FORMEEL STRAFRECHT
TITEL 3: ALGEMENE BEGINSELEN STRAFPROCESRECHT
HOOFDSTUK 1: DEFINITIE
1. BEGRIP
Definitie: geheel van rechtsregels betreffende opsporing, vervolging,
berechting van personen die ervan verdacht worden een misdrijf te
hebben gepleegd.
o Het beschrijft de scenario’s en vormvoorschriften die hierbij
moeten worden gevolgd en bepaalt de rechtspositie van de
verschillende personen die erbij betrokken worden zijn
= de regels betreffende de organisatie en werking van de strafgerechten
en de regels betreffende de tenuitvoerlegging van de beslissingen van
deze gerechten
In het strafprocesrecht wordt het materieel strafrecht gerealiseerd
o Materieel strafrecht bestaat immers niet zonder strafprocesrecht,
aangezien de praktische toepassing van het materieel strafrecht, nl.
de berechting en de eventuele bestraffing van de dader(s) van een
misdrijf, slechts via het strafprocesrecht kan worden bewerkstelligd
Zowel parket als rechter ten gronde beschikken over mogelijkheden om te
reageren op misdrijf.
Synoniemen: formeel SR, strafprocesrecht (wetboek van de
strafvordering), strafvordering.
2. ONDERSCHEID TUSSEN MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
Het onderscheid tussen de regels van het materieel en het formeel strafrecht
heeft betrekking op de personen tot wie deze regels gericht zijn, op hun
inhoud, en op de sancties als zij worden geschonden
A. PERSONEN TOT WIE DE REGELS GERICHT ZIJN
Materieel strafrecht: gericht tot iedereen (vb. diefstal, slagen en
verwondingen zijn een misdrijf. Richt zich tot elke burger & OV)
Formeel strafrecht: in eerste plaats gericht naar de OV: politie, staande
en zittende magistratuur (m.a.w. de personen die met de toepassing van
het strafprocesrecht belast zijn)
o Dit heeft te maken van het inquisitoir karakter van het
strafprocesrecht
, Het strafproces wordt in de eerste plaats beschouwd als een
proces tussen de gemeenschap (OM) en de verdachte, eerder
dan als een proces tussen partijen
o (vb. je kan max 48u gearresteerd worden zonder rechterlijk bevel =
regel die zich richt naar de overheid)
o Het is slechts uitzonderlijk dat de gewone burger met de regels
van het strafprocesrecht te maken zal krijgen, m.n. als hij zelf
verdacht wordt als (mede)dader van een misdrijf of wanneer hij als
getuige in een strafzaak optreedt, of nog wanneer tegen hem een
strafrechtelijke dwangmaatregel, bv een huiszoeking of een
telefoontap, wordt uitgevoerd
B. INHOUD VAN DEZE REGELS
Materieel strafrecht: vanzelfsprekende inhoud, bescherming van
fundamentele waarden (vb. schuldig verzuim: als iemand in nood is moet
je gewoon hulp verlenen = makkelijke inhoud)
o Vanzelfsprekend: zaken die het rechtsgevoel juridisch vertolken.
Formeel strafrecht: minder vanzelfsprekend (bepaalde spelregels die niet
aan intrinsieke waarden gekoppeld zijn)
o Beschermende waarden liggen op een ander vlak en zijn meer aan
evolutie onderhevig. (vb. verjaring = moeilijkere inhoud. Bestaan
om de rechtszekerheid te bevorderen, na een zeker tijd definitief
zijn, je kan niet eindeloos alles in vraag proberen stellen. Er doet
zich bepaald feit voor vb. toen bij de kerk, van Gheluwe, sommigen
daden 40 jaar na de feiten nog aanklacht, maar of het nu waar is of
niet, maakt niet meer uit want het is verjaard. Maar wanneer je
iemand zijn leven hebt ontnomen, kunnen de feiten niet verjaren)
o Vaak berusten deze regels op het onderling afwegen van
verschillende belangen (waarheidsvinding, grondrechten
waaronder de rechten van de verdediging)
C. SANCTIONERING VAN SCHENDINGEN
Materieel strafrecht: bestraffing. De wet zegt het zelf, als je diefstal
pleegt zegt de strafwet heel duidelijk wat de sanctie is => algemeen
principe
Formeel strafrecht: niet steeds sanctie, sanctie staat ook niet steeds vast.
