o Algemeen besluit (pp. 323-358) grondig lezen en begrijpen
o Het rapport is belangrijk voor de groepsopdracht
o Gastles woordvoerder van de Vlaamse regulator voor de media

Waarom is deze cursus belangrijk?

 Wie de structuur en werking van media begrijpt, begrijpt de relatie tussen media en de samenleving, maar
kan ook bijdragen aan een positieve relatie tussen media en maatschappij:
o De democratische rol van media,
o De rol van media in het reproduceren of in vraag stellen van ongelijkheid.
 Deze cursus is essentieel:
o Voor wie een media-gerelateerde job doet in de industrie, beleid of onderwijs,
o Kritische burgers waarvoor een grote dosis mediawijsheid steeds belangrijker is,
o Elke sociale/geesteswetenschapper, gezien de centrale rol van media in de samenleving.

Leermateriaal

 Slides – eigen notities – lesopnames (slides met de gloeilamp zijn goed om je kennis te testen)
 Het rapport “Mediaconcentratie in Vlaanderen” (2023) van de Vlaamse Regulator voor de Media (besluit)




3

,Punten

 Groepsopdracht: 20%
 Computerexamen: 80%
o Toepassingsvraag + kennisvragen
 Kennis= feiten, theorieën, concepten – vrij gedetailleerd studeren
 Toepassing= inzicht, analytische reflectie
o 5 verschillende vraagtypes
 Meerkeuzevragen type1:
 1 juist antwoord – wel verhoogde censuur v 63%
 Verticale, want je doet een aantal acquisities
 Meerkeuze type2:
 Alle juiste antwoorden aanduiden, meerdere mogelijk – 0 als je 1 fout aanduid
 Propaganda is 2x doelbewust beïnvloeden & psychologische agressie
 Invullen
 Invulveld waar je concept/naam/merknaam moet invullen – correcte schrijfwijze!
 Liberale mediatheorie – watchdog functie
 Ordenen
 Koppel juiste begrippen/namen/organisaties… aan elkaar
 VRM= mediaconcentratie – JEP= toezichtsorgaan – Fonds= belangenorganisatie
 Essay
 Open veld – test inzicht id cursus – ruim – schrijf antwoord in essayvorm (1-2
inleidende zinnen, +-2 korte argumenten in alinea, besluit) – ong 300 woorden
o Gesloten boek, niks meenemen enkel flesje water & studentenkaart – kladblok op pc
e
 2 zit: Je dient verplicht de opdracht te herdoen wanneer je totale score lager was dan 8 op 20. Studenten
met een score van 8 of 9 op 20 kunnen de keuze maken de opdracht te herdoen.




4

,1 Introductieles
Vandaag:

 Je kan het belang van media in de samenleving situeren en uitleggen
 Je kan de ontwikkeling van media historisch situeren.
 Je kent en begrijpt de concepten “structuur” en “agency” en kan de rol van media in relatie tot deze
concepten situeren.
 Je kent en begrijpt de verschillende visies op de relatie tussen media, macht en
samenleving.
 Je kent en begrijpt het begrip “representatie”.
 Je kent de actoren (en hun relatie t.o.v. elkaar) die centraal staan in de kritische analyse van
media, macht en samenleving.

1.1 Introductie
Beide foto’s = media-event: er wordt collectief media opgenomen

Mediaconsumptie = geïndividualiseerd (er w niet meer samen tv gekeken vb)  heeft impact op
de structuur

 Wat betekent een leven zonder technologische communicatiemiddelen?
o Hoe organiseren we verkiezingen?
o Hoe zorgen we voor maatschappelijke verbinding?
 Als je samenleeft met vele mensen op een grote lap grond, msp verbinding is cruciaal
o Hoe organiseren we ons sociaal leven?
 Het is cruciaal om de structuur en werking van media goed te begrijpen, wanneer we onze hedendaagse
samenleving willen begrijpen.
 In deze cursus zijn we geïnteresseerd in het bestuderen en begrijpen van de complexe relatie tussen media,
macht en samenleving.
 De structuur en werking van media is vaak onzichtbaar, we moeten leren kijken wat op (front-end) én
achter onze schermen gebeurt (media backends)
o Wij denken niet altijd na over de industrie die nodig is om te streamen enz  allemaal energie,
materiaal -en arbeidsintensief
o Kijk tussen de palmbomen: wat zit er achter mijn scherm; structuur & werking vaak onzichtbaar
voor consumenten
 Wie bepaalt wat we zien op het nieuws?
 Wie bepaalt wat we mogen posten op sociale media?
 Wie controleert de media?
 Wie bezit de data die we delen met smartphone apps zoals Instagram?
 Hoeveel energie verbruikt het streamen van media en mobiele dataconsumptie?
o De vraag naar mobiel dataverkeer is enorm aan het stijgen

