Persoonlijkheidspsychologie 2024-2025 – samenvatting
Persoonlijkheidspsychologie
: Samenvatting
Lessen + werkcolleges1
1
De biografieën van de persoonlijkheidstheoretici zijn niet te kennen, maar gewoon als kadering voor hun
theorieën.
1
,Persoonlijkheidspsychologie 2024-2025 – samenvatting
1. Inleiding tot persoonlijkheidstheorieën
1.0 Klassieke theoretische oriëntaties
Psychodynamische theorieën Freud & Horney
Humanistische/ existentiële theorieën Rogers
Dispositionele theorieën/ trekbenaderingen Allport en McCrae & Costa
Biologische (/evolutionaire) theorieën Eysenck
Leer- en cognitieve theorieën Mischel
Psychodynamisch:
o Nadruk op onbewuste deel persoonlijkheid en bijbehorende meetparadigma’s (zoals
rorschach en TAT).
Humanistisch/existentieel:
o Humanistisch:
▪ Positieve kant v/d mens benadrukken (positieve psychologie), dingen die mensen gaan
opzoeken (zoals geluk).
Roger was huumanistisch: mensen zijn bewust op zoek naar groei.
▪ Bewuste motieven kunnen door psychodynamisch paradigma gemeten worden.
o Existentieel:
▪ Negatieve kant v/d benadrukken, dingen moeten onderdrukt worden.
Dispositioneel/trekbenadering:
o Disposities oftewel trekken
▪ Benadrukken dat mensen uniek zijn met hun unieke samenstelling van trekken, maar
zich ook consistent kunnen gedragen.
Bv. Volledig introverte persoon is de volgende dag niet ineens volledig extravert.
▪ Allport nadruk op uniciteit.
▪ McCrae & Costa met 5FM: beschrijvende theorie
Biologisch/ evolutionair:
o Obv 5FM ging Eysenck (die tss biologisch en dispositioneel zit), het multivariaat
meetparadigma ontwikkelen.
▪ Door bv. die 5 belangrijke factoren als domeinen te bekijken.
Heeft veel trekvragenlijsten, maar was ook de sleutelfiguur voor de biologische
beweging door te kijken naar biologische en genetischa invloeden (zoals
hersenstructuren) en hoe die een invloed hebben op persoonlijkheid.
Leer/cognitief:
o Bv. kijken naar associaties die mensen leren.
▪ Mischel: CAPS-model
2
,Persoonlijkheidspsychologie 2024-2025 – samenvatting
1.1. Wat is persoonlijkheid
Herkomst:
• Het woord persooniljkheid komt van ‘persona’ (=Latijns voor ‘masker’).
o Oorsprong in de Romeinse en Griekse theatertradities, waar masker het gedrag en de rol
van een persoon symboliseerden.
Definitie:
Persoonlijkheid = een patroon van relatief permantente karaktertrekken (traits) en unieke kenmerken
die zowel voor consistentie als individualiteit zorgen in het gedrag van een persoon.
• Traits:
o Consistentie over tijd
o Individuele verschillen in gedag
o Stabiliteit over situaties
• Kenmerken
o Unieke kwaliteiten (zoals temperament & intelligentie)
▪ Bv. temperament:
Gevoeligheid voor prikkels is aangeboren (bv. te zien in tolerantie voor knuffels),
wat zich later vertaalt naar introversie en extraversie.
Temperament is het aangeboren deel (nature) en de rol daarvan in de
persoonlijkheid is door de omgeving geshaped (nurture).
Uniciteit bij soorten:
• Mensen zijn niet de enige wezen met variabiliteit en uniciteit binnen een soort.
• Ook dieren (zoals vogels, varkens en paarden) tonen consistente verschillen in gedrag
(persoonlijkheid binnen een soort).
• Wat de mens uniek maakt, is d emate waarin ze fysiek en psychologisch van elkaar verschillen,
wat uniek is over alle soorten heen.
Vraagstukken:
• Hoe zorgen consistentie en individualiteit samen voor een unieke persoonlijkheid?
• Is temperament een onderdeel van persoonlijkheid of iets aparts?
1.2 Wat is een theorie
1.2.1 Definitie theorie
Theorie = Een set gerelateerde veronderstellingen die wetenschappers toelaten om op basis van logisch
deductief redeneren, testbare hypotheses te formuleren.
• Belangrijk: testbaarheid
o <> Volkswijsheden, bv. dikkere mensen zijn gezelliger – zolang we dit niet systematisch gaan
meten, blijft het een volkswijsheid.
• Een theorie wordt ook vaak gebruikt voor dingen die niet in verband staan met bruikbare
wetenschappelijke concepten (testbaar!)
o Bv. Paranormaliteit: aan-en afwezigheid is niet mogelijk aan te tonen.