o In sommige gevallen heeft de schending van de processuele norm
de nietigheid van de proceshandeling of zelfs van de hele procedure
tot gevolg bv bij een niet-gedagtekende dagvaarding
o Soms heeft de overtreding gevolgen op het niveau van de
bewijsvoering
Zo mag de rechter in sommige gevallen geen acht slaan op
een onrechtmatig verkregen bewijsstuk
o Niet-naleving van bepaalde procedureregels heeft soms de
onontvankelijkheid van de sv of het verval de sv tot gevolg
, o Soms verval strafvordering, soms bewijsuitsluiting, soms
strafvermindering, maar de wet zegt dit niet concreet.
Vb. je kan pas huiszoeking doen met bevel rechter, stel dat
politie terwijl de onderzoeksrechter het vergeet te tekenen,
niemand die het opvalt. Men voert huiszoeking uit, zaak voor
de rechter, een advocaat leest het dossier en ziet dat het
huiszoekingsbevel niet getekend is. De wet zegt op dat
moment niet wat de sanctie is, er staat enkel in dat politie
een bevel moet hebben. Als de wetgever geen sanctie geeft
moet de rechter hierover beslissen, ze moeten op grond van
algemene rechtsbeginselen een sanctie geven en dit is niet
altijd evident. => Processuele sanctie. De straf is niet op
voorhand bepaald. De sanctionering van de niet-naleving
brengt onzekerheden met zich mee.
o In vele gevallen wordt de niet-naleving van bepaalde
procedurevoorschriften helemaal niet gesanctioneerd, door het HvC
vandaag met toepassing van art. 32 VTSv. – oordeelt dat de
betrokken voorschriften niet op straffe van nietigheid zijn
voorgeschreven
3. DOELSTELLINGEN VAN HET STRAFPROCES
In het strafproces staan verschillende belangen tegenover elkaar: het belang
van de gemeenschap (bestraffing van de criminaliteit), dat van het SO
(schadevergoeding), en dat van de verdachte (eerlijk proces).
Hoewel het strafproces in principe de ontdekking van de waarheid tot doel heeft,
mag deze waarheidsvinding echter niet tot stand komen met miskenning van
de individuele grondrechten
Hierdoor heeft het strafprocesrecht een dubbele finaliteit: enerzijds de
waarheidsvinding, anderzijds de bescherming van de individuele
grondrechten
Het is de taak van het stafprocesrecht deze, vaak tegenstrijdige belangen
met elkaar te verzoenen
A. WAARHEIDSVINDING
Waarheidsvinding: de waarheid achterhalen, wat is er eigenlijk gebeurd (de
houding van het slachtoffer is hier IRRELEVANT. Vb. Schild & Vrienden kwestie,
niemand heeft hier klacht ingediend, maar het parket kan op zichzelf een
onderzoek starten). Publiek recht, openbaar belang. Het gaat over de
gemeenschap en niet de dader die tegenover het slachtoffer staat.
B. BESCHERMING VAN DE INDIVIDUELE GRONDRECHTEN
Bescherming individuele grondrechten: privacy, briefgeheim,
eigendomsrecht, ruimer dan enkel de rechten van de verdediging.
