Waardering en overdracht van bedrijven
Stap 1. Denk aan de overdracht.................................................. 6
1. Begin with the end in mind…................................................................... 6
1.1 Persoonlijke redenen..........................................................................6
1.2 Redenen verbonden aan het bedrijf....................................................7
2. Reflectie, ambitie en motivatie................................................................ 7
3. Introductie tot waardering....................................................................... 8
3.1 Ik koop een onderneming, wat koop ik dan eigenlijk?...........................8
3.2 Wat is cashflow?..............................................................................10
3.3 Waarderingsmethoden.....................................................................10
3.3.1 Substantiële waarde.....................................................................................10
3.3.2 Rendementswaarde.....................................................................................10
4. Informatie............................................................................................. 12
5. Chronologie overnameproces................................................................. 13
6. Overname via........................................................................................ 13
6.1 MBO................................................................................................13
6.2 MBI.................................................................................................14
6.3 OBO................................................................................................. 14
6.4 LBO.................................................................................................14
7. Mogelijke financiering........................................................................... 17
7.1 Privépersoon (de koper zelf).............................................................17
7.3 De verkoper, via earn-out betalingen.................................................18
7.4 Een financiële instelling (bank).........................................................18
7.5 Andere financiële partijen................................................................18
7.5.1 Venture Capital Fund (VC)...........................................................................18
7.5.2 Business Angels............................................................................................ 19
7.5.3 Buy-Out Fund................................................................................................ 19
7.5.4 Growth Capital Fund.....................................................................................19
7.5.5 Distressed Investment Fund.........................................................................19
7.5.6 Mezzanine Financing Fund............................................................................20
Stap 2. Verkoop klaar?............................................................. 22
1. Reflectie............................................................................................... 22
1.1 Artikel Jan Vergrote CEO recticel.......................................................22
2. Kwaliteit van de voorbereiding.............................................................. 23
3. SWOT-analyse....................................................................................24
3.1 Kwesties en confrontaties................................................................25
3. Share deal VS. Asset deal A-VRAAG........................................................ 26
Stap 3. Vendor due dilligence en SWOT-analyse......................... 29
1. De vendor due diligence........................................................................ 29
2. Wanneer een vendor due diligence?....................................................... 30
3. Omvang, methodieken en opvolging....................................................... 30
4. SWOT – analyse..................................................................................... 31
1
, 5. Actieplan.............................................................................................. 31
Stap 4. ondernemingsplan........................................................ 32
1. Wat is een ondernemingsplan?............................................................... 32
1.1 Kenmerken van een goed ondernemingsplan.....................................32
1.2 Inhoud van een ondernemingsplan....................................................33
2. Financieel plan...................................................................................... 33
2.1 Winst...............................................................................................34
2.2 EBIT en EBITDA – wat betekenen ze en waarom zijn ze belangrijk?......34
2.2.1 EBIT = Earnings Before Interest and Taxes...................................................34
2.2.2EBITDA = Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization...35
2.2.3 Waarom zijn EBIT en EBITDA nuttig?............................................................35
3. Management analyse............................................................................. 37
4. Toekomst van de omgeving.................................................................... 37
5. Een voorbeeld....................................................................................... 37
Stap 5 - Waardering van de ondernemer................................... 38
1. Wat is de waarde van een bedrijf?.......................................................... 38
2. Enkele belangrijke concepten................................................................. 40
2.1 Het principe van verdiscontering – huidige waarde............................40
2.2 Het principe van kapitaliseren – toekomstige waarde.........................41
3. Rendementsverwachting AAAAA-vraag................................................... 44
4. WACC – weighted average cost of capital................................................ 44
4.1 Kost van het eigen vermogen...........................................................45
4.2 Kost van schulden............................................................................45
5. Waarderingsmethoden.......................................................................... 47
5.1 Waardering op basis van het (gecorrigeerde) vermogen (substantiële
waarde)................................................................................................47
2. Waardering op basis van het rendement (rendementswaarde)................49
2.1 METHODE 1 – Rendementswaarde – historische opbrengsten..............49
2.2 METHODE 2 – rendementswaarde – discounted cashflow methode (DCF)
............................................................................................................. 50
2.3 METHODE 3 Gemengde methode – combinatie SW + RW.....................53
2.4 METHODE 4 Vergelijkingsmethode (multiplicator)..............................53
Stap 5 – Waardering van de onderneming: case- study Haribo,
België BV................................................................................ 55
1. Introductie............................................................................................ 55
2. Wat voorafgaat…................................................................................... 55