3
, Persoonlijkheidspsychologie 2024-2025 – samenvatting
• Adhv systematische observaties zien of de hypothese en/of theorie aanvaardt/verbetert/verwerpt
moet worden.
1.2.2 Theorie is verwant, maar is verschilend van…
Speculatie
= Theorie moet verbonden worden aan empirische data en wetenschap.
• Een theorie ontstaat vaak uit speculatie (bv. ik heb het idee dat alle dikke mensen gezellig zijn
want dat klopt uit mijn persoonlijke observaties).
• Daaruit ga je een theorie opbouwen, maar als je de vertaling niet maakt naar systematische
observaties (dus testbaar zijn), dan blijft het bij speculatie.
o Het verbinden van een idee (of theorie) naar een daadwerkelijke observatie van
empirische data – wetenschappelijke evidentie werven.
Hypothese
= Specifiek vermoeden dat getest kan worden adhv een wetenschappelijke methode.
• Theorie is algemener dan specifieke hypotheses. Dwz dat een theorie kan bestaan uit
verschillende hypotheses, of onderbouwde speculatie die samen een theorie vormen.
o Wijst op een deductief proces: algemene theorie → specifieke hypotheses.
Taxonomie
= Classificatie volgens natuurlijke relaties
• Een theorie is meer dan een taxonomie (bv. dieren, trekken,…), wat noodzakelijk is bij
wetenschap, maar ze genereren niet noodzakelijk hypotheses.
o Bv: 5FM: gebruikt bij opstellen; eerst trekbeschrijving adhv taxonomie, dan adhv FA factoren
extraheren
▪ In het begin louter beschrijvend, later theorie met hypotheses.
1.2.3 Waarom bestaan er meerdere theorieën?
A) Verschillende persoonlijke achtergronden
Bv. motivatie, data, interesses, filosofie,…
Theorieën laten interpretaties toe van dezelfde observaties. Dwz dat elke theoreticus zijn eigen
accenten en manieren heeft om naar de wereld te kijken, niet niet noodzakelijk beter zijn
ondanks voor- en nadelen.
o Bv. Als je uitspraken wilt doen over de levensloop, is een theorie die enkel kijkt naar
kinderen onvoldoende.
o Het is dus niet erg als een theorie onstaat vanuit een interesse, zolang de objectiviteit er
is.
B) Verschillende filosofische oriëntaties
C) Data die gekozen wordt om te observeren is verschillend
D) Unieke wereldvisies
Unieke manieren om naar de wereld te kijken.
4
Persoonlijkheidspsychologie
: Samenvatting
Lessen + werkcolleges1
1
De biografieën van de persoonlijkheidstheoretici zijn niet te kennen, maar gewoon als kadering voor hun
theorieën.
1
,Persoonlijkheidspsychologie 2024-2025 – samenvatting
1. Inleiding tot persoonlijkheidstheorieën
1.0 Klassieke theoretische oriëntaties
Psychodynamische theorieën Freud & Horney
Humanistische/ existentiële theorieën Rogers
Dispositionele theorieën/ trekbenaderingen Allport en McCrae & Costa
Biologische (/evolutionaire) theorieën Eysenck
Leer- en cognitieve theorieën Mischel
Psychodynamisch:
o Nadruk op onbewuste deel persoonlijkheid en bijbehorende meetparadigma’s (zoals
rorschach en TAT).
Humanistisch/existentieel:
o Humanistisch:
▪ Positieve kant v/d mens benadrukken (positieve psychologie), dingen die mensen gaan
opzoeken (zoals geluk).
Roger was huumanistisch: mensen zijn bewust op zoek naar groei.
▪ Bewuste motieven kunnen door psychodynamisch paradigma gemeten worden.
o Existentieel:
▪ Negatieve kant v/d benadrukken, dingen moeten onderdrukt worden.
Dispositioneel/trekbenadering:
o Disposities oftewel trekken
▪ Benadrukken dat mensen uniek zijn met hun unieke samenstelling van trekken, maar
zich ook consistent kunnen gedragen.
Bv. Volledig introverte persoon is de volgende dag niet ineens volledig extravert.
▪ Allport nadruk op uniciteit.
▪ McCrae & Costa met 5FM: beschrijvende theorie
Biologisch/ evolutionair:
o Obv 5FM ging Eysenck (die tss biologisch en dispositioneel zit), het multivariaat
meetparadigma ontwikkelen.
▪ Door bv. die 5 belangrijke factoren als domeinen te bekijken.
Heeft veel trekvragenlijsten, maar was ook de sleutelfiguur voor de biologische
beweging door te kijken naar biologische en genetischa invloeden (zoals
hersenstructuren) en hoe die een invloed hebben op persoonlijkheid.
Leer/cognitief:
o Bv. kijken naar associaties die mensen leren.