, (Strafprocesrecht is er dus ook om eigen privacy te beschermen). Hier gaat het
over de individuele burger
C. ONDERLINGE AFWEGING VAN WAARHEIDSVINDING EN INDIVIDUELE
GRONDRECHTEN
Aanvankelijk waarheidsvinding centraal
Individuele grondrechten vooral sinds 2e helft 20e eeuw.
o Er werd hier een lange tijd niet naar gekeken.
o Ontwerp van EVRM
Legaliteitsbeginsel, privacy
Wet op zich is niet voldoende, de wet moet ook aan bepaalde inhoudelijke
eisen beantwoorden. De voornaamste waarborg was het wettelijk karakter
van het overheidsoptreden. (Magna Carta)
o Concrete afweging in de rechtspraak:
Sinds jaren 60: meer belang aan grondrechten
Nu veel nadruk op rechtshandhaving (o.a. als gevolg van het
terrorisme – bv. recente discussie in 2017 over de verlenging
van de arrestatietermijn (48/72uur)
In de onderlinge afweging van het belang van de waarheidsvinding
enerzijds, en dat van de bescherming van de grondrechten, incl. de
rechten van de verdediging anderzijds, kan men een slingerbeweging
vaststellen
o Waar oorspronkelijk, tot voor de tweede WO, het belang van
waarheidsvinding over het algemeen scheen te primeren, is sinds de
jaren ’60 van vorige eeuw, onder invloed van de internationale
ontwikkeling van de mensenrechten, het belang van de
bescherming van de grondrechten meer centraal komen te staan
De Wet Franchimont (1998), die talrijke nieuwe procedures heeft
ingevoerd – vooral in het GO - ter verbetering van de rechtspositie van
zowel de verdachte als SO in het strafproces, heeft de discussie omtrent
een al of niet bestaande overprocessualisering aangezwengeld
HOOFDSTUK 2: ACCUSATOIRE EN INQUISITOIRE RECHTSPLEGING
1. HET ZIJN 2 IDEAALTYPES – PRINCIPE
Accusatoire rechtspleging: burgerlijke procedure.
De rechter bepaalt na getuigenis wie gelijk heeft
Horizontale processtructuur = structuur zoals wij die kennen in het
burgerlijk recht.
o Private burgers die geschil hebben en die het naar rechter brengen.
Uiteindelijk initiatief bij particulier.
o De aanklager en de verdediging staan op gelijke voet en vechten
met ‘gelijke wapens’ (equality of arms)
TITEL 3: ALGEMENE BEGINSELEN STRAFPROCESRECHT
HOOFDSTUK 1: DEFINITIE
1. BEGRIP
Definitie: geheel van rechtsregels betreffende opsporing, vervolging,
berechting van personen die ervan verdacht worden een misdrijf te
hebben gepleegd.
o Het beschrijft de scenario’s en vormvoorschriften die hierbij
moeten worden gevolgd en bepaalt de rechtspositie van de
verschillende personen die erbij betrokken worden zijn
= de regels betreffende de organisatie en werking van de strafgerechten
en de regels betreffende de tenuitvoerlegging van de beslissingen van
deze gerechten
In het strafprocesrecht wordt het materieel strafrecht gerealiseerd
o Materieel strafrecht bestaat immers niet zonder strafprocesrecht,
aangezien de praktische toepassing van het materieel strafrecht, nl.
de berechting en de eventuele bestraffing van de dader(s) van een
misdrijf, slechts via het strafprocesrecht kan worden bewerkstelligd
Zowel parket als rechter ten gronde beschikken over mogelijkheden om te
reageren op misdrijf.
Synoniemen: formeel SR, strafprocesrecht (wetboek van de
strafvordering), strafvordering.