3. Anonieme profiel................................................................................... 57
4. Waardering........................................................................................... 57
5. Conclusie.............................................................................................. 58
EXTRA: Van startup tot scale up – impact op de waardering.......58
2
, 1. De levenscyclus van een onderneming................................................... 58
1.1 De opstartfase of startup fase..........................................................58
1.2 De groei-of expansiefase..................................................................59
1.3 De volwassenheidfase......................................................................59
1.4 Neergang.........................................................................................59
2. De startup............................................................................................. 59
2.1 Wat is een startup............................................................................59
2.2 Wat bedoelen we met de product-markt fit........................................60
2.3 Waarom is de product-markt fit het ultieme doel van de startup?.......61
2.4 Wat zijn de voornaamste uitdagingen van een start-up?....................61
2.4.1 De financiële uitdaging van de start up........................................................61
2.4.2 Huidige uitdagingen.....................................................................................63
2.4.3 Artikel Result X (op canvas).........................................................................63
3. De scale-up........................................................................................... 64
3.1 Wat is een scale-up?.........................................................................64
3.2 Voornaamste uitdagingen van een scale-up?.....................................64
3.2.1 Financiële uitdaging van de scale-up?..........................................................65
3.2.2 Artikel teamleader zie canvas......................................................................65
4. Van startup naar scale-up...................................................................... 67
5. De waardering van de start-up en scale-up............................................. 69
5.1 De waardering van een start-up bij het begin....................................69
5.2 De waardering van de scale up in een latere fase..............................70
6. Het verkoopproces................................................................................ 72
Stap 6. Anoniem profiel – Teaser............................................... 73
1. Anoniem profiel..................................................................................... 73
1.1 Slecht voorbeeld..............................................................................74
1.2 Goed voorbeeld................................................................................74
1.3 Inhoud anoniem profiel....................................................................75
2. Informatiememorandum (belangrijk)...................................................... 75
3. Geheimhoudingsverklaring.................................................................... 76
Stap 7. Potentiële kopers......................................................... 77
1. Nadenken over de potentiële koper........................................................ 77
2. Soorten kopers...................................................................................... 77
3. Zoekproces........................................................................................... 79
Stap 8. Benaderen kopers........................................................ 80
1. Selectieprocedures................................................................................ 80
2. Contact................................................................................................. 80
3. Opvolging............................................................................................ 80
4. Volgende stap voorbereiding................................................................. 81
Stap 9. Onderhandelingsstrategie............................................. 82
3
, 1. Actualisatie van de situatie.................................................................... 82
2. Strategie naar de koper......................................................................... 82
3. Bijzondere situaties............................................................................... 83
Stap 10. Onderhandeling.......................................................... 85
1. Omstandigheden................................................................................... 85
2. Onderwerpen........................................................................................ 86
3. Overeenkomsten................................................................................... 87
4. Probleemsituaties................................................................................. 87
Stap 11. Intentieovereenkomst en due diligence........................ 88
1. Intentieverklaring................................................................................. 88
2. Geheimhoudingsovereenkomst.............................................................. 90
3. Due diligence........................................................................................ 90
Stap 12. Eindovereenkomst...................................................... 92
1. Verkoopsovereenkomst......................................................................... 92
1.1 Disclosure letter..............................................................................93
2. Aanbevelingen...................................................................................... 94
2.1 Reconversie paragraaf......................................................................94
3. Alternatieven........................................................................................ 94
4. Afscheid nemen..................................................................................... 95
5. Als laatste… soms loopt het fout…......................................................... 95
Woordenlijst............................................................................ 97
Financiële Waardering en Methodes........................................................... 97
Waarderingstechnieken............................................................................. 98
Bedrijfsoverdracht & Types........................................................................ 98
Documenten & Processtappen................................................................... 98
Financieringsvormen................................................................................. 99
Risicoprofielen en Rendement.................................................................... 99
Emotionele en Persoonlijke Aspecten....................................................... 100
Juridische en Fiscale Elementen............................................................... 100
4
,5
, Stap 1. Denk aan de overdracht
1. Begin with the end in mind…
Wanneer begin je best bij het nadenken ‘wanneer ga ik mijn bedrijf
verkopen’:
• Groei stagneert
• Geen opvolger
• Niet meer vernieuwend
• Pensioen
• Slecht met cijfers – randje faillissement
• Ziekte
= typisch moment wanneer mensen denken ‘ik ga het verkopen’. Maar dit
is FOUT!