1.2 Media
Waarover praten we, als we praten over media?

5

,  Verwijs niet zomaar naar “de media”, het is een complexe verzameling van instituten en actoren die media
maken.  veeel te complex om als 1 ding te omschrijven  wees specifiek naar welke media je verwijst
 Media als meervoud van medium, wat sinds midden 19de E verwijst naar een technologisch
communicatiemiddel, in staat om informatie en communicatie- inhoud te distribueren naar een groot
publiek (kranten, film, radio, tv, etc.)
 Media zijn sterk gedigitaliseerd en in staat informatie en communicatie-inhoud te verzamelen, op te slaan,
te verwerken en te distribueren.  losgekomen van klassieke dragers, je kan op andere manieren
consumeren
 Vandaag zijn media sterk gedataficeerd. Ze verzamelen data over wie we zijn en onze handelingen,
verwerken data d.m.v. algoritmes. Media en communicatietechnologie automatiseert bijzonder snel en
opereert steeds meer zonder menselijke interventie (bijv. kunstmatige intelligentie).  over alles van ons
(gedrag) w data verzameld bij gebruik van (online) media; daaruit leren ze oa over het publiek of om gericht
te adverteren; er is niet iemand die bepaald welke advertentie we te zien krijgen: het is geautomatiseerd
 Representeert de wereld op specifieke manier (niet door een transparant venster kijken maar wat je ziet=
gevolgen van beslissingen)

Media hebben 2 componenten

1. Een inhoudelijke component  wat we zien op schermen en horen uit luidsprekers
Symbolisch, betekenisgevend, representaties
2. Een materiële component  vaak onzichtbaar
Technologisch, organisatorisch, infrastructureel

Media zijn voortdurend in evolutie, voornamelijk het resultaat van technologisch doorgedreven innovaties. 
Nieuwe dragers van media-inhoud :

= nieuwe circulatie productie en distributie van inhoud,
= nieuwe media-organisaties.
 Advertentie Apple iPad: werd niet ontvangen als creatief maar als toondoof
o Er staan veel zaken die emotionele waarde oproepen
o We hebben te maken met digitale mediaspelers die zo dominant zijn geworden zodat ze de facto
monopolyposities? Innemen
 Grote bedrijven die verworven zijn met de politieke macht; ze zouden afgescheiden moeten
zijn ; verliezen de connectie met de mensen waaraan ze verdienen, maar we kunnen ook
niet zonder
 Wij worstelen dus met afhankelijkheid en de macht vd grote bedrijven tonen dit aan
 20ste E – MASSAMEDIA - ELEKTRIFICATIE
o Ontwikkelen zich in relatie tot industrialisering (elektrificatie!) en urbanisering,
 Mensen gingen in fabrieken werken, duidelijke werkdag, id avond=ontspanning; media
heeft hierop ingespeeld
o Moderne media-industrie die professioneel georganiseerd is krijgt vorm,
o Media kwamen centraal te staan in het alledaagse leven van mensen die leven in
massamaatschappijen,
o Media werden belangrijke instituten in de politieke en economische organisatie van de samenleving
(bijv. de radio om naar het nieuws te luisteren in real-time).
 Laat 20ste E – DIGITALE MEDIA en DIGITALISERING

6

, o Digitale media kunnen alle informatie omzetten in binaire codes wat media toelaten niet alleen
informatie op te slaan en te distribueren, maar ook om het te verwerken tot verschillende formaten
en het te manipuleren.
o In 1990 wordt het internet ontwikkeld door de VS als een militaire technologie tijdens de koude
oorlog. Geleidelijk aan komen personal computers (PC) huishoudens binnen.
o Het internet is dan nog een netwerk communicatie-infrastructuur die niet commercieel is.
 Begin 21ste E – Het internet ontwikkelt zich tot een participatieve omgeving
o In het begin van de 21ste E ontwikkelt het internet zich tot een participatieve omgeving waar wij
niet alleen media-inhoud consumeren maar ook produceren (prosumer).
o Wanneer we zelf inhoud produceren, produceren we ook data die gebruikt kan worden door de
(digitale) media industrie.
o Het internet wordt een commerciële omgeving gedomineerd door grote digitale platformen, ook
met ongeziene gevolgen voor de traditionele media-industrie.
 Amazon, 1997
 Google/Alphabet, 1998
 Facebook/Meta, 2004
 Netflix, 2007
 Apple Iphone, 2007
  zij worden dominante toegangspoorten tot de vrije media die het was ih begin ; we
moeten dus allemaal door die grote techbedrijven

De smartphone zorgde ervoor dat het internet een participatieve en data-gedreven infrastructuur werd die als het
ware een verlengde van het menselijk lichaam is geworden, wij dragen dit toestel altijd dicht bij ons en kunnen
altijd en overal media consumeren.  dragen het altijd bij ons, deel van ons lichaam, geconnecteerd met diepere
data




Na covid zijn onze gewoontes niet terug naar ervoor gegaan

Vandaag zijn media gericht op het verzamelen van data over gebruikers en vervolgens zetten media die data in als
commercieel goed.

De shift van massamedia en haar klassieke instituten in de 20ste E naar participatieve media die data-gedreven zijn
is transformerend voor media zelf, maar ook maatschappelijk.

Media observeren en beantwoorden de gebruiker op basis van dataverzameling

1.3 Samenleving
Waar gaat het over als we praten over de samenleving? (allemaal Williams denk ik)


7