2. ONDERSCHEID TUSSEN MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
Het onderscheid tussen de regels van het materieel en het formeel strafrecht
heeft betrekking op de personen tot wie deze regels gericht zijn, op hun
inhoud, en op de sancties als zij worden geschonden
A. PERSONEN TOT WIE DE REGELS GERICHT ZIJN
Materieel strafrecht: gericht tot iedereen (vb. diefstal, slagen en
verwondingen zijn een misdrijf. Richt zich tot elke burger & OV)
Formeel strafrecht: in eerste plaats gericht naar de OV: politie, staande
en zittende magistratuur (m.a.w. de personen die met de toepassing van
het strafprocesrecht belast zijn)
o Dit heeft te maken van het inquisitoir karakter van het
strafprocesrecht
, Het strafproces wordt in de eerste plaats beschouwd als een
proces tussen de gemeenschap (OM) en de verdachte, eerder
dan als een proces tussen partijen
o (vb. je kan max 48u gearresteerd worden zonder rechterlijk bevel =
regel die zich richt naar de overheid)
o Het is slechts uitzonderlijk dat de gewone burger met de regels
van het strafprocesrecht te maken zal krijgen, m.n. als hij zelf
verdacht wordt als (mede)dader van een misdrijf of wanneer hij als
getuige in een strafzaak optreedt, of nog wanneer tegen hem een
strafrechtelijke dwangmaatregel, bv een huiszoeking of een
telefoontap, wordt uitgevoerd
B. INHOUD VAN DEZE REGELS
Materieel strafrecht: vanzelfsprekende inhoud, bescherming van
fundamentele waarden (vb. schuldig verzuim: als iemand in nood is moet
je gewoon hulp verlenen = makkelijke inhoud)
o Vanzelfsprekend: zaken die het rechtsgevoel juridisch vertolken.
Formeel strafrecht: minder vanzelfsprekend (bepaalde spelregels die niet
aan intrinsieke waarden gekoppeld zijn)
o Beschermende waarden liggen op een ander vlak en zijn meer aan
evolutie onderhevig. (vb. verjaring = moeilijkere inhoud. Bestaan
om de rechtszekerheid te bevorderen, na een zeker tijd definitief
zijn, je kan niet eindeloos alles in vraag proberen stellen. Er doet
zich bepaald feit voor vb. toen bij de kerk, van Gheluwe, sommigen
daden 40 jaar na de feiten nog aanklacht, maar of het nu waar is of
niet, maakt niet meer uit want het is verjaard. Maar wanneer je
iemand zijn leven hebt ontnomen, kunnen de feiten niet verjaren)
o Vaak berusten deze regels op het onderling afwegen van
verschillende belangen (waarheidsvinding, grondrechten
waaronder de rechten van de verdediging)
C. SANCTIONERING VAN SCHENDINGEN
Materieel strafrecht: bestraffing. De wet zegt het zelf, als je diefstal
pleegt zegt de strafwet heel duidelijk wat de sanctie is => algemeen
principe
Formeel strafrecht: niet steeds sanctie, sanctie staat ook niet steeds vast.
o In sommige gevallen heeft de schending van de processuele norm
de nietigheid van de proceshandeling of zelfs van de hele procedure
tot gevolg bv bij een niet-gedagtekende dagvaarding
o Soms heeft de overtreding gevolgen op het niveau van de
bewijsvoering
Zo mag de rechter in sommige gevallen geen acht slaan op
een onrechtmatig verkregen bewijsstuk
o Niet-naleving van bepaalde procedureregels heeft soms de
onontvankelijkheid van de sv of het verval de sv tot gevolg
, o Soms verval strafvordering, soms bewijsuitsluiting, soms
strafvermindering, maar de wet zegt dit niet concreet.
Vb. je kan pas huiszoeking doen met bevel rechter, stel dat
politie terwijl de onderzoeksrechter het vergeet te tekenen,
niemand die het opvalt. Men voert huiszoeking uit, zaak voor
de rechter, een advocaat leest het dossier en ziet dat het
huiszoekingsbevel niet getekend is. De wet zegt op dat
moment niet wat de sanctie is, er staat enkel in dat politie
een bevel moet hebben. Als de wetgever geen sanctie geeft
moet de rechter hierover beslissen, ze moeten op grond van
algemene rechtsbeginselen een sanctie geven en dit is niet
altijd evident. => Processuele sanctie. De straf is niet op
voorhand bepaald. De sanctionering van de niet-naleving
brengt onzekerheden met zich mee.
o In vele gevallen wordt de niet-naleving van bepaalde
procedurevoorschriften helemaal niet gesanctioneerd, door het HvC
vandaag met toepassing van art. 32 VTSv. – oordeelt dat de
betrokken voorschriften niet op straffe van nietigheid zijn
voorgeschreven
3. DOELSTELLINGEN VAN HET STRAFPROCES
In het strafproces staan verschillende belangen tegenover elkaar: het belang
van de gemeenschap (bestraffing van de criminaliteit), dat van het SO
(schadevergoeding), en dat van de verdachte (eerlijk proces).