Je moet erover nadenken vanaf de start van je bedrijf. Want dit is te
laat. Je moet op voorhand weten of je bedrijf verkoop klaar is. Weet op
voorhand bij wie of wat je aandelen zitten, bij de start denk goed na over
het einde. Iedereen gaat dood, ook een bedrijf.
To begin with the end in mind means to start with a clear understanding of
your destination. It means to know where you’re going so that you better
understand where you are now and so that the steps you take are always
in the right direction. – Stephen Covey.
• Nadenken over het einde vraagt moed.
• Stopzetten activiteit is vaak complex, je kan het niet zomaar
stopzetten:
o Controle en macht
o Angst voor verandering
o Loyaliteit voor anderen
o …
• Bedrijfsoverdracht is voor 80% emotioneel, voor 20% zakelijk
(technisch). Komt veel emotie bij kijken.
• Overlaten (passief) vs. overdragen (actief)
• Goede inschatting van financiële situatie na verkoop (advies). Dit
niet, gaat over post-acquisitie.
Mensen vragen zich altijd af WAAROM je je bedrijf verkoopt. Kan
enerzijds om persoonlijke redenen maar ook redenen die verbonden zijn
aan het bedrijf.
1.1 Persoonlijke redenen
• Pensioen
6
Stap 1. Denk aan de overdracht.................................................. 6
1. Begin with the end in mind…................................................................... 6
1.1 Persoonlijke redenen..........................................................................6
1.2 Redenen verbonden aan het bedrijf....................................................7
2. Reflectie, ambitie en motivatie................................................................ 7
3. Introductie tot waardering....................................................................... 8
3.1 Ik koop een onderneming, wat koop ik dan eigenlijk?...........................8
3.2 Wat is cashflow?..............................................................................10
3.3 Waarderingsmethoden.....................................................................10
3.3.1 Substantiële waarde.....................................................................................10
3.3.2 Rendementswaarde.....................................................................................10
4. Informatie............................................................................................. 12
5. Chronologie overnameproces................................................................. 13
6. Overname via........................................................................................ 13
6.1 MBO................................................................................................13
6.2 MBI.................................................................................................14
6.3 OBO................................................................................................. 14
6.4 LBO.................................................................................................14
7. Mogelijke financiering........................................................................... 17
7.1 Privépersoon (de koper zelf).............................................................17
7.3 De verkoper, via earn-out betalingen.................................................18
7.4 Een financiële instelling (bank).........................................................18
7.5 Andere financiële partijen................................................................18
7.5.1 Venture Capital Fund (VC)...........................................................................18
7.5.2 Business Angels............................................................................................ 19
7.5.3 Buy-Out Fund................................................................................................ 19
7.5.4 Growth Capital Fund.....................................................................................19
7.5.5 Distressed Investment Fund.........................................................................19
7.5.6 Mezzanine Financing Fund............................................................................20
Stap 2. Verkoop klaar?............................................................. 22
1. Reflectie............................................................................................... 22
1.1 Artikel Jan Vergrote CEO recticel.......................................................22
2. Kwaliteit van de voorbereiding.............................................................. 23
3. SWOT-analyse....................................................................................24
3.1 Kwesties en confrontaties................................................................25
3. Share deal VS. Asset deal A-VRAAG........................................................ 26
Stap 3. Vendor due dilligence en SWOT-analyse......................... 29
1. De vendor due diligence........................................................................ 29
2. Wanneer een vendor due diligence?....................................................... 30
3. Omvang, methodieken en opvolging....................................................... 30
4. SWOT – analyse..................................................................................... 31
1
, 5. Actieplan.............................................................................................. 31
Stap 4. ondernemingsplan........................................................ 32
1. Wat is een ondernemingsplan?............................................................... 32
1.1 Kenmerken van een goed ondernemingsplan.....................................32
1.2 Inhoud van een ondernemingsplan....................................................33