▪ Mischel: CAPS-model
2
,Persoonlijkheidspsychologie 2024-2025 – samenvatting
1.1. Wat is persoonlijkheid
Herkomst:
• Het woord persooniljkheid komt van ‘persona’ (=Latijns voor ‘masker’).
o Oorsprong in de Romeinse en Griekse theatertradities, waar masker het gedrag en de rol
van een persoon symboliseerden.
Definitie:
Persoonlijkheid = een patroon van relatief permantente karaktertrekken (traits) en unieke kenmerken
die zowel voor consistentie als individualiteit zorgen in het gedrag van een persoon.
• Traits:
o Consistentie over tijd
o Individuele verschillen in gedag
o Stabiliteit over situaties
• Kenmerken
o Unieke kwaliteiten (zoals temperament & intelligentie)
▪ Bv. temperament:
Gevoeligheid voor prikkels is aangeboren (bv. te zien in tolerantie voor knuffels),
wat zich later vertaalt naar introversie en extraversie.
Temperament is het aangeboren deel (nature) en de rol daarvan in de
persoonlijkheid is door de omgeving geshaped (nurture).
Uniciteit bij soorten:
• Mensen zijn niet de enige wezen met variabiliteit en uniciteit binnen een soort.
• Ook dieren (zoals vogels, varkens en paarden) tonen consistente verschillen in gedrag
(persoonlijkheid binnen een soort).
• Wat de mens uniek maakt, is d emate waarin ze fysiek en psychologisch van elkaar verschillen,
wat uniek is over alle soorten heen.
Vraagstukken:
• Hoe zorgen consistentie en individualiteit samen voor een unieke persoonlijkheid?
• Is temperament een onderdeel van persoonlijkheid of iets aparts?
1.2 Wat is een theorie
1.2.1 Definitie theorie
Theorie = Een set gerelateerde veronderstellingen die wetenschappers toelaten om op basis van logisch
deductief redeneren, testbare hypotheses te formuleren.
• Belangrijk: testbaarheid
o <> Volkswijsheden, bv. dikkere mensen zijn gezelliger – zolang we dit niet systematisch gaan
meten, blijft het een volkswijsheid.
• Een theorie wordt ook vaak gebruikt voor dingen die niet in verband staan met bruikbare
wetenschappelijke concepten (testbaar!)
o Bv. Paranormaliteit: aan-en afwezigheid is niet mogelijk aan te tonen.
3
, Persoonlijkheidspsychologie 2024-2025 – samenvatting
• Adhv systematische observaties zien of de hypothese en/of theorie aanvaardt/verbetert/verwerpt
moet worden.
1.2.2 Theorie is verwant, maar is verschilend van…
Speculatie
= Theorie moet verbonden worden aan empirische data en wetenschap.
• Een theorie ontstaat vaak uit speculatie (bv. ik heb het idee dat alle dikke mensen gezellig zijn
want dat klopt uit mijn persoonlijke observaties).
• Daaruit ga je een theorie opbouwen, maar als je de vertaling niet maakt naar systematische
observaties (dus testbaar zijn), dan blijft het bij speculatie.
o Het verbinden van een idee (of theorie) naar een daadwerkelijke observatie van
empirische data – wetenschappelijke evidentie werven.
Hypothese
= Specifiek vermoeden dat getest kan worden adhv een wetenschappelijke methode.
• Theorie is algemener dan specifieke hypotheses. Dwz dat een theorie kan bestaan uit
verschillende hypotheses, of onderbouwde speculatie die samen een theorie vormen.
o Wijst op een deductief proces: algemene theorie → specifieke hypotheses.
Taxonomie
= Classificatie volgens natuurlijke relaties
• Een theorie is meer dan een taxonomie (bv. dieren, trekken,…), wat noodzakelijk is bij
wetenschap, maar ze genereren niet noodzakelijk hypotheses.
o Bv: 5FM: gebruikt bij opstellen; eerst trekbeschrijving adhv taxonomie, dan adhv FA factoren
extraheren
▪ In het begin louter beschrijvend, later theorie met hypotheses.
1.2.3 Waarom bestaan er meerdere theorieën?
A) Verschillende persoonlijke achtergronden
Bv. motivatie, data, interesses, filosofie,…
Theorieën laten interpretaties toe van dezelfde observaties. Dwz dat elke theoreticus zijn eigen
accenten en manieren heeft om naar de wereld te kijken, niet niet noodzakelijk beter zijn
ondanks voor- en nadelen.
o Bv. Als je uitspraken wilt doen over de levensloop, is een theorie die enkel kijkt naar
kinderen onvoldoende.
o Het is dus niet erg als een theorie onstaat vanuit een interesse, zolang de objectiviteit er
is.
B) Verschillende filosofische oriëntaties
C) Data die gekozen wordt om te observeren is verschillend
D) Unieke wereldvisies
Unieke manieren om naar de wereld te kijken.
4