Hoewel het strafproces in principe de ontdekking van de waarheid tot doel heeft,
mag deze waarheidsvinding echter niet tot stand komen met miskenning van
de individuele grondrechten
Hierdoor heeft het strafprocesrecht een dubbele finaliteit: enerzijds de
waarheidsvinding, anderzijds de bescherming van de individuele
grondrechten
Het is de taak van het stafprocesrecht deze, vaak tegenstrijdige belangen
met elkaar te verzoenen
A. WAARHEIDSVINDING
Waarheidsvinding: de waarheid achterhalen, wat is er eigenlijk gebeurd (de
houding van het slachtoffer is hier IRRELEVANT. Vb. Schild & Vrienden kwestie,
niemand heeft hier klacht ingediend, maar het parket kan op zichzelf een
onderzoek starten). Publiek recht, openbaar belang. Het gaat over de
gemeenschap en niet de dader die tegenover het slachtoffer staat.
B. BESCHERMING VAN DE INDIVIDUELE GRONDRECHTEN
Bescherming individuele grondrechten: privacy, briefgeheim,
eigendomsrecht, ruimer dan enkel de rechten van de verdediging.
, (Strafprocesrecht is er dus ook om eigen privacy te beschermen). Hier gaat het
over de individuele burger
C. ONDERLINGE AFWEGING VAN WAARHEIDSVINDING EN INDIVIDUELE
GRONDRECHTEN
Aanvankelijk waarheidsvinding centraal
Individuele grondrechten vooral sinds 2e helft 20e eeuw.
o Er werd hier een lange tijd niet naar gekeken.
o Ontwerp van EVRM
Legaliteitsbeginsel, privacy
Wet op zich is niet voldoende, de wet moet ook aan bepaalde inhoudelijke
eisen beantwoorden. De voornaamste waarborg was het wettelijk karakter
van het overheidsoptreden. (Magna Carta)
o Concrete afweging in de rechtspraak:
Sinds jaren 60: meer belang aan grondrechten
Nu veel nadruk op rechtshandhaving (o.a. als gevolg van het
terrorisme – bv. recente discussie in 2017 over de verlenging
van de arrestatietermijn (48/72uur)
In de onderlinge afweging van het belang van de waarheidsvinding
enerzijds, en dat van de bescherming van de grondrechten, incl. de
rechten van de verdediging anderzijds, kan men een slingerbeweging
vaststellen
o Waar oorspronkelijk, tot voor de tweede WO, het belang van
waarheidsvinding over het algemeen scheen te primeren, is sinds de
jaren ’60 van vorige eeuw, onder invloed van de internationale
ontwikkeling van de mensenrechten, het belang van de
bescherming van de grondrechten meer centraal komen te staan
De Wet Franchimont (1998), die talrijke nieuwe procedures heeft
ingevoerd – vooral in het GO - ter verbetering van de rechtspositie van
zowel de verdachte als SO in het strafproces, heeft de discussie omtrent
een al of niet bestaande overprocessualisering aangezwengeld
HOOFDSTUK 2: ACCUSATOIRE EN INQUISITOIRE RECHTSPLEGING
1. HET ZIJN 2 IDEAALTYPES – PRINCIPE
Accusatoire rechtspleging: burgerlijke procedure.
De rechter bepaalt na getuigenis wie gelijk heeft
Horizontale processtructuur = structuur zoals wij die kennen in het
burgerlijk recht.
o Private burgers die geschil hebben en die het naar rechter brengen.
Uiteindelijk initiatief bij particulier.
o De aanklager en de verdediging staan op gelijke voet en vechten
met ‘gelijke wapens’ (equality of arms)