2. Financieel plan...................................................................................... 33
2.1 Winst...............................................................................................34
2.2 EBIT en EBITDA – wat betekenen ze en waarom zijn ze belangrijk?......34
2.2.1 EBIT = Earnings Before Interest and Taxes...................................................34
2.2.2EBITDA = Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization...35
2.2.3 Waarom zijn EBIT en EBITDA nuttig?............................................................35
3. Management analyse............................................................................. 37
4. Toekomst van de omgeving.................................................................... 37
5. Een voorbeeld....................................................................................... 37
Stap 5 - Waardering van de ondernemer................................... 38
1. Wat is de waarde van een bedrijf?.......................................................... 38
2. Enkele belangrijke concepten................................................................. 40
2.1 Het principe van verdiscontering – huidige waarde............................40
2.2 Het principe van kapitaliseren – toekomstige waarde.........................41
3. Rendementsverwachting AAAAA-vraag................................................... 44
4. WACC – weighted average cost of capital................................................ 44
4.1 Kost van het eigen vermogen...........................................................45
4.2 Kost van schulden............................................................................45
5. Waarderingsmethoden.......................................................................... 47
5.1 Waardering op basis van het (gecorrigeerde) vermogen (substantiële
waarde)................................................................................................47
2. Waardering op basis van het rendement (rendementswaarde)................49
2.1 METHODE 1 – Rendementswaarde – historische opbrengsten..............49
2.2 METHODE 2 – rendementswaarde – discounted cashflow methode (DCF)
............................................................................................................. 50
2.3 METHODE 3 Gemengde methode – combinatie SW + RW.....................53
2.4 METHODE 4 Vergelijkingsmethode (multiplicator)..............................53
Stap 5 – Waardering van de onderneming: case- study Haribo,
België BV................................................................................ 55
1. Introductie............................................................................................ 55
2. Wat voorafgaat…................................................................................... 55
3. Anonieme profiel................................................................................... 57
4. Waardering........................................................................................... 57
5. Conclusie.............................................................................................. 58
EXTRA: Van startup tot scale up – impact op de waardering.......58
2
, 1. De levenscyclus van een onderneming................................................... 58
1.1 De opstartfase of startup fase..........................................................58
1.2 De groei-of expansiefase..................................................................59
1.3 De volwassenheidfase......................................................................59
1.4 Neergang.........................................................................................59
2. De startup............................................................................................. 59
2.1 Wat is een startup............................................................................59
2.2 Wat bedoelen we met de product-markt fit........................................60
2.3 Waarom is de product-markt fit het ultieme doel van de startup?.......61
2.4 Wat zijn de voornaamste uitdagingen van een start-up?....................61
2.4.1 De financiële uitdaging van de start up........................................................61
2.4.2 Huidige uitdagingen.....................................................................................63
2.4.3 Artikel Result X (op canvas).........................................................................63
3. De scale-up........................................................................................... 64
3.1 Wat is een scale-up?.........................................................................64
3.2 Voornaamste uitdagingen van een scale-up?.....................................64
3.2.1 Financiële uitdaging van de scale-up?..........................................................65
3.2.2 Artikel teamleader zie canvas......................................................................65
4. Van startup naar scale-up...................................................................... 67
5. De waardering van de start-up en scale-up............................................. 69
5.1 De waardering van een start-up bij het begin....................................69
5.2 De waardering van de scale up in een latere fase..............................70
6. Het verkoopproces................................................................................ 72
Stap 6. Anoniem profiel – Teaser............................................... 73
1. Anoniem profiel..................................................................................... 73
1.1 Slecht voorbeeld..............................................................................74
1.2 Goed voorbeeld................................................................................74
1.3 Inhoud anoniem profiel....................................................................75
2. Informatiememorandum (belangrijk)...................................................... 75
3. Geheimhoudingsverklaring.................................................................... 76
Stap 7. Potentiële kopers......................................................... 77
1. Nadenken over de potentiële koper........................................................ 77
2. Soorten kopers...................................................................................... 77
3. Zoekproces........................................................................................... 79
Stap 8. Benaderen kopers........................................................ 80
1. Selectieprocedures................................................................................ 80
2. Contact................................................................................................. 80
3. Opvolging............................................................................................ 80
4. Volgende stap voorbereiding................................................................. 81
Stap 9. Onderhandelingsstrategie............................................. 82
3
, 1. Actualisatie van de situatie.................................................................... 82
2. Strategie naar de koper......................................................................... 82
3. Bijzondere situaties............................................................................... 83
Stap 10. Onderhandeling.......................................................... 85
1. Omstandigheden................................................................................... 85
2. Onderwerpen........................................................................................ 86
3. Overeenkomsten................................................................................... 87
4. Probleemsituaties................................................................................. 87
Stap 11. Intentieovereenkomst en due diligence........................ 88
1. Intentieverklaring................................................................................. 88
2. Geheimhoudingsovereenkomst.............................................................. 90
3. Due diligence........................................................................................ 90
Stap 12. Eindovereenkomst...................................................... 92
1. Verkoopsovereenkomst......................................................................... 92
1.1 Disclosure letter..............................................................................93
2. Aanbevelingen...................................................................................... 94
2.1 Reconversie paragraaf......................................................................94
3. Alternatieven........................................................................................ 94
4. Afscheid nemen..................................................................................... 95
5. Als laatste… soms loopt het fout…......................................................... 95
Woordenlijst............................................................................ 97
Financiële Waardering en Methodes........................................................... 97
Waarderingstechnieken............................................................................. 98
Bedrijfsoverdracht & Types........................................................................ 98
Documenten & Processtappen................................................................... 98
Financieringsvormen................................................................................. 99
Risicoprofielen en Rendement.................................................................... 99
Emotionele en Persoonlijke Aspecten....................................................... 100
Juridische en Fiscale Elementen............................................................... 100
4
,5
, Stap 1. Denk aan de overdracht
1. Begin with the end in mind…
Wanneer begin je best bij het nadenken ‘wanneer ga ik mijn bedrijf
verkopen’:
• Groei stagneert
• Geen opvolger
• Niet meer vernieuwend
• Pensioen
• Slecht met cijfers – randje faillissement
• Ziekte
= typisch moment wanneer mensen denken ‘ik ga het verkopen’. Maar dit
is FOUT!
Je moet erover nadenken vanaf de start van je bedrijf. Want dit is te
laat. Je moet op voorhand weten of je bedrijf verkoop klaar is. Weet op
voorhand bij wie of wat je aandelen zitten, bij de start denk goed na over
het einde. Iedereen gaat dood, ook een bedrijf.
To begin with the end in mind means to start with a clear understanding of
your destination. It means to know where you’re going so that you better
understand where you are now and so that the steps you take are always
in the right direction. – Stephen Covey.
• Nadenken over het einde vraagt moed.
• Stopzetten activiteit is vaak complex, je kan het niet zomaar
stopzetten:
o Controle en macht
o Angst voor verandering
o Loyaliteit voor anderen
o …
• Bedrijfsoverdracht is voor 80% emotioneel, voor 20% zakelijk
(technisch). Komt veel emotie bij kijken.
• Overlaten (passief) vs. overdragen (actief)
• Goede inschatting van financiële situatie na verkoop (advies). Dit
niet, gaat over post-acquisitie.
Mensen vragen zich altijd af WAAROM je je bedrijf verkoopt. Kan
enerzijds om persoonlijke redenen maar ook redenen die verbonden zijn
aan het bedrijf.
1.1 Persoonlijke redenen
• Pensioen
6
